banner-top12

Awılım – altın besigim! 022

Qosqan waqıtı Qaraşa 1, 2017 | 325 ret oqıldı | saýtqa qosqan shalqar

0

ALĞAŞQI KÏNO JÄNE SOĞIS JILDARINDA

 Qojakent awılına – 50 jıl

Öner – bilim bar jurttar,

Tastan saraý salğızdı…

       Ibıraý Altınsarïn

-Bizdiñ säbïlik, balalıq şağımız qïın kezeñdermen tuspa-tus keldi, – deýdi bükil ömirin oqw ağartw men partïya, käsipodaq salasına jumsap, köz jumarınıñ aldında ğana qajılıq parızın ötegen abzal azamat Däwmen Şomanulı, – «Mädenïet» kolxozı men Aqşkoldıñ arası eki şaqırımdaý edi. Mamır aýınıñ alğaşqı künderi bolatın. Tüs qaýta sabaqtan şıqtıq. Mektep awlasında ögiz arba aýdağan boýı uzın qaratorılaw kelgen, bizden äldeqaýda ülken jigit ağası:

-Balalar kömektesip jiberiñder, keşke kïno köresiñder ğoý, – dedi.

-Kïno degen ne? – deýmiz beýtanıs kisige. Ol aldımen külip aldı da:

-Kïnonıñ qandaý öner ekenin körgen soñ bilesiñder. Onan da mına apparattı jerge tüsirwge järdemge keliñder, – dep bizge eki-üş temir jäşikti körsetti. Kömektestik. Ol: – esimim – Oñğarbaý, famïlïyam – Orazbaev, – dep özin tanıstırdı da, kïnonıñ kün uyasına qonğan soñ bastalatının aýttı. Özimiz üşin qızıqtı bolatın jañalıqtı jurtqa jetkizwge kiristik.

Aqşkol aýnala torañğılı mol döñestew qumnıñ eteginde bolatın. Mektep aldına sw sebilipti. Kïnonı bala, bizder ğana emes, ülkender de körwge qumar eken. Keşkisin üş awıldıñ adamdarınıñ köpşiligi jïnaldı. Arbadan özimiz tüsirisken manağı jäşikter biriniñ üstine biri qoýılğan. Mektep qabırğasına appaq ülken mata tutılıptı. Oñğarbaý munı köpşilikke «ékran», – dep tüsindirdi de, oqşaw turğan qara jäşiktiñ janına barıp gürr etkizdi. Aýnala jap-jarıq bolıp ketti. Balalar qwanıp aýqaýlap jürmiz. – Élektr, – degen osı, bul ulı kösemimiz Lenïnniñ esimimen baýlanıstı, – deýdi Tölegen, Äben, Älim, Änäpïya, Aýdarbek ağalarımız. Jüzderine qwanış külkisi uyalağan olar bir sätte aşıq alañğa şığıp bïleý jöneldi. Sol kezde Oñğarbaý: – Tınıştalıñdar, kïno bastaýmız, – dep ortağa qoýılğan jäşiktiñ büýirindegi tetikti aýnaldırdı. Lezde jarıq sönip, barlıq säwle manağı qabırğağa tutılğan matağa törtburıştanıp tüsti de kädimgi adamdar paýda bolıp, erinderi jıbırlap, bir-birimen söýlese bastadı. Biraq dawıstarı estilmeýdi, ülkender añ-tañ. Bir kezde qolında qılışı bar attılı adamdar özara saýısa bastadı. Älden waqıtta bir jağı qaşa jöneldi. Ekinşi jağı artınan mıltıq attı. Onı biz burq etken tütininen körip otırmız. Süt pisirimdeý waqıtta élektr qaýta jandı. Qarïyalar Astağıpïr Allasın aýtıp jatır.

-Adamdardı qalaý jügirtip qoýğan? – awzı jıbırlaýdı, biraq sözi estilmeýdi.

-Swret söýlewşi me edi, jın, şaýtan ğoý, – deýdi köpşiligi.

-Bul, – jın da emes, şaýtan da emes, bul – öner, – dedi Oñğarbaý kïnonıñ tabağın awıstırıp jatıp qarttarğa nazarın salıp, –Dawısı estiletin kïnolar da bar. Al mınaw – mılqaw kïno.

Kïno qaýta bastaldı. Manağıdaý emes köpşiliktiñ közi üýrendi-aw, – deýmin, onıñ üstine Tasan, Ermaxan, Älewxan degen ağalarımızdıñ – basında bes juldızdı şoşaýma börki barlar bizdiñ äskerimiz, basqası aqtar, – dep tüsindirgeni äser etti me w-şwsız kördi. Endigi sätte qızıl jalaw kötergen şoşaýma böriktiler jappaý alğa umtıldı. Sol kezde kïno da ayaqtaldı.

-Qızıl äsker jeñdi. Ol – bizdiñ jeñisimiz, – dedi kïno bastalğalı köz almaý otırğan Äbilqasım, Säpï, Qalqoja, Raýxan, Zöreler. Jarıq qaýta janğan sätte bizder Oñğarbaý ağağa qaýta jabıstıq.

-Endi söýleýtinin äkeliñiz!

-Qaşan kelesiz?

-Kütemiz ağa, – deýmiz bärimiz birimizden keýin birimiz. Kelgenine jartı kün tolmasa da Oñğarbaýdı birge ösip, bite qaýnasqan twıs-bawırımızdaý körip, ol da ağınan jarılıp:

-Kelemin, balalar, kelemin. Endigi jolı söýleýtinin köretin bolasıñdar, – deýdi. Bul söz bärimizdi eleñdetip, kïnoğa degen qumarlığımızdı arttırdı.

-Qaşan, – deýmiz jamıraý şwlap.

-Asıqpañdar, – deýdi Oñğarbaý da salmaqpen.

Köpke deýin körgen kïnomızdı bir-birimizge aýtıp tawısa almaý jürdik. Al Oñğarbaýdan xabar bolmadı. Arbalı körsek jügirip jetip baramız. Biraq ol kolxozdıñ şarwaşılıqta jürgen arbası bolıp şığadı. Sonda da küder üzbeýmiz. Kele jatqan köliktini de jibermeýmiz. Suraýtınımız: – Kïno kele jatqan joq pa?

Bïılğı mawsım aýı özimiz üşin tamaşa bastaldı. Bärimiz klastan klasqa köşip, jazğı kanïkwlde alañsız oýınğa kirisken künderimizdiñ birinde mektep jaqtan awılğa qaraý atpen şawıp kele jatqan adamnıñ aldınan şıqtıq. Jaqındağanda ğana tanıdıq, muğalimimiz Qaşqınov Orazbek eken. Bas kïimimizdi alıp tömen qarap tura qaldıq. Bul ağaýımızğa bergen sälemimiz edi. Ol atınıñ basın tejedi de: – Estidiñder me, – dedi. İşimizde tört-bes jas ülken bozbala jigit Älqojaev Aýtjan ağamız bar edi. Sol: – Söýleýtin kïnonı äkelwge wäde bergen Oñğarbaýdı kütip jür bular, –  dedi.

Orazbek ağaýımız: – Soğıs bastalıp, adam ölip, qırğın bolıp jatqanda kïnolarıñ ne? – dep awılğa qaraý şaba jöneldi. Biz tügine tüsingen joqpız, biraq muğalimimizdiñ qatwlı qabağınan bir sumdıqtıñ bolğanın bildik te, oýındı tastadıq. Erteñine tüske jaqındağanda awdannan arnaýı kelgen ökil kolxoz adamdarın tegis jïnap faşïstik Germanïyamen elimizdiñ şekarasında ülken qan tögis bolıp, Otanımızdıñ basına qawip töngenin jasırmaý aşıq aýtıp tüsindiripti. Söziniñ soñında japon basqınşıların talqandağandaý bulardıñ da kül talqanın şığaramız. Jeñis bizdiki boladı, – depti. Balalar munı tüsten keýin Ergeş, Tasan, Musataý sïyaqtı eñbek etip jürgen ağalarınan esitti. Külip oýnap, qızıq-dwman dese janıp tüsetin ağalardıñ jüzderi sodan bılaý tomsarıñqı küýge awıstı. Äzildesw de jaýına qaldı. Kün saýın bolatın qızıqtı qwanışımızdı tutqïıldan bastalğan sum soğıs tonap ketkendeý. Än de salınbaýtın boldı. Kelip jatqan xabar da jaýsız. Uzınqulaqtan jetken söz Wkraïna, Belorws jerleri qanğa boyalıp jatır. Sodan eki aptağa jetpeý awıl azamattarın äskerï komïssarïatqa şaqırw bastaldı. Erteñine kolxozdıñ belsendi müşeleri Änwär, Ïsataý, Toqbaý, Qoqajan, Äbsattar, Şäýdillälar jedel attandı. Bäri de köp keşikpeý awdan ortalığınan qaýta oraldı. Qoldarında «jaramdı» degen bir-bir şaqırw qağazdarı bar. Äskerï komïssarïat: El-jurt, twğan-twıs, bala-şağa, ata-analarımen qoştasıp kelwge jiberipti. – Bul sumdıq şığar, – dedi jası kelip qalğan Bäşim, Omar, Äbdiraman sekildi qarttar. Şın sumdıq eki künnen keýin azamattardıñ twğan topırağımen, el jurtımen qoştasqanda boldı. Köpşiliktiñ saý süýegi sırqıradı. Äsirese kempirler men qız-kelinşekterdiñ: – Aýnalaýın, azamattarım, bizdi kimge tastap barasıñdar! Mına qırğınnan aman oralıñdar, qaýtıp endi köremiz be, körmeýmiz be, – deýdi jan jüýeleri bosap. Ülkender jağı sabırğa şaqırıp: –  Bular äzir soğısqa kirmeýdi, tört-bes aý daýındıqtan ötedi, – dep toqtaw aýtadı. Biraq özderi de köz jastarına erik berip jür. Munan keýin de talaý azamattar attandı. Kolxozşılar arasında jası jetpegenderi bolmasa birde-bir er azamat qalğan joq. Barlıq jumıstı kempir-şaldar, qız-kelinşekter, balalar atqardı.

Maýdanğa attanğandardan jartı jıldaý «Amanbız», – degen xattar üsti-üstine kelip turdı.

Uzaq jıldar boýı «Jaña jol» kolxozınıñ xat taswşısı bolğan, özi jarımjan Ismaýlulı Mämbet aqsaqal: – Özimniñ ejiktep oqïtın ğana sawatım bar, kelgen xattardı üýdi-üýge taratıp beremin. Kezdesken saýın qatarlastarım men qız-kelinşekter xat alsa, – Ata jaqsı boldı. Tağı da xat bar ma? – deýtin boldı. Oğan meniñ de köñilim ösip qaladı. Poçta Tömenarıqta. Kolxozben eki ara on kïlometrdeý. Atpen, keýde esekpen eki künde bir barıp kelemin. Maýdanğa attanğan azamattardıñ otbasılarınıñ bäri meni kütetin sekildi. – Ne jañalıq, xat bar ma? – deýdi tegis jaqsı ümitpen. Äkelgen xat-xabar men gazet-jwrnaldardı aldarına tastaý salamın. Xat alğanı qwanıp, almağandarı: – Endi qaşan barasız, – deýdi. Sırttaý qarağanda qızıq sïyaqtı bolğanımen, bul tipti olaý emes eken.

Küzgi egin-tegin jïnalıp jatqan kez bolatın. Tömenarıqqa barıp äkelgen «dünïelerimdi» ädettegideý küriş qırmanında jürgenderdiñ ortasına tastaý saldım. Bäri de gazet-jwrnaldarğa köz jügirtip, kelgen xattardı tegis jabılıp oqıp jatır. Bir kezde bäri de jım-jırt bola qaldı. Öz basım alğaşqıda män bergen joqpın. Biraq kelinderdiñ awızdarı jıbırlap, sıbırlap söýlewi köbeýdi.

-Sorlap qaldı-aw, baýğus, – dedi sälden soñ Bïbiajar attı kempir. Sol sol-aq eken qırman basında wlap-şwlap jılağandar köbeýip ketti. Toqtaw degen bolmadı. Mına jaýdı körgen kolxoz törağası Ospan: –  Budan bılaý xat-xabar keñsede taratılatın bolsın, – degen tapsırma berdi. Soğıstıñ atı soğıs onımen ölim tïılğan joq. Sol küzdiñ özinde Asanov Tölegen, Äbïev Äbsattar, Bäýimbetov Änepïyalar jaýlı erlikpen qaza taptı, – degen qaralı xabarlar keldi. Burın meni körse – xat bar ma? – dep aldımnan jügirip şığatındar endi meni körse teris aýnalıp qaşatın boldı. Kempirim Xadïşa şala bülinip: – Mına jumısıñdı tasta, awılğa Tömenarıqtan ölim arqalap äkelip jürsiñ, – dep qulağımnıñ qurt etin jeýtin boldı. Özim de äbden jüýkeledim. Tipti bolmağan soñ äkelgen sömke tola gazet-jwrnaldardı xat-xabarımen kolxoz törağasınıñ aldına atıp urdım da, – Äý, Aqquldıñ balası Ospan, – dedim aýqaýlaý söýlep, – Jasım alpıstan asqanda jurttıñ köz jasına qaldım, jumısıñdı jïnap al!

Tömen qarap tünerip otırğan Ospan mağan beýjaý qaradı da: -Mäke, – dedi salmaqtı minezge awısıp, – bul ekewmizge ğana emes bükil xalıqqa, elge, kerek deseñiz memleket basına töngen qawip. Onı köp bolıp kötermesek bizdiñ kim bolğanımız, eldigimizge sın emes pe? Oýlanıñız.

Şındığında, er azamattar jawmen arpalısıp, qanın tögip jatır, kewdesinde janı bar adam kolxoz jumısında jür. – Seniki ne? – Özime-özim osılaý dedim. Biraq Ospanğa til qatqanım joq. Ol älden soñ: – Mäke, – dedi tağı da jumsaq ünimen – budan bılaý xattardı tikeleý özime äkelip beriñiz. Al siz tek gazet-jwrnaldardı ğana taratıñız! Qwanıp ketkenim sonşa, – maqul, – degenimdi bilmeý de qaldım.

Özim üşin bul durıs boldı. Törağa kelgen xat-xabarlardı ïelerine brïgadïrler arqılı jetkizip jürdi. Sol jılı qar qalıñ jawıp, qıs qattı boldı. Maýdannan kelgen xattar da üzilgen joq. Osı awıldıñ tülegi, joğarı bilimdi azamat Äbdwäli Éstonïyanıñ Vïlon qalasınıñ tübinde jaralanıp, gospïtalğa tüsip jazılıp kele jatqanın, jaqında maýdanğa qaýtadan attanatının jazıptı. Jarı Razïya: – Özi aman bolsa, jaraqatı jazılar, – dep qwandı. Ïsmaxanov Baqıtjan öziniñ komsomol müşesi retinde jawdan kek alıp jürgenin, biraq eldi sağınğanın, jawdıñ şegine bastağanın, öziniñ komandovanïeniñ tapsırmasın orındağanı üşin komandïrinen alğıs alğanın jazıptı.

Bir tañqalarlığı, qaralı xabar birden tıýıldı. Awıldağılar buğan qwanğanımen meniñ kökeýime küdik uyaladı. Öýtkeni, kelgen xattar ïelerine tolıq jetkizilmeýtin edi. Bul jöninde Ospanğa qulaq qağıs etip edim, – Jurttıñ jılağanı az ba, odan da kolxozdıñ jumısı jürsin, – dedi birden basqa sır şaşpaý. Keýin bildim, Osekeñ qaralı xabarlardı özinde saqtap, nawqandı jumıstar ayaqtalğan soñ ğana awıldıñ aqsaqaldarı men kempirlerin jïnap estirtwge uýğarım jasağan eken.

1943 jılı küriş egilip bitkennen keýin jazdıñ ortasında awılğa Oñğarbaý ekinşi ret kïno äkeldi. Bul jolı qasında Mıñbaev Näjim, – degen jas jigiti bar. Ol arbakeş eken. Soğıs jürip jatqanda köpşiliktiñ qızıqtı dwmanğa ıqılası qaýdan bolsın. Olar tek jawıngerlerden kelgen xattardı jïnalıp oqıp, «Aýnalaýın, ardaqtı altın kökem, jawdı jeñip jarqırap keler me eken»,- degen jañadan şıqqan ändi şırqap, şerlerin tarqatwğa maşıqtanıp alğan edi. Mektep jasındağı balalar bolmasa, özgeler elige qoýmadı. Oñğarbaýdıñ: – Kïno soğıs jaýlı, Qızıl Armïya jawıngerleriniñ jawlarmen qalaý şaýqasıp jatqanın köresiñder, – degen soñ, bayağı «Aqşkoldıñ» alañına üş kolxozdıñ kolxozşıları tegis jïnaldı. Bäriniñ nazarı qabırğağa tutılğan aq matağa awdarılğan. Qas qaraya kïno bastaldı. Aldımen mıltıq ustap sap tüzegen jawıngerler körsetildi. – Qazağı joq, bäri orıs qoý, – deýdi alda otırğandar dekbirsizdenip;

-Tınış otır, sözin esiteýik, – deýdi tağı biri. Osı sätte jer qars aýrılğandaý bolıp qaraqoşqıl topıraq aspanğa köterildi. Sol körinis birinen keýin biri qaýtalandı. – Aýnala astañ-kesteñ, mıltıqtar tolassız atılıp jatır. Mundaý sumdıqtı körmegen qız-kelinşekter orındarınan qozğala almaý şıñğırıp jiberdi. Qarttar Astağıpïrw Alla, – dep jağasın ustaý bastağanda élektr de jandı. Jurt bir-birine – amansıñdar ma, – dep xalderin surap jatır.

-Mektebimizdi topıraqqa aýnalıp ketti ğoý dep edim. Aqşkolımızdıñ ornında turğanına qaýran qaldım. Keremet qoý bul!

-Mundaý bolsa kïnosı bar bolsın. Jüregimiz jarılıp kete jazdadı. Jurt körgenderin aýtıp tawısa almaý jatqanda awdan ortalığında oqïtın Äbdikerimniñ Tölegeni: – «Bul Ulı Otan soğısı jaýlı emes Çapaev twralı kïno ğoý», – dedi.

-Ne de bolsa körip qaýtaýıq, – degen köpşilik orındarına qaýta jaýğastı. Tağı da qılışın jalañdatqan attı äskerler Aqboz atpen top bastağan batırdıñ erligi, körgenderdi qaýran qaldırıp jatır.

-Azamat soğısı bügingi soğıstıñ qasında oýınşıq sïyaqtı, – dedi jaqında ğana maýdannan jaralı bolıp oralğan Muxamedjan, – kökten samolet, jerden tank, onıñ üstine gürsildegen zeñbirek üni töbe quýqañdı şımırlatadı. Al pwlemeti bir mïnwttıñ işinde jüzdegen adamıñdı jaýratıp saladı.

-Qalaý, qalaý? – dep otırğanda qaptap kele jatqan aqtıñ äskerleriniñ köbisin Ankanıñ pwlemeti jwsatıp-aq saldı. Jalmawızğa da jan kerek, – degen ras qoý, qalğandarı keýin qaştı. – Mınaw sumdıq eken, – dedi Güljan, Ultwarlar. Muxamedjan bolsa qazirgi qarw burınğıdan on, jüz ese küşeýgen.

-Onda jawdı nege Mäskewge deýin jaqındatıp aldıq, – deýdi kolxozşılar.

-Frïcter aldap soqtı, – deýdi olarğa Muxamedjan tağı da, – Endi olarğa biz de körsetemiz. Qazirdiñ özinde ölekselerin tastap şeginip baradı. Osı şegingeni şegingen, ökpesi öşkenşe Berlïnge deýin tartadı, – deýdi gazet-jwrnaldardı köp oqïtın brïgadïr Bïmağanbetulı. Sodan eki-üş kün ötip, tüske jaqındağanda törağa awıldıñ jürwge jaraýtın kempir-şaldarın jedel jïnadı. – Bul ne jïın? – desti köleñkede özara äñgimelesip otırğan qarttar:

-Şaqırğan törağa ğoý, sodan bilermiz, – dep otırğanda ortağa Ospannıñ özi keldi. Ol aldımen maýdan jaýlı xabarlarğa köbirek toqtalıp, qazir jawdıñ betiniñ qaýtqanın äñgimeledi.

-Biraq soğıstıñ atı soğıs, – dep jalğastırdı ol sözin, – soğıs ölimniñ oşağı. Bolar is boldı ğoý, jumıs aqsamasın, – dep maýdannan kelgen qaralı xabarlardı Mämbet ekewmiz qupïya ustap kelip edik. Endi jasırwğa bolmaýdı, – qazir bärimiz barıp Ataqojaulı Dosqojanıñ, Bäýimbetulı Änepïyanıñ, Jumalulı Dilmannıñ, Dänikeulı Sopıbektiñ, Ïmanberdiulı Qudïyardıñ maýdanda erlikpen qaza tapqanın otbasına estirtip, köñil aýtıp şığamız, – dedi. – YApır-aý, şırağım, Ospaý-aý, Allanıñ aq ölimin jasırwğa bola ma, Memleket üşin, erteñgi urpaq üşin qanın tögip, janın qïğan bulardıñ bäri şahïd qoý, – dedi.

Bes azamattıñ otbasına bir künde köñil aýtwdı eşkimniñ basına bermesin, el köşkendeý bükil awıl azan-qazan boldı. İşteý tunşığıp jür eken, maýdanda azamatı bar otbasılardıñ bäri qosıla jıladı. Olarğa eşkim «qoý», – deý almadı. Zarlaw, joqtaw üş künge deýin tolastağan joq. Awıl aqsaqaldarı jaralı januyalarğa qaýta-qaýta kelip, – Bizderdi äwlet, –  deýdi. Allanıñ isi, şıraqtarım sabır saqtañdar, ölim tağdır isi, tiri adam tirşiligin jasağanı jön, – deýdi. Sol qaýğılı künderde kolxozşılardıñ eñbekke degen jigerin qaýrap, köñilderin köterw üşin ataqtı Nartaýdıñ brïgadası kele qaldı. «Jaña jol» men «Mädenïettiñ» törağaları Ospan Aqqulov pen Äwez Mırzaulı ekewi keşegi qaralı xabardıñ kolxozşılarğa oñaý tïmegenin aýtıp edi, aqın öziniñ «Töñkeris» pen «Ülgili» kolxozınan attanğan jawıngerlerdiñ on törtinen kelgen qaralı xabardı bir künde estirtkenin, bäriniñ de otbasında bolıp, köñil aýtqanın äñgimelep berdi de: – Zulımdıq zulımdıqqa jalğasa bermewi tïis, jawız faşïsterge de zawal twar, tumsığı tasqa tïip, şegine bastadı emes pe? Aldımızda turğan endigi mindetimiz: – jawıngerlerimiz tarığıp qalmawı üşin eñbek körigin qızdıra tüswimiz qajet, – dedi. Qos törağa aqın sözin birden qoştap, – Kömekti özinen kütetinin, ol üşin küni erteñ kolxoz müşelerin Aqşkolğa jïnaýtının bildire kelip: – Jaralı jürekterge sözben de, änmen de därw beriñiz, – dedi.

Özderiniñ kündiz jumıs basında, keşkisin üýde tınımsız şırqaýtın äni «Altın kökemdi» şığarğan aqın keldi, – degen soñ awıldıñ kempir-şalı, bala-şağağa deýin biri qalmaý «Aqşkolğa» jïnaldı.

Köpşilikke sälemdesken Nartaý awdan kolxozdarın tegis aralap şıqqanı jaýlı xabar berip: –  «Intımağı jarasqan, birligi tas tüýin eldi jaw eşqaşan alğan emes», – dedi de, öziniñ kolxozşılar arasında ünemi aýtıp jürgen:

Maýdanda jawdı qïratıp ,

Jeñsin deseñ erleriñ,

Körgileriñ kelse şın,

Erlerdiñ esen kelgenin.

Tazarsıñ deseñ duşpannan,

Qasïetti jerleriñ.

Ayanbaý tügel eñbek et,

Maldı köbeýt, egin ek, – degen ügit öleñin tolğadı. Odan keýin «Altın kökem» äni kökke köterildi de, qulaqtıñ qurışın qandırar äsem äwen «Altın kökem, jawdı jeñip jaýratıp keler me eken, – dep kökte qalıqtap turıp aldı. Aqın äniniñ öz awzınan estilgendegi köpke etken äserin sözben jetkizw mümkin emes edi. Tındawşılar külip otırıp jıladı, jılap otırıp küldi. – Öner qudireti osındaý-aq bolar, – desti olar tañdaýların qağıp. Köpşilik nazarın özine awdarıp alğan aqın kelesi sätte el basına kün twğan qïın kezeñde azamattardıñ ornına ketpen, kürek, aýır ustağan Jumakül Asanova, Bïbiş Bäkirova, Märïya Äpetova, Kenjeqan Elekenova bastağan äýelderdi öleñmen örnektedi, traktor rwline otırğan Nurbala, Kämeş sïyaqtı qızdardı köpke ülgili etti.

Mägülsim Mämbetova Taqırkölde,

Asırğan sapalı ğıp isin jönge.

Kämeş bar kolxozında «Jaña joldıñ»,

Jaýnatqan ozıp şığıp twın törge.

Awdarğan jerdi aspanğa alıptı küş,

İstegen sondaý sulw sapalı is.

Sırğıtıp solqıldatqan jerdiñ betin,

MTS-te  – Jañaqorğan traktorïst.

Särsenkül buğan serik qalmaýtuğın,

Jarısta aldına jan salmaýtuğın.

Nurbala Äşimmenen aýdağanda

Traktor dwadaqtaý samğaýtuğın, – degen maqtaw marapattawlar jüdew jüzderdi sälde bolsa jadırata tüsti. Erteñine bükil awıl: – Bizdiñ eñbegimiz jawdı jeñwge kömektesetin bolsa ayanarımız joq, – dep ketpen, kürek, tırma, oraqtarın alıp egin jaýğa bettedi.

-Aqın aldaspan eken-aw, – dedi Ospan Nartaýdıñ äniniñ äserine rïza bolıp. Esine bağzı zamandardağı bir patşanıñ körşi memleketti jawlap almaq bolıp, jansız jibergeni, ol qaýtıp oralğan soñ qarw-jarağı qandaý eken, bağındıra alamız ba? – dep surağanı esine tüsti. Sonda älgi jansız – Asıp bara jatqan eşteñesin köre almadım. Biraq xalqına qadirli jeti aqını bar eken, – deýdi.

-E…e , – depti sonda xan, soğıs aşw qaterli boldı ğoý.

-Nege? – depti jansızı tañdanıp.

-Aqın degen qudıret – deýdi xan, – ol aýqaýlap urandağanda ärqaýsısı jetpis mıñ adamnıñ namısın oyatıp, jigerin janïdı. Mundaý alapat küşke qarsı turıp kör?!

Osı jaýlardı oý eleginen ötkizgen törağa aqınmen qoştasarda: – Jïi kelip turıñız! – dedi.

-Ospanjan, nege kelmeýmin kelemin ğoý, Erkeleýtin elim qïnalıp jatqanda solarmen birge bolmasam meniñ kim bolğanım, – dedi aqın da.

***

Soğıs jıldarında xalıqtıñ bar mümkindigi Kommwnïstik partïyanıñ töñiregine tığız toptasıp, jawdı qalaýda tunşıqtırwğa jumıldırıldı. Partïya qatarı da eñbekte ozat, belsendi kolxozşılarmen tolığa tüsti. Soğıstıñ ekinşi jılınıñ özinde partïyağa ötken awdandağı 62 adamnıñ 26-sı äýel boldı. Olardıñ işinde «Jaña jol», «Mädenïet», «Eñbek» kolxozınan Saýıpjamal Mamırova, Mäýke Baxıramova, Xanseïtova Jaýdarkülder partïya qatarına qabıldanıp, özgelerge eñbek ülgisin körsetti. Awdandıq partïya komïtetiniñ Şwra, Zïyada esimdi qızmetkerleri qız-kelinşektermen suxbattasıp, kolxozdardıñ är brïgadasınan üş adamnan quralğan birneşe top qurwdı jüzege asırdı. Onıñ birewi top bası bolıp eseptelindi. Tapsırma orındalmasa top basığa da, basqağa da eñbek küni jazılmaýtın bolıp kelisildi. Mundaý toptı «Jaña jol», «Mädenïet», «Eñbek» kolxozdarınan Ataqojaeva Uldan, Mamırova Saýıpjamal, Xanseýitova Jaýdarkül, Äbjapparova Ulmeken, Urläýlar basqarıp, köpke ülgi körsetti. Sonıñ nätïjesinde şarwaşılıqtar memleketke astıq tapsırwdıñ josparın ünemi orındap otırdı. Olardıñ bäri de «Bir dän jawğa atılğan bir oq», –  devïzimen eñbek etti. Ädette osı qïın da qarbalas kezeñderde awdandağı mekemelerdiñ jumısşı-qızmetkerleri de kolxozşılarğa ökil bolıp ta, järdemşi bolıp ta kömektesetin. Al astıq tapsırwdıñ memlekettik josparı orındalısımen, «Bizdiñ jumısımız bitti» qalğanın özderiñ jïnap alıñdar, – deýdi de järdemşiler de, ökilder de tegis qaýtıp ketedi eken. Jospar orındalğan sondaý jıldardıñ birinde «Jaña jol» kolxozında partïya uýımınıñ xatşısı Jïentaý Wälïxanov aýtıptı degen äzil söz büginge deýin saqtalğan. Xatşınıñ şaşı sïrektew, taqır bas, äzilqoý, qw tildilew adam bolsa kerek, sol kisi qırmandağılardı jïnap alıp, bas kïimin ortağa qoýıp, küzdiñ qubılmalı ekenin, belsene eñbek etw kerektigin äñgimeleý kelip:

-Ağaýın, jumıstıñ köbi ketip azı qaldı, ökildiñ sawı ketip tazı qaldı, – depti. Bul da qïın kezeñnen jetken tarïx bolsa kerek.

Jasıratını joq, soğıs jıldarında jası kelip qalsa da, qarttığına qaramaý öñi täwir kelinşekterge qırındawşılar da bolğan. Onıñ qanşalıqtı jüzege asqanın eşkim tap basıp aýta almaýdı. Biraq köptiñ awzımen aýtılıp büginge deýin jetken öleñ joldarı talaý-talaý qupïyalardı añğartadı.

Eki közi alaqtap,

Üý qıdırıp jalaqtap.

Tünimenen sandaldı,

Öriske şıqpaý mal qaldı.

Jesirlerge köz süzip,

Qudaý urdı şaldardı.

– Bizdiñ awılımızda, – deýdi sol qïın kezderdi közimen körgen qart ustaz, keýin öz erkimen dïqan bolıp, Eñbek Qızıl Tw, Qurmet belgisi Ordenderimen marapattalğan Esqoja Isqaqov: – Äzilqoý jeñgeler men ağalar köp boldı. Solardıñ küldirgi sözderi men tapqır wäjderi köpşilikti külkige kömip, şarşağandarın umıttırıp jiberetin. Bïdaý orılıp, jïnalıp, qırman qızıldanıp jatqan künderdiñ birinde kolxozdağı şeşen jigit Wmar: – Kir qoñımdı jwdırıp, şaşımdı aldırıp keleýin, – dep brïgadïrden suranadı. Brïgadïr Axmetjan degen jası kelip qalğan kisi eken: – Eki-üş kün şıda, qırman köterilsin, – dep ruqsat etpeýdi. Tünniñ bir wağına deýin bïdaý swırıp qaptağan Wmar tañerteñ töseginen tura qoýmaýdı. – Tünimen uýıqtağan joq, azdap tınığıp alsın, – degen brïgadïr tüske jaqındağanda qosqa kelse Wmar äli turmaptı, körpege oranıp alğan. Tur, – deýdi bul, biraq onda ün joq. Tipti bolmağan soñ jügirip barıp bar pärmenimen körpeni tepken brïgadïrdiñ jan dawısı şığıp, otırıp qaladı.

Tün jarımına deýin bïdaý qaptağan Wmar brïgadïrdi qatıraýın degen bolw kerek, nän kespeltek ağaştı ornına jatqızıp, üstine körpe jabadı da tün ortasında üş-tört şaqırımdaý jerdegi üýine tartıp otıradı. Adam sïyaqtı jatqızıp, körpe jawıp ketken kespeltek ağaştı ayamaý tewip tobığın şığarıp alğan brïgadïrdi qırmandağılar külkige aýnaldırğan. Ol jöninde awıl aqını Jïenqoja:

Öziñşe bir töbesiñ,

Tüste qosqa kelesiñ.

Oyansın, – dep uýqıdan,

Wmarğa sälem beresiñ.

Qïmıldamaý ol jatır,

Qımtap alıp denesin,

Turmağan soñ aşwmen,

Jügirip barıp tebesiñ,

Tepkeniñ ağaş ekenin,

Sonda ğana köresiñ,

Sabırsız bolsañ baseke,

Ajalıñnan burın ölesiñ, – degen öleñ joldarı awızşa tarap büginge deýin jetken. Jïenqoja aýtıptı degen äzil öleñder de az emes. Ketpenmen kanal qazıp jatqanda aqınğa jaqın jerden ötip bara jatqan özimen zamandas kelinşek: – Mına kisi ketpenge jalañaştana tïisipti ğoý, – degen körinedi. Sonda Jïenqoja älgi kelinşekke:

Men özim bul kanaldan küýip jürmin,

Tonımdı şeşip är jerge üýip jürmin.

Qatar jürgen ökşeles zamandasım,

Özderiñdeý bïbini süýip jürmin, – dep öleñdetipti.

Oğan kelinşek te:

Ne boldı? Saýtan seni öktedi me?

Bul jerden kinä bar ma ötkenime?

Tonıñdı bosqa şeşip äwrelenbeý,

Aldımen ïe bolsaý ketpeniñe, – dep öleñmen jawap qaýtaradı.

Jïenqoja men kelinşek birinen keýin biri äzilmen jawaptasadı. Ketpenşiler tegis jïnalıp keşke deýin qızıqtaýdı. Ekewiniñ uzaq aýtısınan osı üzindi ğana saqtalğan. Kelinşektiñ esimi de belgisiz. Onı köpşilik «Aqın kelinşek», – dep esimin de esterinde saqtamağan.

Jïentaý degen qurdası üýindegi äýeliniñ üstine äýel äkele jatır degendi estip, Jïenqoja aldınan şığadı da sälemdesken soñ:

Üş jügirip, bir şıqtım qır basına,

Alma moýın aqsuñqar tur qasıñda.

Eki qatın jürgen jer daw boladı,

Birewi jetedi ğoý bir basıña.

Jek körgeniñdi berseýşi bir dosıña, – depti:

Predsedatel Jaqıptıñ sarbalası,

Saýıpjamal awılımnıñ arwanası.

Toñ kesekke jabısqan kesirtkedeý,

Äbdinäbï Qudaýdıñ käri balası,  – degen, öleñ joldarı da saqtalğan. Bul öleñdegi atalğan esimder Jïenqojanıñ öziniñ zamandastarı. Är qaýsısınıñ öz tarïxı bar. Xat-xabar waqıtılı kelmeýtin, radïosı joq awılda awızşa aýtılıp, köpti qızıqtı külkige bölegen mundaý äzilder ötken ğasırdıñ qırqınşı-elwinşi jıldarında edäwir damığan sekildi. Biraq qağazğa tüspegendikten bäri umıtılğan.

… 1943 jıldıñ küzinen bastap sovet jawıngerleriniñ mereýi üstem bolıp, barlıq maýdanda faşïstik Armïyanıñ bas sawğalawı köbeýdi. Tıldağılar üşin bul ülken jetistik edi. Jawdıñ bir qaladan soñ bir qalanı tastap şegingeni baspasöz ben radïo arqılı bükil elge jetkizilip jattı. Soğan oraý jer-jerdegi ügitşiler men ökilder bükil xalıqtı zulım jawdı öz uyasında talqandaw üşin ärbir kündi eseli eñbekpen şığarıp salwğa ündedi. Buğan Jañaqorğandıqtar da qulşına kiristi. Jawıngerlerdi et, süt, nanmen, jılı kïimdermen qamtamasız etw odan äri keñinen öris aldı. Solardıñ işinde erekşe este qalğanı awdannıñ Swnaqata kanalın qazwdı josparlağanı boldı. Bul şarwaşılıq pen türli käsip orındardıñ qajetti astığın şeşwdiñ tïimdi jolı edi. Sondıqtan da kanal qurılısın 1944 jıldıñ on besinşi qazanınan bastap üş aýdıñ işinde, on besinşi qañtarda ayaqtawdı josparlağan. Oğan awdandağı jïırma üş kolxoz ben «Gornyak» qosalqı şarwaşılığın qosa eseptegende bir mıñ bes jüzdeý adam qatıspaq. Bärine jatın orın tamağımen bölingen. Üş jerden arnaýı ştab qurılıp, jalpı basşılıq Zulpıxar Musaxanovqa tapsırıladı. Kün swıq, jumıs barınşa awır jağdaýda jürgiziledi. Öýtkeni kanaldıñ uzındığı 25 kïlometr, taban eni altı metr bolatın. Munıñ özi tört jüz elw mıñ tekşemetr topıraq degen söz. Jer qazatın texnïka az. Negizinen barlığı qolmen atqarıladı. Al tärtip tipten qatal. Normasın orındağandar da, orındamağandar da on kün saýın awdandıq «Ekpindi» gazetinde jarïyalanıp otırıladı. Onıñ üstine är ştabtıñ öz qabırğa gazeti bolğan. Munı awdandıq gazettiñ qızmetkeri jas jwrnalïst Tursınbaý Axmetov basqarıptı.

Kanal qazwşılardıñ barlığı qıstıñ közi qırawda elwden asa kïiz üýde jatıp, üş aý boýı jumıs istedi, olar üşin kündiz-tüni medpwnkt, şaştaraz, dükender, ayaq kïim tigetin orındar uýımdastarıldı. – Sondağı qız-kelinşekterdiñ erligine qaýran qalasıñ, – deýdi kanal qazwşılardıñ bası-qasında bolğan Tursınbaý Axmetov. – Künimen ketpen şawıp, tünimen maýdannan kelgen xattardı oqıp, iştegi muñ-şerlerin änmen tarqatqan qız-kelinşekter erteñine tük bolmağandaý kanal qazwğa attanıp bara jatadı. Xalqımız: – üş künnen keýin adam tozaqqa da üýrenedi, –  deýdi. Sol negizinde ras-aw, basqa tüsken barlıq awırlıqtardı arqalap jürip kündik normaların artığımen orındaýtının qaýtersiñ. Al, Jaña joldıq Ïbaulı  Äbdikerim aqsaqaldıñ eñbegi tipten bölek-tin, onıñ salmağı üş kïlogrammdaý keletin ülken ketpenimen atqan topırağı kelesi betke burqıldap tüsip jatatın. Özgelerdiñ laqtırğan topırağın bir, ne eki adam ötelekteýtin. Äbdikerim aqsaqaldıñ öziniñ aýtwı boýınşa, 1938 jılı bükil oblıs bolıp qolğa alğan Şïeli kanalınıñ jumısına da qatısıptı. Munda da ünemi jüldeli orındarğa ïe bolğan. Uñğısında «1938 jıl» degen jazwı bar nän ketpen komïssïya müşeleriniñ uýğarımımen sıýlıq retinde sonda berilipti. Köp jıl boýı jan serigine aýnalğan sol qasïetti ketpenmen Swnaqata kanalınıñ jumısın da elmen birge ayaqtap şıqtı. Qazir uñğısında «1938 jıl»  degen jazwı bar nän ketpen talaý tawqımetti jıldardıñ kwäsindeý bolıp, Äbdikerim aqsaqaldıñ urpaqtarınıñ qolında kïeli zat retinde saqtawlı tur.

***

Awdannıñ barlıq küşi, mümkindigi tïimdilikpen jumıldırılğan Tömenarıq stancïyasınıñ tüstik tusınan bastaw alğan Swnaqata kanalınıñ jumısı belgilengen merzimde ayaqtalıp, onıñ uzına boýına «Jañarıq» «Eltaý», «Ekpindi», «Eñbek», «Jaña jol», «Taqırköl», «Mädenïet», «Polïtotdel», «Krasnaya Zvezda», «Qandaral» kolxozdarı men «Gornyak» qosalqı şarwaşılığınıñ kürişi men jügerisi ornalastırılıp, tıñ jerden sol jıldıñ küzinde mol önim aldı. «Ekpindi», «Eltaý» kolxozınıñ törağası Bekjuman Särsenbaev, Öskenbaý Ötkelbaevtar: – Soğıs jeñispen ayaqtaldı, qırmandarda astıq taw-taw bolıp üýilip jattı. Tömenarıq astıq qabıldaw pwnktiniñ dïrektorı Raxmanberdi Bïmuratovqa qaýta-qaýta barıp kölikpen, arbamen äkelgen kürişimizdi ötkizwge sağattap keşigetinbiz, – deýtin äñgimelese qalsañız.

Ter tökseñ öniminiñ de mol bolatının bile bastağan kolxoz dïqandarınıñ kökeýine ata qonısı, – Özgent dalası, Qumïyanğa deýingi aýmaqtı ïgersek degen arman uyalaý bastaýdı. Täjirïbeli aqsaqaldar awdandıq sw şarwaşılığı mekemesine tınım bermeýtin boldı. Bul mäsele aqırında B.Mergenbaev basqarğan awdandıq partïya komïteti byurosınıñ aldına qoýıldı. Jumıs qolı jetispeýdi, texnïka az, jağdaýdı saraptağan birinşi xatşı mamandarmen kelise otırıp «Jaña jol», «Eñbek», «Jañarıq», «Mädenïet», «Polïtotdel» kolxozdarınıñ törağalarımen keñesti. Kolxoz basşılarınıñ bäri de kanal sağasın neğurlım joğarıdan almasa bolmaýtının naqtı mısaldarmen däleldedi. Bul pikirdi bilikti sw mamanı, täjirïbesi mol Joldıbaýdıñ Isqağı da qwattap, «Köktas» kanalın qazwğa kelisildi. Ol 1946 jılğı küzde bastaldı. Joba boýınşa kanal swı  Özgent, Qoýlaqı kölderine quýıp, odan äri egistik alqaptarğa jetwi kerek. Buğan da awdan kolxozdarı tegis qatıstı.  Jïırma kïlometrge jetetin kanal jumısı keler küzde ayaqtaldı. 1950 jılı «Jaña jol», «Eñbek», «Mädenïet» qosılıp irilendirip «Oktyabr» kolxozı atandı da, oğan törağa bolıp Tölegen Äljanov saýlandı.

Otızınşı jıldarı awdanğa oñtüstik oblıstar men Jızaq ölkesinen tört tüliktiñ türleri äkelingen bolatın. Sodan üş kolxozğa mıñğa jwıq qoý-eşki, ondağan iri qara men jılqı bölingen. Sol maldar Tömenarıq aýmağına köşirilgende, Qızılqumnıñ bergi etegindegi jaýılımdarda qalğan bolatın. Kolxozdar irilengende qoý-eşki on mıñdaý basqa, iri qara men jılqı 1500 basqa jetkizilgeni mälim boldı. Al kanal qurılısı bitken soñ kölderden arıq alınıp, kolxoz alğaşqı jıldıñ özinde küriş, jügeri, bïdaý egip, onıñ är gektarınan mol önimder jïnadı. Memleketke astıq, et, süt, jün tapsırwdıñ kölemi arta tüsip, «Oktyabr» kolxozı awdanda irgeli şarwaşılıqqa aýnala bastadı. Ata qonısqa kelip qaýta şañıraq  kötergen şarwaşılıqtıñ älewmettik jağdaýınıñ jaqsarıp, ékonomïkasınıñ köterilwine laýıqtı üles qosqan Tölegen Äljanov, Ospan Aqqulov, Zäkir Beýbitov, Änwär Jaqıpov, Jïentaý Wälïxanov, Äbilqasım Asqarov, Orazbek Qaşqınov, Tölegen Äbdikärimovtıñ esimderi bügingi urpaqtıñ esinde mäñgi saqtalıp qalğan. Olardıñ urpaqtarı twğan topırağında ata-babaları bastağan jumıstı qazirge deýin jalğastırıp keledi.

“Quttı qonıs Qojakent” kitabınan üzindi.




Pikir üstew

É-poşta mekenjaýıñız jarïyalanbaýdı. Mindetti örister * tañbalanğan

Back to Top ↑