banner-top12

Awılım – altın besigim! ccc-2

Qosqan waqıtı Qaraşa 1, 2017 | 210 ret oqıldı | saýtqa qosqan shalqar

0

AQILŞI AĞALAR JÄNE ERKİNDİGİMİZ

Qojakent awılına – 50 jıl

Jaqsı adamnıñ qaşanda sözi altın,

Öz xalqınıñ aldında jüzi jarqın.                                                   

Awıl qarïyalarınıñ sözinen

«XXİİİ partsezd» sovxozınıñ burınğı «Oktyabr» kolxozınıñ negizine qurılğanı belgili. Oktyabr kolxozı bolsa «Jaña jol», «Mädenïet», «Eñbek» kolxozdarınıñ özara qosılıp irilendirilgendegi esimi. Sol maýda şarwaşılıqtıñ jïırma jılğa jwıq tarïxı jatqan jerlerdi 1986 jılı küzde jïırma jıldan keýin tağı araladıq. Sonaw alpısınşı jıldarı Qudaýbergen ekewmiz körip kwä bolğan eski qonısta turmız. Bayağı jañbır şaýıp, qoj-qoj bolğan qabırğalardan tamtıq ta qalmağan. Orını da belgisiz, jer kepeler de bul öñirde bolmağan sekildi. Bükil atırap qwattı texnïkalarmen tegistelip, egistik alqapqa aýnaldırılıp jiberilgen. Bir kolxozdıñ ortalığı ornalasıp, talaý mäselelerdi şeşken degenge sengiñ de kelmeýdi. Tek özekşeniñ jobası ğana bilinedi. Onıñ da ultanına jügeri egilgen sekildi, qadaw-qadaw payaları közge uradı. Özekti örlep üş kolxozdıñ balaları üşin qaq ortağa salınğan «Aqşkoldıñ» ornına tağı da keldik. Bïik-bïik qalıñ torañğıldar qwrap otınğa ğana jaraýtın ağaş bolıp qalğan. Bir jaqsı jeri, töbeni aýnala jas torañğıldar ösip keledi eken. Mekteptiñ tüstik betinen ötetin bayağı arba jol zamana talabına saý salınğan ülken asfalttı jolğa aýnalğan. Kündiz-tüngi ağılğan maşïna, basqa da texnïkalar tınım tappaýdı. Joldıñ batıs jağındağı «Mädenïet» kolxozınıñ ornalasqan jeri de tegistelip ketken. Ersili-qarsılı tartılğan atız-arıq, bergi jïeginde dala akademïgi, dañqtı dïqan Ibıraý Jaqaevtıñ büginde mätelge aýnalıp ketken «Eginşi märt, jer jomart», – degen sözi körneki äriptermen jazılıp mıqtı tuğırmen bïikke ilinip qoýılıptı. Odan äri köz jeter jerge deýin egistik alqap. Ötkenderdi büginge sabaq desek, Ulı Otan soğısı jıldarında maýdandağılar üşin tonnalap astıq, et öndirip, jawıngerlerdi jılı kïimmen qamtamasız etip otırğan aýmaqqa ornalasqan şarwaşılıqtarda eşqandaý belgi qalmağanına köñiliñ qulazïdı. – YApırmaý, – deýmin özime-özim işteý. – Bağzı zamanda ömir sürgen babalarımız Kültegin, Tonıkök sekildi danalardı aýtpağanda, qart Qaratawdıñ Arıstandı, Şolaqtoğan darbazalarındağı qoj-qoj tastarğa salınğan belgiler, ondağı jazılğan adamnıñ attarı men jan-janwardıñ beýneleri talaý jaýlardan xabar beredi emes pe? Olaý bolsa, küre joldıñ boýınan arnaýı tuğır jasap, jolawşılar köretindeý etip: – Bul jer 1936-1950 jıldar arasında pälen şarwaşılıqtıñ ortalığı bolğan. Keýin qoğam, memleket qaýratkeri därejesine köterilgen pälenşeler, osındağı bastawış mektepten qanat qaqqandar, sonımen qatar bul öñir Ulı Otan soğısına attanıp qaýta oralmağan jetpis jeti bozdaqtıñ soñğı basqan izi qalğan qasïetti jer, – dep ardaqtasa qaýter edi deýsiñ.

Ras, keşegi Kommwnïstik ïdeologïya tusında qasïetti dästür – salt, ädet-ğurıptarımızdı ısırıp tastap, barlıq mümkindigimizdi jospar mindettemelerdi orındawğa jumıldırdıq ta, basqağa moýın burmadıq. Qazir egemendigimiz özimizde, qalaý şalqısaqta köldeneñ turar eşkim joq. Janaşır izdewşisi bolmasa kemeñgerdiñ de esimi qumğa tögilgen sw sïyaqtı öşedi degen bar. Solaý da şığar. Biraq, qazirgi Qojakenttikterdiñ bäri negizinen «Jaña jol», «Mädenïet», «Eñbek» kolxozdarın uýımdastırğan azamattardıñ urpaqtarı. Solardıñ işinen şıqqan qaltalı azamattar qolğa alıp, ıqılas tanıtsa, bolıp jatqan dünïeler emes pe? Munıñ özi tek babalardıñ ğana emes eldiñ de tarïxı ğoý. Qudaýbergen de bul pikirdi qwattaý tüsti.

…Är kezeñniñ özine laýıq tirligi bolatını belgili. Ötken is ötti. Sol ötkenderdiñ kwäsi bolğan ağa bwınnıñ urpaqtarı mekendegen Qojakent eldi-mekeniniñ bügingi axwalı qalaý? Darïyanıñ sol jaq öñirine ornalasqan burınğı sovxozdardı kökteý ötetin asfalt jolmen kele jatıp şığısqa qaraý burıldıq. Qasımda Qojakent awılınıñ elim- jerim jep soqqan jüregi bar bir top aqsaqaldarı. Köpirden ötisimen oqtaý tüzw asfalttı köşe bastaldı. Eki jağı tal-terekter, sımdı bağandar, köp uzamaý sändi de äsem ğïmarattar bastaldı, basqa bir dünïege enip ketkendeý äserge bölenesiñ. Xalıq aqını Manap Kökenovtıñ sonaw jıldarı «Osı ma Oktyabrdiñ keñsesi, Tüsip ketken eñsesi», –  deýtin qorjın tam şeñgel-şarbağı, jıñğıl qoralardıñ biri de joq. Qaý jağıña qarasañ da eñseli üýlerden köz sürinedi.

– Mınaw, – deýdi zeýnetker Temir Ïsaxanov aqsaqal köldeneñ qïılısqan köşe burışındağı eki qabattı ülken üýdi körsetip – 460 orındıq on bir jıldıq mektebimiz, onıñ qaptalındağı ğïmarattardıñ birin üş jüz orındıq klwbımız, ekinşisin tört jüz orındıq toýxanamız, – dep tüsindirdi. Bir ustaxana, eki asxana, bir tirek pwnktiniñ, stadïonnıñ, eki fwtbol alañınıñ jumıs isteýtinin qolmen qoýğandaý aýtıp berdi. Özi sovxoz tarağanşa mamandığı boýınşa şarwaşılıqtıñ qurılıs salasın basqarıptı. Turğın üýlerdi salw ärbir awla men köşeniñ keñdigi, ornalaswı, olardıñ smetalıq qunı, jumsalğan qarjı kölemi bäri-bäri esinde saqtalıptı, tegis qolmen qoýğandaý etip aýtıp berdi. – Ötip ketken tirlik qoý, – deýdi ol äldenege rïzalıq keýippen – 1977 jılı egin jïnaw kezinde oblıstıñ basşısı, awılımızdıñ azamatı, Ïsataý Äbdikärimov kele qaldı. Qasında, respwblïka awılşarwaşılığı mïnïstri Motorïka jäne awdandıq partïya komïtetiniñ birinşi xatşısı A. Janpeýisov bastağan awdan basşıları bar. Egisti aralap kördi. Küriş jaqsı bitken. Biraq, texnïkalar batpaqtan jüre almaý jumıs barınşa sılbır edi. Munı körgen Ïsekeñ mïnïstrge, – Astıq bar, kinä texnïkanıñ jüre almawınan bolıp tur, – dedi.

– Tüsindim, Abdwkarïmovïç, – dedi mïnïstr de. Jağdaýdı jete tüsingen qonaqtar dastarxan basında da körgenderin odan äri örbitip özara pätwağa kelgenin bilemin. Keler jıldan-aq qamqorlıq bola bastadı «Glavrïssovxozğa» ötken «Kelintöbe», «Tügisken», «XXİİİ partsezd», «Zadarya» sovxozdarınıñ jerin tegistew jumıstarı jedel qolğa alındı. Buğan qanşama PMK-lar texnïkalarımen qatıstı. Aýnaldırğan 7-8 jıldıñ köleminde altı mıñ gektar jer ïnjenerlik jüýege keltirildi. Osı mekemelerdiñ küşimen tört sovxozdıñ ortalığı da zaman talaptarğa saý tïptik jobadağı ğïmarattarmen qamtamasız etildi. Asfalttı joldar men egis bastarında jumısşılarğa arnalğan dalalıq üýler salındı. Jaña qırmandar paýdalanwğa berilip, ıza swdı tartatın qaşıtqı kanaldar da iske qosıldı. Atqarılğan qırwar jumıstardıñ nätïjesi Tügisken tıñın astıqtı ölkege aýnaldırdı. Qanşama eñbek adamdarınıñ abıroýı bïikke köterildi. Jañaqorğan awdanınıñ dañqı öz kürişimen-aq bükil respwblïkağa äýgilendi. Munıñ özi keşegi ağalar men bügingi zamandastarımızdıñ eñbegi desek te sonıñ tüpki bastawında Zulpıxar, Ğafwr, Ïsataý ağalarımızdıñ turğanı biz üşin ülken maqtanış. Olar qol kömegin bermegenmen jol kömegin, aqıl keñesin ayağan joq. Sonıñ özi jerlesteri üşin jeterlik edi.

– Sol ağalarımız bolmasa, – dedi Muqaý Temirdiñ sözin tolıqtıra tüskendeý. – Bizdiñ mınaw quttı mekenimiz bügingideý därejege jeter me edi, jetpespe edi?! Olaý deýtinim, irgesin «XXİİİ partsezden» äldeneşe jıldar burın kötergen temirjoldıñ taw jaq betindegi şarwaşılıqtardıñ ortalıqtarı ötken ğasırdıñ jetpis-sekseninşi jıldardağı körinisimen keşege deýin turdı. Keýbirewleriniñ ortalıqtarında şeñgel, jıñğıl qoralar äli künge deýin kezdesedi.

Bir otar qoýdı aý müýizdi aqserke bastaýdı degendeý köp närse basşılıqqa da baýlanıstı, –  dep eki zeýnetker sovxoz dïrektorları N.Daýırxanov, N.Aýdarbekov, K.Egizbaev, T.Ramazanov, Ä.Şomanovtardıñ, partkom xatşıları D.Şomanov Ä.Süleýmenov, J.Axataev, A. Sızdıqov, J. Töreqojaevtarmen birlesip şarwaşılıq pen ïdeologïyalıq jumıstardı qatar örge bastırğan ïgi isterin aýtıp, olardıñ eñbegine köpşiliktiñ bergen bağasın ortağa salıp jattı. Sovxozdıñ alğaşqı qazığın qaqqan N.Daýırxanov awır jağdaýda eñbek etip, köptegen jumıstar tındırğanımen, N.Aýdarbekov adamğa jağdaý jasaw, äsirese dala qostarın jaña deñgeýge köşirwdegi qajırlı isterimen, K.Egizbaev ğalım agronom retinde egin mädenïetin köterwdegi, Ulı Otan soğısınan oralmağan bozdaqtardıñ esimin qurmettep, keýingi urpaqtarğa jetkizwdegi önegeli isterimen, T.Ramazanov eñbek ozattarına ğana emes jergilikti turğındarğa jasağan adamï qasïetimen erekşelenipti. Al partkom xatşıları kommwnïsterdiñ rolin joğarı deñgeýge köterw arqılı adamdardıñ älewmettik jağdaýın jaqsartw, eñbekke ıntalandırw, aýnalanı ékologïyalıq tazalıqtan saqtaw üşin awıldı jasıl jelekke bölew jumıstarımen aýnalısıptı. Eldi meken ortalığında qazirgi zeñgir kökpen talasıp turğan sayalı tal-terekter bir kezdegi sol azamattardıñ köpti uýımdastırıp otırğızğan köşetteri eken. Qazir olardıñ bäri turğındar üşin köleñkeli baqqa aýnalğan. Al dïrektorlardıñ işinde awıldıñ twması jergilikti kadr Äset Şomanov şarwaşılıqtı basqarwğa eki ret kelip, birinşisinde burınğı äriptesteriniñ salğan jolımen jürip, burınğı isterdi sätti jalğastırğan. Taqqa ekinşi ret otırğanında ondağan jıldar boýı jïnağan qırwar maşïna-traktorlar, basqa da texnïkalar men dünïe-mülikter, mıñdağan qoý-eşki, jüzdegen jılqı, tüýe, iri qaralar men qaz-üýrekter «Barter» degen jelewmen esebin tapqandardıñ ïeliginde ketken. Keýin bilip jürgenimizdeý, qolda bardıñ bärin toptastırıp, iskerlik tanıtqanda dïrektordan eşkim de asıp kete almaýdı eken. Al baw-baqşalar sayalı tal-terekter bükil eldi mekenge körik berip ötken-ketkenniñ nazarın awdarıp, äli künge deýin jaýqalıp tur. Burınğı babalarımızdıñ «Atañnan mal qalğanşa, tal qalsın» degen söziniñ astarın endi tüsingendeýsiñ.

Muxaý men Temirdi bar ıqılasımen zeýin qoya tıñdağan Ïzatwlla Üsenov, Närzilda Mırzaxmetov pen zeýnetker Änwär Äsetov: – Qoğam, qurılım, basşılıq özgergenmen jerimiz özgergen joq, adamdarımız da mektep, klwb, kitapaxanalarımız da, tipti élektr jarığımız da ornında. Sol küýinşe, – dedi de köşeniñ kelesi betindegi äsem salınğan eki qabattı ğïmarattı körsetti. – Bul sovxozımızdıñ keñsesi edi, qazir awıldıq okrwgtiñ qızmetkerleri jaýğasqan, özgerisimizdiñ bul biri ğana. Sonımen qatar munda awılda keleñsiz jağdaýlardı boldırmaw üşin qurılğan qoğamdıq uýım – aqsaqaldar keñesi jumıs isteýdi. Turğındardıñ qajetin ötew üşin üş dïirmen cexı küriş aqtaýdı. Qasapxana, ustaxanamız tağı bar. Sovxoz tarap, dünïe mülkin qolı jetkender paýdalanıp ketti degeni bolmasa turğındardıñ turmıs därejesi, äl-awqatı burınğıdan äldeneşe esege ösken. Eñ qwanıştısı ortamızdan Allannıñ üýi – meşittiñ boý köterwi boldı.

Kommwnïstik ïdeologïya jetpis jıl boýı ïslam dinin qubıjıq körsetip kelse de, onıñ bir de birin bizdiñ babalarımız ben ata-analarımız äste moýındağan emes, eşkimge jarïya qılmaý namazın oqıp, orazasın tutıp, Allağa qulşılığın üzgen joq. Memleket ıdırap, erkindigimiz tïisimen birden ïmandılıqqa bet burıp meşit saldı. Eldi meken ortalığındağı aqsaqaldar men mektep oqwşılarına deýin Allanıñ üýi – qutxanada namaz oqïdı. Jaratwşınıñ birligi, qurınnıñ şındığı, paýğambarımızdıñ aqtığı jöninde wağızdar tıñdap biliktiligin jetildiredi. Bul mäñgi jalğasa bermek.

Jartı ğasır işindi jeke turğındardıñ ékonomïkası men älewmettik jağdaýınıñ mädenïeti men bilim deñgeýiniñ ötken jıldardıñ qaý kezeñimen salıstırsañızda tañ qalarlıq därejede öse tüskenin qojakenttikterdiñ özderi de jasırmaýdı. – Ata-analarımız keñes ökimetiniñ qoqan-loqqısın az körgen joq, äsirese uýısıp otırğan sawattı bilikti adamdardıñ toz-tozın şığarğanın umıtpaýdı, umıtw mümkin emes, – deýdi olar, – qïındıqtı kördik, şıñdaldıq, oqıdıq, bilim aldıq, Alla tilegimizdi qabıl körip egemendikke qol jetkizdik. Erkimiz özimizge tïgen soñ äreket tübi bereket, – dep käsipkerlikti damıtwğa kiristik.

Şarwaşılıq taratılğan soñ az waqıtqa dağdarıp qalğandarın da jasırmaýdı. Sodan alıp- satarlıqpen de aýnalıstıq, – deýdi bäri de. «Ömir üýretedi, eñbek şïratadı», – degen emes pe? Tasığan darïyanıñ aýnalasındağı jıra-saý, özen-kölderdi swğa toltırıp barıp arnasına qaýta tüsetini sekildi Qojakenttikter de bul künderi öz jolın tapqan.

Elge iskerligimen tanılğan Üsenov Ïzatwlla, Jumanov Dosïx, Seýtqasımov Alpısbaý, Äbilxaýırov Erkin, Tursınxojaev Madïyar, Süleýmnov Batır, Üsenov Qurban, Ïsmatwllaev Erğalï, Şınbekov Janadil, Kökenov Däwmen, Äbilqasımov Piräli, Mırzaxmetov Närzwlla, Madïyarov Nasır sïyaqtı azamattar narıq zañına birden beýimdeldi de jeke käsipkerlikti damıtwğa şuğıl kirisip ketti. Waqıt öte kele olardıñ da qatarı köbeýe tüsti. Qazir Qojakent eldi mekeninde jetpiske jwıq käsipkerlikpen aýnalısatın isker azamattar bar. Olar awıldıq okrwgtegi mıñdağan adamdı quraýtın otbasın qajetti tutınw zattarımen qamtamasız etip otır. Awılda astıq önimderi jetkilikti. Jazda baqşalıq daqıl, qawın-qarbız, kartop, pïyaz egip, eşkimge alaqan jaýmaýdı. Jıl on eki aý boýı mal bordaqılap et, süt, maý, qurt, irimşik, aýran, basqa da öndirgen zattarın sawdağa şığaradı. Ol üşin eldi mekende birneşe dükender men düñgirşekter jumıs isteýdi.

– Qojakent awıldıq okrwginde 475 qojalıq bolsa, onıñ elwden astamı käsipkerlikpen aýnalısadı, – deýdi awıl äkimi Aýtjanov – bäriniñ de älewmettik-ékonomïkalıq jağdaýı jaqsı. Ökimetten kömek te aladı, soğan oraý salığın da töleýdi. Sonımen qatar demewşilik jasawdı da umıtpaýdı. Bïıl olar awılımızdıñ sovxoz bolıp öz aldına şañıraq kötergenine jartı ğasır tolğan merekesin atap ötwge qarjılaý da, basqa da qajetti zattarmen qamtamasız etwdi mindetine alıp otır. Munı Qojakenttikterdiñ bolaşaq üşin mañdaý terin tökken ata-babaları men ağalarınıñ rwxına körsetken qurmeti jäne bügingi jas öskinder üşin ülgi-önege, – dep bilgen jön. Qoğamdıq orındar, awıldıq okrwgtiñ mamandarı men aqsaqaldar keñesi de adamdardıñ bir-birine degen qamqorlığı men dostıq-ıntımağı jaýlı köptegen jumıstar tındırıp keledi. Bul rette okrwgtegi eki mekteptiñ ustazdar qawımına da naqtı tapsırmalar berilgen. Olar şäkirtterdi uýımdastırıp küzgi, köktemgi mezgilderde senbilikterge qatısıp, eldi-mekenderdegi köşelerdi kül-qoqıstan arıltwğa qatısadı. – Bul bizdiñ elw jıldan beri atqarıp kele jatqan üýrenşikti isimiz. Memleket ıdırap, qurılım özgerdi, sovxozdar da taradı. Al bilim ordasındağı salt-dästürimiz özgergen joq, qaýta zamana ağımına saý tolığa tüsti, – deýdi zeýnetker qart ustaz Ibıraxım Bayazïtov, – Ustazdar basşılığımen soñğı kezderi jas şäkirtter soğıstan oralmaý qalğan ortalıqtağı «Bozdaqtar alañın» kütimge alıptı. Toğızınşı mamır Jeñis merekesi qarsañında qurmetti qarawılğa turıp, jas köşetter otırğızwdı dästürge aýnaldırıptı. Endi olar twğan jerine oralmaý esimderi tasqa qaşalıp jazılğan bozdaqtardıñ maýdandağı erlikteri jaýlı mälimetter jïnamaqşı.

Ïya, babalar jolı urpaqtar üşin şamşıraq. Munı Qojakenttikter atadan balağa jalğasıp kele jatqan qasïetti ister, – dep sanaýdı:

– Biz sol babalar salğan soqpaqpen jürip kelemiz, – deýdi qojalar äwletiniñ bügingi urpaqtarı, – onıñ üstine keşegi keñes ökimeti eñbek etwdi üýretti. Qazir awılımızda bos jürgen azamattar joq dewge boladı. Keñes ökimeti tusında belsene eñbek etken ağalarımız bolmasa qulazıp jatqan dalağa sw kelip, tıñ sovxozdar aşılar ma edi, mıñdağan gektar küriş egiler me edi? – Jaqsılardıñ şarapatı, olardıñ bir awız sözi qarapaýım xalıqqa ğumır boýı rwxanï azıq boladı eken, – deýdi bäri de aqtarıla söýlep. – Olaý deýtinim, respwblïka basşısı Dïmaş Axmetulı Qonaev Jañaqorğan jerine üş ret ayaq basıptı. Birinşi ret 1954 jılı Qazaq SSR ğılım akademïyasınıñ prezïdenti bolıp turğanda joğarğı Sovetke depwtattıqqa usınılğan kezde saýlawşılar men kezdeswge kelipti, ekinşi ret Jañaqorğan men Şïeli qosılıp, onıñ birinşi xatşısı Ğafwr Muxamedjanovtıñ tusında 1965 jılı kelipti. Ğafekeñ sol kezde respwblïka basşısına awdan terrïtorïyasınıñ öte ülkendigin, äli de 60 mıñ gektardan astam jerdiñ ïgerilmeý jatqandığın naqtı däleldermen jetkize bilipti. – Ötinişiñizdi jağdaýğa qaraý köreýik, – dep attanğan aqsaqaldıñ qamqorlığımen keler 1966 jıldıñ aqpan aýında Şïeliden Jañaqorğan öz aldına awdan bolıp bölinip şıqtı. Qırwar qarjımen bayağı «Rawşan arıqtıñ» ayağı 100 kïlometrge deýin sozılıp jañadan birneşe sovxoz boý köterdi. Osı qamqorlıqtardıñ qalaý orındalıp jatqanın körgisi keldi me, kim bilsin, qasında respwblïkadan bastap oblıs, awdan basşılarına deýin bar, 1969 jıldıñ tamız aýında tağı soqtı. «Aqsaqal keledi» degennen jaña kanaldıñ arnaýı jasalğan sw tospasınıñ mañına kïiz üýler tigilip, bükil sovxoz turğındarı jïnaldı. Bärimizdiñ maqsatımız birew, – ol qızır ata nazarın salğan Dïmaştıñ qolın alıp qalw, – deýdi Maxmetjan Äljanov – «keýin-keýin turıñdar», – degen awıl belsendilerine:

– Qızır nazarın salğanın qaýdan bilesiz, – deýdi erigip turğandar Maxañdı äjwalağandaý bolıp.

– Din apïın, – dep jürgen sender neni bilesiñder, – deýdi aqsaqal olarğa renjip, – Qızır nazarın salmasa bir eldiñ basşılıq tağına otıra ma? Dïmaş elimizdiñ patşası ğoý? – Maxañnıñ sözin birew estidi, birew estimedi. Maşïnalar lezde kelip qalıp edi.

Aldıñğı maşïna toqtap şañ basılısımen ekinşi maşïnadan uzın boýlı, kelisti kisi tüsti de köpke sälem berip, birinşi qatarda turğandardıñ bärimen qol alısıp amandastı. Manağı wlığan-şwlığandarda ün joq. Tegis ülken kisige tesile qarap qalıptı. Basında ala taqïyası bar, ağamızben qol alısqanda – Siz Taşkentten keldiñiz be – dedi sıpaýı ğana.

– Şwnnaka äkä! – dedi ol. Köpşilik dw küldi.

-Ağaýındar raxmet, – degen aqsaqal qasındağı nökerlerimen egistikti aralawğa ketti.

-YApır-aý, Maxmetjan-aý, sizdiñ de bilmeýtiniñiz joq eken, mına kisi Qızırdıñ özi ğoý, endi dïxangerşiligimiz jaman bolmas, – dedi Qwandıq aqsaqal Maxmetjannıñ qolın qaýtadan alıp jatıp.

Qonaqtar eginniñ şığımdığına rïza bolıp, dastarxan basında erkin suxbattasıptı. Attanar sätte aqsaqal Musaxanov ağamızğa qarap: – Al Sarbala degeniñ boldı. Jer bar, sw keldi. Ekewi qudıretten bolsa, eñbek özderiñnen ğoý, eñbek etiñder, – depti. Biz qonaqtardı körgenimizben suxbatında bolğanımız joq. Munıñ bärin bizge keýin Änapïya Äljanov, Ergeş Üsenov, Nurxan Daýırxanovtar aýtıp berdi, – deýdi birin-biri tolıqtıra tüsken Turğanbek, Muqan, Äset, Mamıt aqsaqaldar. – Onda, – dedi qarttardıñ sözin qaýta jalğastırğan käsipker İzätwlla, – elge elw jıl ağalıq etken qasïetti kisiniñ izi qalğan jerdi köreýik.

– Mınaw durıs boldı. Sol kisiniñ şarapatı ğoý  Tügisken dalasınıñ astıqtı aýmaqqa aýnalğanı-dep köpşilik asfalttı ülken jolğa qaraý qozğala bergende, mektepten şıqqan oqwşılar da Bozdaqtar alañına qaraý qatarlasa bettep memleketimizdiñ änuranın ekpindete şırqadı. Meniñ elim, meniñ jerim, – deýdi balğın dawıstar.

-Bärekeldi, – deýdi aqsaqaldar, – Jerdiñ de, eldiñ de endigi ïesi sendersiñder. Bolaşaq ta özderiñdiki.

Şäkirtterdiñ bir tobı Bozdaqtar alañına kelisimen jawıngerlerdiñ esimderi jazılğan märmär tastardı şañ-tozañnan arılta bastasa, ekinşi tobı aýnalasın tärtipke keltirip, köşetter otırğızwğa kiristi.-

– Özderiniñ köktem saýınğı töl isteri ğoý, onıñ üstine jeñis merekesi jaqındap keledi, – dep süýsingen aqsaqaldar endigi sätte talaý sovxozdıñ aşılwına sebep bolğan, bul künderi Zulpıxar Musaxanovtıñ esimimen atalatın ülken kanaldıñ Qojakent tusındağı sw tospasına qaraý bet aldı.

Elw jıl boýı jan-jağındağı eldi-mekendi swmen qamtamasız etip jan-janwar, ösimdikterine deýin när bergen kanal arnası da köktem lebimen jandana bastaptı. Tospa köpirdiñ üstindegi şağın alañğa jïnalğan aqsaqaldar aýnalağa tamsana köz saldı. Özgent öñiriniñ tabïğatı bügin tipten erekşe edi. Bïik-bïik tal-terekter bürşik jarıp, qaýta jañarıp kögiljim tüske ene bastaptı. Tal-terekter ğana emes, qazir bükil älem künniñ şuğılalı nurına şomılıp turğan sekildi. Onıñ üstine taw betkeýden soqqan maýda lep käri janarlarğa özgeşe nur quýıp, jasampaz jürekterge tıñ şabıt bergendeý! – Jılı üýden şıqpaý dalanıñ taza awasınıñ qadirin umıta jazdappız ğoý, – deýdi aqsaqaldar.

-Şınında, – deýdi bul sözdi qwattağan Turğanbek, – kindigiñniñ qanı tamğan twğan jeriñdi, jupar awasın eş närsemen teñestirwge bolmaýdı, onıñ işinde Özgent jeri bärinen de bölek. Tüstigi batısına deýin jalğasqan Tündiksiz üý atanğan Qızılqum, teristigi Eren qabırğadan bastalıp Aralğa deýin sılañdap aqqan sulw Sırdarïya, – jağasındağı ormandı alqaptar men neşe türli añ-qustar, bäri-bäri tabïğattıñ bizge bergen sıýı ğoý. Al negizgi bereke – astıqtı özimiz öndiremiz. Qonaev aqsaqal osıdan elw jıl burın däl osı köpirdiñ üstinde «Sw keldi, jer bar, eñbek özderiñnen», – degen-di. Bul sözdi aqsaqaldıñ aq tilegi, – dep qabıldağan brïgadïr Änäpïya Äljanov, Ergeş Üsenov, Qwandıq Seýtmuratov, Äbdilla Raxmanovtardıñ törtewi birdeý qarawındağı alpıs jeti kürişşiler men zveno jetekşilerine jeke-jeke tüsindire bildi. Al känigi dïxan Arapbek Äbïev pen Esqoja Isqaqovtar brïgadïrleriniñ oýların odan äri örbitti. Sovxozdıñ bas agronomı Medetbek Sädirbaev bolsa küriştiñ swmen sılanıp,künmen tülep ösetinin, ol da bala sïyaqtı mäpelep ayalawdı qajet etetinin, äsirese kütip baptaw kezinde jiberilgen az qateniñ özi ornı tolmas olqılıqqa soqtıratının aýtıp, ärbir dïxanğa salïxalı keñester berdi. Bul eñbektiñ bäri küzgi nätïjede aýqın körinis taptı. Sovxoz boýınşa egilgen 500 gektar küriştiñ är gektarınan 40 centnerden önim alındı. Bul Qojakenttikter üşin «aq tüýeniñ qarını jarılğanmen», –  birdeý boldı. Sodan bılaý şarwaşılıqta astıq, äsirese küriş ösirwdiñ qarqını bir de bäseñdemepti. Tabısqa tabıs jalğasıp, sovxoz tarağanğa deýin jıl saýın ïnjenerlik jüýege keltirilgen jerge 1800-2000 gektarğa deýin küriş egilip, memleketke jıl saýın 55-60 mıñ centnerden astıq tapsırılıp turıptı. Aralarınan Arapbek Äbïev, Esqoja Isqaqov, Mamıtov Sağındıq sïyaqtı 100 centnerşil-mexanïzatorlar şığıp, twğan jerdiñ tuğırın bïikke köteripti. Orden, medaldarğa ïe bolıp, Mäskewdegi xalıq şarwaşılığı jetistikteri körmesine barıp qaýtqandarı qanşama? – Munıñ bäri, – deýdi aqsaqaldar özara keñese kelip: – Eñ aldımen jaratwşı ïemizdiñ, ekinşi jol körsetip mümkindik jasağan Respwblïka aqsaqalı Dïmaş Axmetulı Qonaev bastağan ağalaramızdıñ şarapatı.

-Men dünïege kelisimen 1943 jılı äkem soğısqa attanıptı. Sodan oralmağan,- dedi zamandastarınıñ sözinen soñ Temir Ïsaxanov, – äkesiz östim, jetim bolğanımmen jaqsı ağalarımnıñ arqasında qatarlarımnan qalğanım joq. «Oktyabr» kolxozınıñ negizin qalağan Ospan Aqqulov, Äljan Tölegenovter qamqor qoldarın ayağan joq. Jaqsınıñ atı qaşan da jaqsı ğoý. Keşegi Nurxan Daýırxanov, Nälibaý Aýdarbekovter qandaý adamdar edi. Solardıñ isin bügingi urpaqqa jetkizw bizdiñ mindetimiz. Kemeñger atamız ulı Abaýdıñ elindegi Arxat tawında Abaý şığıp bïlik aýttı deýtin töbeşikte döñgelek tas bar eken. Sol tastı Tobıqtı eli büginge deýin qurmettep keledi. Bükil qazaqtıñ mañdaýına bitken asıl, ulı tulğalı azamat Qonaev aqsaqal qamqorlıq jasap, ortamızğa kelip, aqılın aýtıp, jol körsetken eken. Onı bügingi urpaq bilmeýdi de. Sondıqtan ulı tulğanıñ bolğan jerine nege eskertkiş – belgi qoýmaýmız?

-Durıs aýtasın bawırım, ötkenderdi umıtsaq bizdiñ kim bolğanımız, – dep Äbjapparov Abıt, Şaýjanov Muzaffar, Maxanov Rısbekter Temirge rïzalıqtarın bildirip, alğıstarın aýttı.

-Kitaptı köp oqïtın bilim-biliktiligiñdi körsettiñ, – dedi Muqaý da zamandasına şın peýilimen.

-Jer kepede ösip, bilteli şammen oqıp, xat tanıdıq, qazir şe, eñseli üýler, eki qabattı mektep, tüni de kündizgideý jarıq élektr şamı, asfalt jol, ärbir üýde jeñil maşïna! Ata babalarımız osındaý zamandı armandağan joq pa? Mine bul solardıñ eñbeginiñ jemisi. Burınğı aqsaqaldarımızdı ulıqtaýıq, eñbegin umıtpaýıq. Muxaý, Temir, Äbilqasım qaraqtarım, bärimizge bas bolıp, Qojakenttikter jartığasır işinde ne istedi, ne qoýdı, qandaý bïikke qol jetkizdi, 50 jıl işindegi sol eñbekterdi qaýta jañğırtıp, keýingiler üşin estelik kitap şığarwdı qolğa alıpsıñdar, saparlarıñ oñ bolsın. Bizdiñ aýtarımız, eñbegi bar adamdar qalıp ketpesin- dedi aqsaqaldar.

-Sizderdiñ bügingi bas qoswlarıñız sol üşin emes pe? Aýtqan ötinişteriñiz orındaladı, ağalar, – dedi Muqaý men Temir de ağalarınıñ tilekterine şın peýilderimen rïza bolıp.

“Quttı qonıs – Qojakent” kitabınan üzindi.




Pikir üstew

É-poşta mekenjaýıñız jarïyalanbaýdı. Mindetti örister * tañbalanğan

Back to Top ↑