banner-top12

Suxbat index

Qosqan waqıtı Mamır 16, 2014 | 1  617 ret oqıldı | saýtqa qosqan shalqar

0

Äbdimäjit ERTWĞANULI, swretşi: «…Öýtkeni, onda meniñ qılqalamımnıñ izi saýrap jatır»

 

 –     Äbdimäjit Ertwğanulı, äñgimeni öziñizdi tanıstırwdan bastasañız?

–              Men, 1952 jılı Şïnjïañ İle qazaq avtonomïyalı oblısına qarastı Toğıztaraw awdanı, Tikarıq awılınıñ Moýıngizer eldimekeninde dünïege keldim. Äkem Ertwğanmen, şeşem Bïtıman qarapaýım şarwa adamdarı. Qıstağımızda oblısqa belgili «Şınar mektebi» degen mektep boldı. Bul mektep Toğıztaraw awdanı boýınşa tüýindi üş mekteptiñ biri bolatın, balalar jan-jaqtağı alıs awıldardan kelip oqïtın. Men osı metepte oqıp bitirgennen keýin, Ürimjidegi Şïnjïañ Körkemöner ïnïstïtwtı Äsemöner fakwltetiniñ swret kwrsına tüstim. Swret mamandığın alğan soñ 1977 jılı joldamamen İle  oblıstıq Buqaralıq mädenïet mekemesine kelip juqmısqa turdım. Mine, sodan beri tınbaý osı käsippen aýnalısıp kelemin. «Şeber qoldar» degen maý boyawlı swretim, 1982 jılı Beýjiñde ötkizilgen az ulttardıñ memlekettik körmesine qatısıp, üzdik twındı sıýlığın enşiledi. Sol sïyaqtı köptegen körkem twındılarım Şïnjïañ avtonomïyalı raýondıq, oblıstıq körmelerge qoýıldı jäne sıýlandı. El işindegi gazet-jwrnaldarda basılıp, körermenderdiñ jaqsı bağasın aldı. Tökken törim beker ketpedi. Talaý jıldan beri İle oblıstıq Buqaralıq mädenïet mekemesin basqardım. Qıtaý swretşiler qoğamınıñ, Şïnjïañ swretşiler qoğamınıñ jäne İle oblıstıq ädebïetşiler birlestiginiñ müşesimin. Qazir İle oblıstıq äsemöner qoğamınıñ törağası mindetin qosımşa öteýmin.

 

–              Swret salwğa äwestigiñiz qaý kezden bastaldı?

–              Meniñ balalıq şağım Qıtaýdı dür silkindirgen «mädenïet zor töñkerisi» däwirlegen şaqqa tuspa-tus keldi. Osı kezde ülken ärippen urandar jazıp, qıstırma swretter salw meniñ mindetim edi. Bul sayasat mağan unamağanımen, bul tirlik meniñ swret öneri men xatkerlikke degen qızığwşılığımdı arttırdı. Körkem tabïğat pen qım-qwıt qaýnağan ömirdiñ özi meniñ alğaşqı swret mektebim boldı.

 

–              Atajurt topırağın alğaş ret basıp otırsız ba?

–              Bul Qazaq eline ekinşi ret kelwim. Alğaş ret 2000 jılı Dünïejüzi

qazaqtarı qawımdastığınıñ şaqırtwımen şïnjïañdıq delegacïyamen birge kelip, Almatıdağı Memlekettik murajaýda aşılğan körmege qatısıp qaýtqam.

 

–              Al osı jolı qandaý saparmen keldiñiz?

–              Bul jolı jeñgeñ ekewimiz jeke saparmen qonaqqa kelip otırmız. Öýtkeni Şaxïda degen qızımız Almatıdağı joğarı oqw ornınıñ birin bitirgen soñ osında qalıp, turmıs qurğan edi. Sol qızımızdıñ artınan izdep kelip otırğan jaýımız bar.

 

–              Bizdiñ estwimişe siz soñğı jıldarı tarïxta ötken qazaqtıñ tulğaları men aqın-jazwşılarınıñ sağım swretin salwğa den qoýıpsız, buğan bet burwıñızğa ne sebep boldı?

–              Keýingi kezderde bizdiñ elimizde qazaqbaspasözi men kitap baspalarında tarïxta ötken tulğalar men  aqın-jazwşılarğa qatıstı zerttewler men olardıñ eñbekteri toptastırılğan kitaptar şığarw qolğa alınğan bolatın. Osı barısta olardıñ swretteri kitabına qosa berw ürdiske aýnaldı. Sol sebepti baspa orındarı mağan tapsırıs berip, olardıñ sağım swretterin saldırwdı qolğa alğan bolatın. Mäselen, aqın Jüsipbek qoja Şaýxısilämulı, ört tildi aqın Ködek Maralbaý, küýşi-kompozïtor Qojeke Nazarulı jäne aýtısker aqın Qoýdım Därwbaýqızı sekildi äýgili adamdardıñ swretterin men saldım.

 

–     Endi qazaq ädebïeti men önerine elewli üles qosqan J.Şaýxısilämulı, K.Maralbaý, Q.Nazarulı jäne Q. Därwbaýqızınıñ swretteri qalaý salınğanı twralı aýta ketseñiz?

–              Jüsipbek Şaýxısilämulınıñ swreti 1992 jılı sızıldı. Ürimjidegi Şïnjïañ avtonomïyalı raýondıq baýırğı şığarmalar keñsesiniñ sol kezdegi bastığı,  jazwşı Mağaz Süleýmenulı mağan xat jazıptı. Ol xatında: «biz J.Şaýxısilämulınıñ şığarmalar jïnağın şığarğalı otırmız. Osı kitapqa aqınnıñ sağım swreti qajet boldı. Tekes awdanındağı twıstarınıñ aýtwına qarağanda,  J.Şaýxısilämniñ Qulja awdanında turatın Bekqoja degen balasına qattı  uqsaýdı eken. Siz Bekqojanıñ betin semirtiñkirep, saqalın qoyulap salsañız äkesiniñ özi boladı eken» dep jazıptı. Men M.Süleýmenulınıñ aýtwı boýınşa Qulja awdanına barıp, Bekqoja aqsaqaldı  tawıp ol kisimen äñgimelestim. Ol kisi de M.Süleýmenulınıñ xatta jazğan däýektemesin rastadı. Sodan barıp ol kisiniñ kelbetin ärqırınan tüsirip alıp, sol negizde J.Şaýxısilämulınıñ sağım swretin salıp şıqtım. Qazir Qıtaý qazaqtarınıñ baspasözderinde osı swretti paýdalanıp jür. Sondaý-aq, meniñ bul swretimdi xalıq ta J.Şaýxısilämulınıñ naq beýnesi retinde jılı qabıldadı. Bul  twralı daw aýtatındar qazirge deýin joq. Bul bir, ekinşi aqın Ködek Maralbaýdıñ sağım swretin 2005 jılı saldım. Munı sızdırğan adam İle oblıstıq tarïxï materïaldar böliminde isteýtin Nurlan Särsenbaev degen aqın jigit.

 

–              Demek Ködektiñ qandaý adam bolğanı twralı derekti de Nurlan sizge berdi me?

–              Ïä, N.Särsenbaev bergen. Biraq men buğan onşa seniñkiremeý Moñğolküre awdanında turatın Ködektiñ ulı Aýtwğanğa telefon berip söýlestim. Ol kisiden Nurlannıñ bergen mälimetiniñ qanşalıqtı şındıqqa jaqın ekenin suradım. Aýtwğan Ködek qaýtıs bolğanda 9 jasta bolıptı da, äkesiniñ bet-beýnesi onşa esinde qalmaptı. Biraq ol mağan: «Äbeke, köne köz qarttardıñ aýtwına qarağanda äkem at jaqtı, aq sarı kelgen, qır murındı adam eken. Meniñ Qazaqstandağı Nurserik degen balamnıñ öñ-turqı äkeme uqsaýdı eken. Osı balanıñ swretin negiz etiñiz. Odan keýin 36-37 jas şamasındağı adam bolsın. Murtsız, uzın saqalsız, qırma saqal etip sızıñız. Al kïim ülgisine kelgende basına alban börik, üstine kesteli jağa jeýde men qundız jağalı ton kïsin»  degendi qadap aýttı. Men sol boýınşa sızıp şıqtım.

 

–              Swret sızılıp bolğan soñ Aýtwğan Ködekulına körsettiñiz be?

–              Swretti Aýtwğanğa Nurlan aparıp körsetken. Ol «uqsaptı» dep aýtıptı. Sonımen bul Ürimjide basılğan Ködek Maralbaý tañdamalı şığarmaları jïnağına basılıp, kitaptıñ alğısözinde bul swretti meniñ salğanım jöninde jazıptı.

 

–              J. Şaýsilämulı men K. Maralbaýulınıñ swreti aqındardıñ şığarmaların  basıp şığarw kezinde salınğan eken. Al, küýşi Qojekeniñ  swreti qalaý salındı?

–               Bizde «Mädenïet zerttew mekemesi» degen mekeme bar. Sol mekemeniñ  murağatında «äýgili adamdardıñ swreti saqtalw kerek» degen qawlını joğarıdan  alğan eken. Küýşi Beýsenbi, Qojeke men Qaýraqbaý Şädekeulı qatarlı birneşe adamnıñ sağım swretin atalmış mekeme mağan usınıs etip saldırdı. Qojekeniñ de tüpnusqa swreti joq bolğandıqtan, onı da tapsırıs berwşiler bul kisiniñ bet kelbetin swrettep jazıp bergen, sol negizinde salddım. Bul salınğan swrettiñ tüpnusqası qazir İle oblıstıq «Mädenïet zerttew mekemesiniñ» murağatında saqtawlı.

 

–              Al endi, aýtıs aqını Qoýdım Därwbaýqızınıñ swreti qalaý salınğanı twralı da aýta ketseñiz?

–              Q.Därwbaýqızınıñ swretin salwğa da N.Särsenbaev murındıq boldı. «Aqın Qoýdım» degen Şïnjïañ «Jastar baspasınan» şıqqan öleñ kitapqa bul swret basıldı. Muñğulküre awdanınıñ Qarasw degen jerinde Qoýdım aqınğa arnap kesene turğızılğan bolatın. Sol keseneniñ şıraqşıları «bul swretti  sonda mäñgi saqtaýmız» dep  alıp ketken.

 

–      Endi qandaý twındılar salwmen aýnalısıp jürsiz?

–              Soñğı jıldarı Qıtaý qazaqtarında şejire jazw ürdiske aýnalğan. Osı barısta köp adamdar meni izdeýtin boldı. Olar öz rwınan şıqqan batırlar, şeşender, bïler, aqın-jazwşılar men ata-balaraınıñ sağım swretterin mağan saldıradı. 2005 jıldan beri qaraý köbinde osı jumıspen aýnalıstım. Qazirge deýin jüzden astam adamnıñ keskini meniñ qolımmen sızıldı.

 

–              Bul swretterdi de urpaqtarınıñ aýtwı boýınşa sızdıñız ba?

–              Ïä, olar beýnelep, swrettep jazıp beredi ne bolmasa, ömirde bar urpaqtarın körsetip, osığan uqsatıññqırap sızıñız dep sol adamnıñ swretin qosa äkelip beretinder de bar. Swret sızılıp bitkennen keýin özderi körip unatıp alıp ketedi. İşinara swretterge azdap özgeris engizip, durıstatıp alatındar da bar.

 

–              Qoýdımnıñ äriptesi, aqın T.Joldıulınıñ 40-tan asqan kezdegi

portretin salıpsız. Tañjarıq  qandaý bolğan dese, 24-25 jastağı  şlyapa kïgen aqınnıñ beýnesi bizdiñ köz aldımızğa keledi. Ötkeni, bul swret baspasözde  jïi qoldanılıp jür. Sizdiñ mına salğan swretiñiz nege negizdelip salınğan.  

–              T.Joldıulı joğarıda aýtılğan adamdarğa qarağanda, fotoswreti bar adam. Onıñ üstine onı körgen, birge jürgen dostarı tayawdağı jıldarğa deýin ömir sürdi. Bul Tañjarıqtıñ eles swreti emes, onıñ ömirden ozardıñ  aldındağı beýnesine negizdelip salınğan. Men bul swretke körkem obraz berdim. Körip tursız ğoý, Tañjarıqtıñ basına tönip kele jatqan qara bulttı. Al bul jerde basına tönip kele jatqan qawip-qaterdi elep-eskerip turğan aqın joq. Bir büýirin tayanıp, şapanın jelbegeý jamıla qasqaýıp, nurlı bolaşaqtıñ kelerine asqaq senimmen qarap tur. Bul swretten ädiletsiz qoğamğa qarsı soğıs aşqan Tañjarıq aqınnıñ bet-beýnesin köre alasız. Arıqaraý tüsindirip jatwdıñ özi artıq.

 

–              Basqa qandaý aýtar tilegiñiz bar ma?

–              Men salğan keýipkerler Qazaqstannıñ baspasözderinde jarïyalanıp jür eken. Bul meni qwanttı, biraq swretti salğan avtordıñ atı-jönin jazbağanı meni qınjılttı. Sondıqtan baspagerler men baspasöz ökilderi osını eskerse degen ötinişim bar. Öýtkeni, onda meniñ qılqalamımnıñ izi saýrap jatır ğoý.   Bärin aýt ta, birin aýt Qazaq eli aman bolsın!

–              Äñgimeñizge raxmet!

 

                                                Suxbattasqan Älimjan ÄŞİMULI.

 

                                                                   

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 




Pikir üstew

É-poşta mekenjaýıñız jarïyalanbaýdı. Mindetti örister * tañbalanğan

Back to Top ↑