banner-top12

İzgilik 1328288120_islam

Qosqan waqıtı Mamır 11, 2014 | 1  202 ret oqıldı | saýtqa qosqan shalqar

3

Asıldıñ sınığı

(Ğazez qajı Ämirxanov twralı)

1964 jıldıñ qırküýegi. Jaña oqw jılı bastalar aldında Torğaý öñirindegi bilimniñ qaraşañırağı Ibıraý Altınsarïn qazaq orta mektebine jaña basşı keldi degen xabar tez taradı. Bul kezde men Jankeldïn awdandıq partïya komïtetinde nusqawşı bolıp qızmet atqarıp jürgen kezim edi.

      Basşılıqqa kelgen osı Torğaýdıñ twması, awmalı – tökpeli zamanda atqarwşı bïliktiñ köñilinen şıqpaý, ustazdıqtı Ulı Otan soğısınıñ awır jıldarında bastağan, jañağındaý sebeptermen 4-5 jıl köleminde Qostanaý oblısınıñ Qarasw awdanında ustazdıq etken Ğazez Ämirxanov eken.

      Jas jağınan bizden 10 jastaý ülkendigi bar ağamız edi, buğan deýin jete tanıp, birge qızmet atqarmağanmen ol kisiniñ esimi ärbir torğaýlıqqa etene tanıs bolatın. Bul kezeñde 40-50 jıldardıñ awırtpalığınan keýin eldiñ eñsesiniñ jaña ğana köterilip, älewmettik jağdaýı birte – birte jaqsarıp kele jatqan. Sol kezdegi partïya sayasatına säýkes bir äkimşilik awmaqta qos basşılıqtı engizip, basşı partïya uýımdarın awıl şarwaşılığı basqarmasına bağındırğan waqıt edi. Osığan oraý awdanda eki basşılıq: biri awdandıq partïya komïteti, ekinşisi — oblıstıq partïya komïtetiniñ uýımdastırwşısı lawazım ïeleri otırdı, bul ekwi de awıl şarwaşılığı basqarmasına resmï bolmasa da bağınıştı edi. Mine, osındaý qos ükimet jağdaýında dïrektorlıqqa kelgen Ğazekeñe de köp şarwanı tındırw qajet boldı. Birinşi künnen jumısqa qızw kirisken Ğazekeñ bilim sapalı bolw üşin oqw- materïaldıq bazası mıqtı mektep üýi, bilikti muğalim jäne oqw bağdarlamasına saý sapalı oqwlıqtar qajet degen qağïdanı mıqtı ustandı…

       Bilikti basşı öziniñ örligin körsetti, Ibıraý atamız negizin qalağan mekteptiñ jaña kökjïekterin aşıp, awdanğa, oblısqa ğana emes, bükil respwblïkamızğa tanımal ujımğa aýnaldırdı.

       Ğazez Ämixanov I.Altınsarïn atındağı Torğaý qazaq orta mektebindegi basşılıq jäne ustazdıq qızmetin 1969 jılğı Qazaq SSR Joğarğı Soveti Prezïdïwmı Wkazımen «Qazaq SSR- na eñbegi siñgen muğalim» atağın alwımen ayaqtadı, odan keýingi qızmeti awdanda bilim salasınıñ ösip örkendewine, awdandıq bilim bölimin basqarwğa arnaldı.

      … Säl şeginis jasaýıq: Ğazez ata tegi jöninen kim? Bizder uzaq jıldar boýı ata tegimizdi, ata-babalar tarïxın rwlıq twısqandıq degen uğımdardı bilmeý ösken urpaqpız. Al soñğı kezde Qazaqstan täwelsizdik alğannan keýin, şükir, sonıñ olqısın toltırıp kelemiz. Bul jöninde Ğazekeñniñ öz awzımenen söýleteýik:

– 18 ğasırda Buxar şaharında babamız Şaqşaq Jänibek qoja Qaşï Abı-Esbaýulımen tanısıp eline, Torğaý qalasına qonaqqa alıp keledi. Kelgennen keýin öz elin aralatıp xalqımen, el ağalarımen tanıstıradı. Sodan bir jıldan keýin ol ruqsat alıp eline qaýtadı. Qoştasarında Jäkeñ Qaşï Abızdan: «Sizden täbärik etip ustawğa bir balañızdı beriñiz, pir etip öziñizdeý qurmettewge sendiremin» — dep, Qaşï qojamen tös qağıstırıp aýırılısadı. Qoja Qaşï «Altı ulım bar, sonıñ birin amanat etemin, jaqsı bolsa pir qılarsıñ, jaman bolsa qul qılarsıñ. Qaşan, kim kelse de, osı aýtqanım aýtqan. Xabar berer adamnıñ Qosım degen qoja sol, baldızıma tapsıramın» dep attanıp ketedi. Sodan biraz waqıt ötkende Torğaý dwanınan Taşken Buqarağa kire tartwşılardı bastap baratın Soltan balası Qojanazar degen el ağasınan Jänibek baba ädeýi «Buqarda Qosım qojağa jolığıp, Qaşï Abızdıñ bir ulın alıp kel» dep tapsıradı. Qojanazar atamız 17 jastağı Azınanı alıp keledi. Sol Azınadan ösken urpaqtar: onıñ bäýbişesinen Arqaý, kişi şeşemizden Maltabar, Şürek, Maltabardan Öteý, Süteý, Tobıl, Ïtemgen. Öteýden Dosmağanbet, Beket, Ospan qoja. Ospan qojadan Ämirxan, Muxmedwalï, Xamza. Ämirxannan men Ğazez qajı twamın, — dep şejireni tarqatıp otıratın.

Ğazekeñniñ ata-babalarınıñ tağdırı sondaý qïın zamanğa kelgen. 1937 jılı qırküýek aýında Torğaýda qoja tuqımınan bolğandığı üşin äkesi Ämirxan men onıñ inisi Xamza ustalıp aýdaladı. Sol ketkennen oralmaý Xamza 1942 jılı, Ämirxan 1944 jılı awrwdan qaýtıs boldı degen xabar keledi. Soñınan ekewin de Qostanaý oblısınıñ sot kollegïyası qarap, aqtaýdı.

«Atam Ospan qojanıñ nemerelerinde menen basqa er bala bolmağan. Bizdiñ şeşemiz atamnıñ jüzin köre almaý ötipti. Ol kisi kele jatqanda tığılıp turadı eken. Atam (Ospan qoja-E.Ä.) 1928 jılı 12 mawsımda qara bezgekpen awırıp sodan qaýtar aldında esi kirer-kirmes jağdaýda janında otırğandarğa «Älgini aldırıñızdarşı» deý bergen soñ: «Kim-Kim?» dep surağanda meni aýtsa kerek. Meni aldırıp kewdesine şığarıp jatqızıptı. Sol jerde men uýıqtap ketsem kerek, atam qısılğan soñ alaýın dep kötere bergende, «tïmeñder, men dünïeden ötken soñ alasıñdar, jata bersin» dep qozğaltpaptı. Aqırı dünïe salğan soñ alsa kerek. Sonı körgen jandar añız etip aýtıp otıratın. Keşegi Keñestik däwirde men qızmet istep jürgende osınıñ özinen kinärat izdep soñımnan qarawılşı tıñşılar qalmaý qwğınğa tüstim. Bir Allanıñ järdemi şığar, aman-saw täwelsiz egemendi elge de jettik-aw. Mümkin, jarıqtıq Atam meniñ qajı bolatınımdı sezgen şığar. Eldiñ egemendik alıp, täwelsiz el atanıp dinimizdiñ qaýta keletinin boljağan şığar degen oý keledi. Qajı saparında oranğan, zämzäm swına malınğan ïxramım sandıqta sol orawlı küýinde jatır. Alla näsip etip buýırtsa, kebin etip oranarmın degen oýım bar» degeni bar Ğazekeñniñ.

…Ïä, Ğazez qajı Ämirxanulı tarïxï Torğaý eline keler urpaq üşin köz maýın tawısıp, bilim närin septi. Zeýnetkerlikke şıqqan soñ murajaý basşısı boldı. Murajaý keşenindegi jädigerlerdiñ jïnalwına, ornalaswına jäne taqırıptıq jospardan awıtqımawına tereñ män berdi. Murajaý qonaqtarına şejireli sır aýtıp, talaý kezdeswler ötkizdi. Ärbir jädigerde, qujattarda Axañ men Jaqañ paýdalanğan zattarda Ğazekeñniñ qolınıñ tañbası bar sïyaqtı körinedi de turadı. Sondıqtan da osı abzal azamatqa Torğaý jurtı tağzım etip, raxmetin aýtadı.

Estelik-äñgimeniñ basında Ğazezdiñ tegi kim degende onıñ ata-babalarınıñ Buqar jağınan kelgen qoja tuqımı ekendigin aýtqanmın.

Qazaqstan täwelsizdik alardıñ aldındağı qoğamdıq sayasï axwaldı saraptağan, zaman añğarın jaqsı sezetin qasïet ïesi Ğazekeñ kommwnïstik qoğamnıñ kelmeske ketip bara jatqandığın erte añğardı, sonda da bolar awdanda meşit salw sonaw 1989 jılı uýımdastırılıp, qolğa alındı. Onı sol kezde K.Kärbozov bastağan «Eñbek» keñşarınıñ xalqı erekşe qoldadı. Basqalar munıñ artı bir soýqan bolıp ketpes pe eken dep añısın añdığanda Eñbek pen Qızıläskerdiñ jurtı tabandılıq körsetti. Sonıñ nätïjesinde 1990 jılı awdanda meşit salwdı jürgizw resmï bastaldı. Awdan xalqı bul jawaptı isti jürgizwdi bir awızdan Ğazez Ämirxanulına tapsırdı. 1990 jılı 7 mamır küni Torğaý qalasındağı N.Axmetbekov atındağı mädenïet üýinde xalıqtıq jïın ötip, onda meşit salw jöninde awdan kölemindegi barlıq keñşarlardan qatısqan ökilder arnaýı şeşim qabıldap, meşit salwdı uýımdastırw tobınıñ quramın bekitip, onıñ törağalığına Ğazez Ämirxanulın saýladı. Osı jerde sol kezdegi awdan basşısı Jaqan Qosabaevtıñ erekşe batıldıq körsetkenin aýtpaw ädiletsizdik bolar edi. Bul kezde Ğazekeñ murajaýlar keşeniniñ dïrektorı bolatın. Xalıq uýğarğan soñ amalsız öz erkimen arızın jazıp, qızmetinen bosap keñşarlardı aralap, qarjı jïnawğa kiristi.Qasına aqılşıldıqqa äri keñesşilikke M.Ïmanğalïev pen Ä.Älimbaevtı alıp el jağalap şañıraq basınan 100 somnan jïnap, awdandağı 5265 üýden 526500 som tüsirdi. Osı qarjını awdan basşılarına zañdastırıp ötkizdi. Söýtip 1990 jılı 12 qırküýek küni Torğaý qalasında meşittiñ irge tası qalandı. Bul awdan xalqı üşin zor mereke edi. Meşitpen birge keñşarlar kömek retinde eki päterlik üý qosımşa saldı. Awdan basşıları da sözinde turdı. Söýtip xalıqtıñ zor örlewimen bastalğan Torğaý meşiti 1992 jıldıñ 20 tamızında ayaqtalıp, 21 tamızda saltanattı aşılwı boldı. Oğan Qazaqstan musılmandarı dinï basqarmasınıñ alğaşqı bas müftïi Rätbek qajı men türki äleminiñ ğulama ğalımı Xalïfa Altaý jäne T.Äbdikulı, Ä.Kekilbaýulı, Ä.Sığaý sekildi qoğam qaýratkerlerimen sol kezdegi Torğaý oblısınıñ S.V.Kwlagïn bastağan Qazaqstan jurtşılığı ökilderi qatıstı. Köp waqıt ötpeý Respwblïkamızdıñ tuñğış Prezïdenti N.Ä.Nazarbaevtıñ arnaýı özi körip, qurılısşılar men oblıs, awdan basşılarına zor rïzaşılığın bildirdi, el aldında raxmetin aýttı. Ğazekeñ Torğaý xalqı atınan aq bata berdi. Sodan beri de 14 jıl ötip, 15 jılğa ayaq basıptı. Tarïxtan belgili 1917 jılğı «Qazan» töñkerisinen keýin qazaq xalqı ïmandılığınan ajırap, biraz el mäñgürttene bastadı. Tek Qazaqstan öz egemendigin alğan soñ ğana elimiz qaýtadan ata-baba dästürine, dinine orala bastadı. Buğan deýin qanşama qazaq zïyalıları öz müftïyatın qurwğa talpınsa da kedergiler köp boldı, sayasattı Kreml basqarıp keldi. Orta Azïya musılmandarınıñ dinï ortalığın Taşkent öz qolına ustap otırdı. Elimizde xalıqtıñ umıtqan ïmandılığın eske tüsirip, izgilikti sezimderin qaýta oyatıp, bekitw üşin Qazaqstannıñ dinï derbestigi qajet boldı. Buğan 1990 jıldıñ 12 qañtarında Qazaqstan musılmandarınıñ tuñğış qurıltaýı bolıp, onda xalqımızdıñ tarïxında alğaş ret Qazaqstan musılmandarınıñ dinï basqarması (QMDB) qurılıp qol jetkizildi. Ärïne, Ïslam dininiñ dünïede öziniñ nıq ornın ïelenw üşin köp mäselelerdi şeşw qajet edi. Al bul saladağı şarwa bastan asıp artılatın.

Awdan köleminde alğa qoýılğan mindetterdi jüzege asırw üşin Ğazez ağa meşit jağınan alqa uýımdastırıp, oğan xalıq aldında bedeli bar ardagerlerdi tarttı. Olar Ğazekeñniñ basşılığımen ayanbaý qızmet etti. Osı kezeñnen bastap eşten keş jaqsı degendeý, xalıqtıñ sanası oyanıp, musılmandıqqa bet bura bastadı. Alğaşqı jılı-aq meşitte Torğaý-Qostanaý öñirine ïmamdar men dinï qızmetkerler dayarlaýtın medrese aşıldı, onda osı aýmaqtardan talaý balalar kelip oqıdı. Olarğa Ğazekeñ men onıñ balası Şoqan däris berdi. Mine, bas ayağı 12 jılda Torğaý meşitiniñ medresesi öz şäkirtterin Qazaqstannıñ är qïırına uşırıp, zor eñbek jasap otır. Qasïetti ïmam Ğazekeñnen aq bata alğan şäkirtterdiñ köbi ülken-ülken dinï qızmetter atqarwda.

…Sonımen äwlïe atası Ospan qojanıñ aýtqanı aýdaý kelip Ğazekeñ  ata dinine on bes jıldaý qızmet etti. Ataq-mansap üşin, bas qamı üşin adaldıqtan attamadı. Eş waqıtta qïyanatqa barmadı, atasınıñ amanatın orındadı. Bawır eti Şoqandaý balasın din jolına berip, Almatıdağı «Nur-Mübäräk» dinï wnïversïtetti bitirgenin, balasınıñ musılmannıñ besinşi parızı qajılıqqa barıp, qajı atanğanın kördi. Adamda arman az bolğan ba? Köziniñ tirisinde osı meşitke äwlïe atası Ospan qojanıñ atın berw jöninde qajırlı jumıs istep, är türli deñgeýdegi basşı orındarğa şıqsa da usınısın jetkize almaý şarşağan kezderi de boldı. Degenmen Alla qwanıştı künge de jetkizdi. Torğaý meşitine Ğazez qajınıñ atası Ospan qoja äwlïeniñ atı berildi.

Köneköz qarïyalardıñ jäne Ğazez qajınıñ aýtwı boýınşa, atalar arwağı Öteýdiñ bel balası Ospan qojağa qonıp, Ospan qojanıñ ataq-dañqı Torğaýdan asıp şartarapqa jaýıladı. Ospan qojanıñ üşkirgeni em, äsirese esirik, jüýke awrwına şaldıqqandar men jın-perilerdiñ salqını tïgender dertinen sawığıp, Ospan qojanıñ märtebesi, därejesi, emşilik qasïeti el awzında añız bolıp aýtıla bastaýdı. Onıñ Şaqşaq Jänibektiñ urpağı ataqtı Şegen bïdiñ nemeresi Qorğanbekti, Qostanaýdağı 115 jıldıq tarïxı bar Aqmeşitti saldırğan basqa da ïgi isterimen esimi tarïxta qalğan Äbdiğalï YAwşevti emdep jazğanı belgili. Jurt Ospan qojanıñ arwağına bas ïgen, keremet äwlïeligine tänti bolğan. El äwlïe dep tanığan Ospan qoja atamızdıñ tağı bir keremeti, dünïeden öterden bir jıl burın el-jurtın aralap, bul öziniñ olardı soñğı körwi ekenin, endigi jolığıswdı Alla jazsa qïyamette köretindigin, tirşiliktegi artıq-kem aýtqanı bolsa keşirim ötinetindigin aýtıp qoştaswı. Aqırı bir jıldan soñ juma namazına jïnalğan jamağatqa:

      Al, jamağat, aldımızda dinge zawal, xalıqqa zobalıñ twğızatın qaterli bir zulmat kele jatır. Men nawqaspın. Allanıñ aldında azğantaýda qadirim bolsa men osı dertimnen aýıqpaý dünïe salsın dep tilep, duğalarıñdı beriñder. Sol zulmattı men körmesin deseñder, osılaýşa duğa qılıñdar dep, köpten bata suraýdı. Lajsızdan jamağat aýtqanın orındaýdı. Köp tilegi, öz nïeti qabıl bolıp, dünïe saladı. Ğazez qajı atalarınıñ ösïetine saý är nawrızda mal soýıp, nawrız köje pisirip, el jurtın, körşi-kölemin şaqırıp arwaqtarğa duğa bağıştatatın. Qaý zamandada da, qaý salada da qızmet istese de atasınıñ Allanıñ adal qulı bol, täñirim ömiriñdi uzaq ta baqıttı ete körsin degen batası, kelinine qalqam balaña adal süt emiz, seniñ ülken analıq parızıñ osı, qalğanın Alla tağala qatarımen körsete jatar degen ösïet sözi Ğazezdiñ bir sät esinen ketken joq. Ömirdiñ qandaý qïındığın körip össe de, el basına näwbet tüsip, awzı dämdi asqa tïmegende de, işteý bir ulı küşke senim, ata-babaları tüsken jolğa senimdilik, Ïslam dinine ïman keltirw bul äwlettiñ er adamınıñ boýındağı qasïeti edi.

     Ärïne, bala Ğazezdiñ boýında atalarınan darığan äwlïelik, aldağı bolatın oqïğalardı köre bilwşilik, säwegeýlik, är türli qubılıstıñ aldın-ala boljaw sïyaqtı qasïetter boldı dep aýtw artıq bolar, degenmen keýbir jağdaýlarda osı qasïetterdiñ baýqalatının aýtıp jürgen zamandastarı, qurdastarı, ülken kisiler kwä.

     Bul oraýda mına bir oqïğa oýğa oraladı. Ğazezdiñ Torğaý qazaq orta mektebinde dïrektor bolıp jumıs istep jürgen kezi. Sol mektepte bastawış klasta sabaq beretin Dospaev Jumağul degen kisiniñ balası nawqas bolıp, körsetpegen emşi, qaratpağan däriger qalmağan soñ, ümitin üzgen ata-ana Ğazezge ötiniş salıp körip berwin suraýdı. Ol balanı közben şolıp, tamırın ustap ata-anasına «Kütim jasaý beriñder, Alla qalasa jazılıp keter» deýdi. Artınan «Ğazezdiñ bir awız sözi em boldı ğoý» dep otıratın Jükeñ. Tağı bir jağdaýdı aýtpaý ketwge bolmas, 1972 jılı Aqşığanaqta mektep muğalimi Äjdar Öserov degen azamat qaýtıs bolıp, sonıñ janaza namazına barwımız kerek boldı. Ol kezde munıñ özi nağız dinşildik dep tanılatın, olaý istewge bizdiñ quqımız da joq bolatın. Jerlew erteñgi küngi sağat on eki. Biz Torğaýdan küni burın şıqtıq, jañbır jawğan, jer ezilip ketken. Mingen köligimiz eskilew. «Torğaý » sovxozı aralığında 4-5 iri jük köligi toqtap turğan, kabïnada otırğan Ğazez jürgizwşige jol siltep, joldıñ qır jağın ala birde bılaý, birde olaý dep bağıttap kele jatqan. Meniñ janımda Sarbas, Salamat artqı salonda otırğanbız. Kenet Salamat «Bizdiñ Ğazekeñniñ jol bastawşısı bar, jol siltep otırğan sonıñ arqası, amandıq bolsa toqtamaý jetermiz» degende men añ-tañ boldım, sebebi mundaý jağdaýğa birinşi ret kwä bolıp otırmın. Aqırı 80 şaqırımdı eldi-mekenge toqtamaý jetip, Äjdardıñ qazasına qatınasıp qaýttıq. Osındaý äñgimeler qozğalğanda, Ğazezdiñ boýında qupïya küşterdiñ bar ekndigin biletin adamdar äñgime qılğanda, apparat qızmetkerleriniñ jasandaw jağı «Qoýıñdarşı, osındaý äñgimelerge senesizder. Bul zamanda jın-şaýtandar köşip, «Äwlïelik» umıtılğan uğım esebinde qalğan, onda ne bar» deýsiñ degende, Ğazekeñniñ qurdası, soğıs jıldarında pedagogïkalıq klasta birge oqığan Asqada Räjanqızı: «Azamattar, artıq äñgime aýtpañdar, osınıñ bärin Ğazez bilip otıradı» dep tañ qaldıratın.

       Bul ştrïxtar Ğazezdiñ qoja äwletinen şıqqanına, tekti tuqımğa jatatınına dälel bolğandaý.

…Söýtken asıl ağa da ömirden ötti. Äwmïn! Ğumır üzildi. Degenmen, artında urpağı bar qalğan. Zamana öz damwımen jalğasın tabadı. Dese de asıl ağağa twğan awılınan mekteptiñ, ne bolmasa köşeniñ atı berilse degen tilegimiz bar. Osı bir awıl azamattarınıñ kökeýinde köpten beri jürgen tilek quzırlı orındağı azamattardıñ köñilin awdarsa, nur üstine nur bolar edi.

Erkin Älmağambetov




3 Responses to Asıldıñ sınığı

  1. Élmïra says:

    mağan unadı. Jaqsı jazılğan eken

  2. Almagül says:

    maqala öz deñgeýinde keremet jazılğan kerekti dünïe eken. öte keremet

Pikir üstew

É-poşta mekenjaýıñız jarïyalanbaýdı. Mindetti örister * tañbalanğan

Back to Top ↑