banner-top12

Awılım – altın besigim! d0b6d0b0d0b9d0bbd0b0d183-d0bad0bed180d0bad196

Qosqan waqıtı Şilde 17, 2014 | 1  503 ret oqıldı | saýtqa qosqan shalqar

0

Altaýım – altın besigim!

«Ärkimniñ twğan jeri – mısır şaharı», – degendeý,osnaw jarıq älemmen qawışqandağı kindik qanı tamğan jerin kim jek körsin… Ananıñ altın qursağınan keýingi jer qursağı – twğan jer ğoý. Qandaý ıstıq. Ömirdiñ esigin alğaş aşqandağı iñgälağan ünime şattanıp, şarapatın tökken jer, öziñ bawlıdıñ. seniñ jalpaq tösiñde şıbıq taldı at qıp minip, jalañayaq jügirwşi edim. Kerim samalıña kekilimdi taratıp, kerile aqqan qıran özenimen jarıswşı edim. Eh, şirkin, tarğıl tawdıñ boz jwsanına keñsirigimdi aşıp, kewdemdi jılıtwşı edim.

Ïya, bul künder, balawsa balalıq şaqtarımda, kindik kesip, kir jwğan jerimde jıraq qalıp qoýıptı-aw. Qoñır jonnıñ etegine ornalasqan şağın awıl, jupını jer üýlerdi, jadırağan jarqın jüzdi adamdarın sağınıp jürmin. YApırım-aw, sonda, zeñgir aspanğa boý sozğan zäwlim qabattarı, qaýşalısqan  qara nöpir xalqı bar tas qalanıñ tirligi tınısımdı tarıltıp jürgeni me? Mümkin… joğa ıstıq bir sağınış şığar, tas qaladan  qojıratıp otırğan.

Jasıl börte şälisin jamılğan, aq baltırlı arwdaý sıñsığan sulw qaýıñdar, künniñ ot reñine malınğan kökterek-taldardıñ sırğalı japıraqtarı jalt-jult etip  janarıña  äsem sır  baýları anıq. Al tör jaýlawında  badanadaý-badanadaý qızara börtip jatqan, at tuyağın boyaýtın büldirgenderi, jap-jasıl japıraqtardıñ ar jağınan qıltıñdap qarap turğan  alküreñ qızılqattar men şegir közdi toşalaları şirkin til üýiredi. Tılsım tabïğat ananıñ sıýğa tartqan nesibesi-aý. Qarlı qaptaldıñ etegi  jasıl töskeý ït tumsığı ötpes jınıs orman, arqıraý  aq köbigin aspanğa atqan Aqjal özen, alañqılar, jazıqta jağalaý awnağan aq boz üýler,  bäri-bäri tekemetke basılğan örnekteý. Jer oşaqtan  kölbeý  köterilgen  kökşwlan tütinderdiñ özi de bozamıq samalğa elitip bïlep baradı. Qara qazanda  qasqa qoýdıñ quýrıq maýına  pisirilgen  töre bawırsaqtar, Äjemniñ alaqanındaý  appaq-appaq jarma qurttar, qızıl küreñ irimşik, sap- sarı maý qazaqï  dastarqanımızdıñ  äri  men  närin  keltirip  jatatın…

Sal serilerdiñ, jırawlardıñ, aqındardıñ jırınıñ arqawı bolğan  osı öñir:

«Jer jannatı  altaý, altın  jerim-aý,

Peýili jomart  şirkin, jarqın elim-aý»,-dep  än  bop  äwelep ketetin. Altı alaştan asıp, älemge äýgili bola bastağan Altaý aýmağı añız ben abızğa bügip jatqanı ämända. Kezinde jer uýıqtı izdegen Asan qaýğı babamız: mınaw jerdiñ astı da altın, üsti de altın, altı aý jaz,  altı aý qısı anıq bop jatatınnıñ özi dep atın Altaý  qoýıptı. Altaý aýmağı – kezindegi atawı  Sarsümbe, qazir QXR Şïnjïañ uýğur avtonomïyalı raýonı, İle qazaq avtonom  oblısına  qaraýtın  äkimşilik orın. Özimizdiñ  Şığıs Qazaqstan oblısımen, Reseýmen, Moñğolïyanıñ Bayan-Ölgeý, Qobda aýmaqtarımen şekaralasıp keledi. Saqtıñ, Üýsinniñ, Türkiniñ, Kereýdiñ t.b taýpalıq  köşpendilerdiñ tarïxï  mekeni. Keýbir taw añğarlarındağı  jartas  swretterinen tañba, oyu-örnektiñ  aýşıqtı obrazın kezdestirip, mädenïetimizdiñ mäýegine süýsinip qaraýtınbız. Negizgi jan sanınıñ 50 paýızınan astamın  qazaqtar ustaýdı. Qoñırjaý beldewlik klïmatta, tabïğatı tañğajaýıp körkem, tabïğï baýlığı  mol bolğan. Kezindegi  sabılıp  altın izdewşiler de osı öñirge kelip, atbasın tirep, köñilderin jaý  taptırğan  eken.

Sol bir alasapıran  kezder-aý, «Aqtaban şubırındı, alqaköl sulama». «aşarşılıqta» ötken. Dünïeniñ tört  burışına, torğaýdaý tozıp şaşılğan qaýran  qazaqqa baspana  bolğan  jerdi  kim  qadirlemes. «Sw işken  qudığına tükirmeýtin» tekti edik-aw! Bul künde sonda turıp jatqan  qandastarımız da qanşama? Bile bilsek  osı Altaý da babamızdıñ baýırğı jeri emes pe? Qara aýdahardaý  qaptağan  qıtaýdıñ sustılığına  tisimizdi batıra almaý, sıýğa  tartqandaý  boldıq… Biraq, qazaqtıñ qanında Kökjaldıñ böriligi, Qırannıñ örligi bar ekenine  köz jumbaýmız. Jatqa kewdesin bastırğısı kelmeýtin, aýsberg rwxın jırlawğa turarlıq de…

Elim dep  eñiregen  talaý  bozdaqtıñ  qızıl qanı men aşı dawısı, eldigi men erligi  tarïxtıñ  paraq  betterinde saqtawlı. Aýtalıq, alğaş ret qasïetti Quran kärimdi qazaqşağa awdarğan Xalïfa Altaý, qalamger qajı  Aqıt Ülimjiulı, Şığıs Türkistan  ult-azattıq  köterilisiniñ  qaharmanı Ospan Silämulı, ağartwşı, qoğam  qaýratkeri Şäripxan  Kögedaev, tanımal  aqın Tañjarıq Joldıulı sındı aýtwlı tulğalar ötken  quttı  qonıs edi. Täkeñ ağa bir öleñinde osı aýmaqtı  tebirene bılaý  swrettegen  eken:

Tawı- altın, tası -kümis, ağaşı- jez,

Swları  erkek  qoýdıñ  sorpasındaý.

Ras-aw, awız toltırıp  aýtarlıqtaý  baýlığı men baýtaq ölkesine  qarap baqıttı ekeniñdi sezinesiñ. Körgen jannıñ  közin tundırıp, köñilin  kökjïekterge kötergen Qanas köli  sayaxat ornınıñ  atağı da jer jarıp-aq tur. Al türli  awırw-sırqawğa şïpa beretin tabïğï qasïetti sw arasandarınan «Uşıq arasan», «Jürek arasan», «Qotır arasan», «Sınap arasan», «Asqazan arasan», «Süt arasan» sındı emdik arasandarı bar. Äý, altın besigim-aý, jannattı jer emşegi, meýlinşe, memleket ékonomïkasın arttırwda aýtarlıqtaý ülesin qosıp, qalalanwdağı  mädenïetti  üzdik  orındar  qatarında «men mundalap» tur. Baba rwxın  baýraq  etken  salt-dästürge baý ulttıq qundılıqtardı quşağına qısıp jatqan altın  aýmaqqa  aýtar  alğısımız  Alatawdaý.

Ata-jurtqa oralğanıma da, mine, jıljığan waqıt bes jıldıñ jïegine jetkizip ülgirdi-aw, özimşe bir sağınış arqalap kelem.Twğan  topırağım bolğandığı üşin de sağınwğa, umıtpawğa qaqım bar. Alaýda, el dep emirenip, til dep tebirenip, erşigimizdi tüzep, elw eldiñ  qatarına  kösilgen  tusta, kök twdıñ  jelbiregenindeý  asqaq sätterimizdi körgisi kelip, Ata qonısına jete almaý jatqan  qandastarımızdıñ sağınışı  äldeqaýda basım. Olar twğan jerinen  jeridi demeñiz. olar burımdı qızı men  tulımdı ulınıñ bolaşağın  közdewde. Olar qazaq eliniñ  qasiretı men  qwanışına  ortaqtasa  aladı. Öýtkeni  qanımız bir qazaqpız.

…Qara kemerdiñ  arjağında  delik. Xalıq bïi «Qara jorğağa» basqan bir qawım bar. Qara şal men  qara kempirdiñ  qara domalaq ulı  qarakerin  oýnaqşıtadı. Qara köz aýım  şolpısın sıñğırlatıp, qara bulaqqa ketip baradı. Qaraşa üýdiñ  qara şaýı tätti, qara dombırası  kümbirlep, qara şoqparı  kübirlep  sır şertedi…

 Qadırsultan Nüsipqan




Pikir üstew

É-poşta mekenjaýıñız jarïyalanbaýdı. Mindetti örister * tañbalanğan

Back to Top ↑