banner-top12

Awılım – altın besigim! photo_101

Qosqan waqıtı Qaraşa 1, 2017 | 241 ret oqıldı | saýtqa qosqan shalqar

0

ATA QONISQA QAÝTA ORALĞANDA

Qojakent awılına – 50 jıl

       Tün qanşa uzaq bolsa da tañ atadı.

Rawandï äl Xorezmï

 

Qoğam özgerip sawatsız belsendilerdiñ ılañı jaña şarwaşılıqtarğa köp kedergiler keltirgen üstine, sw bolmaý qwañşılıq ta bolıptı. Kolxozdardıñ Tömenarıq aýmağına köşirilgeni sodan eken. Ulı Otan soğısı bükil elimizdegideý Özgenttikterge de oñaý tïmegen. Alla jar bolıp soğıs jeñispen ayaqtaldı. Ülken qwanışpen eñbekke alañsız bet burğan kezeñde ata qonıs, – Özgentke qaýta oralıptı. Bul qonıs awdarğandardıñ köpten kütken armanı edi. Qazaq «üş köşken üý, bir örtengenmen birdeý», – deýdi. Kolxozşılar bolsa, – Basşılar ne aýtsa da solardıñ sözin jön sanadı, – deýdi «Oktyabr» kolxozınıñ irgesin qalap, alğaşqı qazığın qağıp esepşisi bolğan, bul künderi toqsannan asqan qarïya Qalïla Bäkirov aqsaqal:

Ras, bul künderi irgesi ötken ğasırdıñ sonaw otızınşı jıldarı qalanğan «Jaña jol», «Mädenïet», «Eñbek» kolxozdarınıñ Özgenttegi de, Tömenarıq aýmağındağı da keñseleriniñ orındarın eşkimge de däl körsetip bere almaýdı. Ol, – ol ma, 1950 jıldarı irilendirilip qaýta şañıraq kötergen «Oktyabr» kolxozı basşılarınıñ bas qosatın qutxanasınıñ orını da jer bolıp ketken. Bul jöninde tek xalıq aqını Manap Kökenovtıñ 1950 jıldardıñ jazında eñbek adamdarınıñ aldında turğan partïyalıq mindetterdi tüsindirw maqsatımen «Oktyabr» kolxozına barğanı, keñse degeni tört qabırğanıñ üstin üpelegi mol qamıspen jaba salğanı jöninde aýtqan öleñi ğana saqtalğan.

Keñsede kolxozdıñ bas mamandarı özara äñgimelesip otırsa kerek. Aqın mına kemşilikti köre tura ünsiz ketwdi boýına ar sanaptı da qolındağı dombırasın köldeneñ ustap:

Osı ma Oktyabrdiñ keñsesi,

Tüsip ketken eñsesi, – dep taqpaqtaý söýlep tördegilerge qarap:

-E…e bäse qamıs üpelegimen,

Tolıp tur eken ğoý kemsesi, – dep az kidiripti. İşterinde appaq kïimi, aq bastı, aq qastı adamdı burın körmegenderi de bar eken, solar tañdanıp otırğanda älgi kisi dombırasına qosılıp:

-Ata qonısqa keldik, – dep,

Otırsıñdar ma mäz bolıp.

Awıspalı tabïğat,

Tura bermes jaz bolıp.

Köliñniñ üsti qwanış,

Jatır üýrek, qaz qonıp.

Jaýnatbaq bolsañ jeriñdi,

Jaqsı basqar eliñdi.

Bastıq bol jurtqa senimdi,

Ol üşin eñ aldımen.

Jöndep al keñse, töriñdi, – dep, esepşottı arı-beri qağıp otırğan Qalïlağa közi tüsedi. Sodan keýin

Wa, Qalïla, Qalïla,

Otırsıñ ğoý şot qağıp.

Basqalar tur toptanıp,

İstemese jumıstı.

Bola bermes durıs-tı,

Köptiñ köñilin tappasañ.

Ketesiñder sottalıp, – dep termeleý jönelgen.

Manaptıñ aýnalasındağılar ünemi äzil-külkige mäz bolıp jüretin. Aýtqanın umıtw, jadınan şığarıp alw ol kiside bolmaýtın. Qaý kezde surasañ da awzınan şıqqan äzilderi men şımşımaların aldıña möldiretip sala qoyatın.

-Köp jıldan keýin Qalïlamen tağı kezdestim, – deýdi aqın ötkenderin esine alıp, – bul kezde «Oktyabr», «Birlik» sovxozınıñ qaramağına ötip bölimşe atawına ïe bolıp qalğan-dı. Sälemnen soñ: – Bizdiñ sottalatınımızdı qalaý bildiñiz? – deýdi ol.

-Sottalğanı nesi, – deýmin tañdanıp. Qalïla bolğan jaýdı tüsindirdi. Türli arızdar jazılıp, sonıñ aq-qarasın anıqtaw üşin quzırlı orındardan arnaýı kelip, «Oktyabr» kolxozınıñ kiris-şığısın eki aptadaý jatıp tekseripti. Qırsığına salğanda arızqoýlardıñ körsetkenderi däleldi bolıp, sïır baspaqqa, qoý qozığa, jılqı qulınğa aýnalıp, mal tegis maýdalanğan. Kolxozşılarğa tizimmen taratılğan aqşalardıñ köbisi ïelerine tïmegen bolıp şıqqan. Onıñ üstine kassadağı aqşa da kem, taratılğan qarjılardı rastaýtın qujattar da kem. Sonıñ saldarınan ferma basşıları men brïgadïr, kassïr, esepşi mamandardıñ köbisiniñ üstinen qılmıstı is qozğalıp, tergewge tüstik. Aqırında, eki-üş adam sottı boldı.

-Ow, barlıq qarjınıñ bïligi bwxgalterde emes pe? Sen qalaý qutıldıñ? – deýmin tañdanıp.

-Men bwxgalter bolğandıqtan ğana jazağa tartıldım. Äýtpese, işip-jep, qoğamnıñ mülki men malın jeke paýdama jaratqan jerim bolğan emes. Sonı däleldeý almadım.

-Endi qalaý bostandıqta jürsiñ?

-Şeşem, Bïbiş, şığardı, – degen Qalïla orın alğan jaýlardı bayandap ketti.

… Jalğız ulınıñ jazıqsız ketkenine közi jetken qart ana sol kezdegi Qazaq SSR Joğarğı Sovetiniñ depwtatı Bayan Äripqızına arızben kirip, balasınıñ jazıqsız ekenin bayandaýdı da: – Osı jaýımdı Qazaqstan basşılarına jetkiz, – deýdi köziniñ jasın köldete otırıp.

Äkesi jazıqsızdan jazıqsız «Xalıq jawı» atanıp aýdawda ketken jalğız şeşesiniñ qamqorlığımen eñbek etip, xalıq qurmetine bölengen depwtat qız: – Asıra siltew qazirde de bar eken-aw, – degen oýmen kelesi sessïyada ötinişpen respwblïka Joğarğı Keñesi prezïdïwımınıñ törağası Nïyazbekovtıñ qabıldawında bolıp, kömekteswin ötinedi. Depwtattı zeýin qoya tıñdağan törağa: – Qoğam mülkine qol suqsa eşkim mañdaýınan sïpamaýdı ğoý, – deýdi.

-Eki ömirdiñ ortasında turğan qart ana balasına senip otır. Osında bir jalğandıq bar sekildi.

Bayandı tıñdap otırğan törağa kenet, – Twısıñız ba? Neñiz boladı? – dedi.

-Ağa, eşqandaý jaqındığım joq, biraq men sol okrwgten saýlanğan depwtat emespin be? Olar mağan senip otır ğoý, – deýdi. Törağa jaý ğana küldi de, – bir qawım eldiñ jügin arqalap kelip otır ekensiz. Teksertip köreýik, – deýdi.

Kabïnetten bir mindetin atqarğandaý bolıp qwanıp, sessïya bitisimen jüregi alıp uşıp awılğa da jetken. Bolğan jaýdı Bïbiş apasına tolıq bildirgen. Qart ana sabırmen tıñdadı, sır bergen joq. Senbeý otırğanı belgili edi, xabardı tağatsızdana kütwmen arada eki aý ötti, üşinşi aý bastalğanda, – Aýnalaýın qızım, er adam atqara almağan isti sen tındırdıñ, dünïede ädildik bar eken, – dep Bïbiş kempir Bayannıñ ayağına kelip jığıladı. Depwtattıñ wädesine beriktigine rïza bolğan aqın: – Kassadağı aqşanıñ qaýda ketip jatqanın şınımen bilmeýsiñ be? – dedi Qalïlağa. Bwxgalterdiñ añdığanı qarjı ekenin, qalaý jumsalğanın bilip otıratının, biraq negizgi bïlik törağada bolatının äñgimelegen bwxgalter külip aldı da: – Egin-tegin jïnalıp, kolxozdıñ banktegi esebine aqşa tüsip jatqan kez edi. – Birde çekke qol qoýdırwğa törağağa bardım. Ol sälemdesken soñ awdannıñ birinşi basşısı jazda küriş pen jügerini aralağanda şığımına rïza bolıp, – Qoja, jarıqtıqtar, alğandı bilesiñder de bergendi bilmeýsiñder-aw, – dep külgenin, oğan öziniñ qolğa tüsken dünïeni orınsız şaşpaýtınımız, retti jeri bolmasa bermeýtinimiz ras, – dep jawap bergenin, xatşınıñ sol sözdi älige deýin umıtpağanın äñgimeledi. Sodan keýin sözin qaýta jalğadı. Jañaqorğanğa barğanımda: – Sizdi xatşı izdedi, – degendi esitip, kabïnetine kirsem jalız eken.

-Qoja, otır, – dedi aldındağı orındıqtı nusqap. Jaýğasqan soñ: – Daqıldan jaqsı önim jïnadıñdar, reti keldi me? – dep küldi.

-Keltirwge boladı ğoý! – dedim jazdağı sözi esime tüsip.

-Onda, – dedi xatşı salmaqpen, – jaqında Almatıda awdan basşılarınıñ qatıswımen respwblïkalıq semïnar ötedi. Soğan jürgeli otırmın.

-Tüsindim, – dedim men de.

-Aqşa qolıña tïgen soñ mıñ somın xatşığa ber, özim telefon şalıp eskertip qoyamın, – dedi törağa.

Tüsten keýin bastıqtıñ ötinişimen xatşınıñ aldına barıp sälemdemesin jetkizdim. Aq qağazğa oralğan kileñ jüz somdıq edi. Alaqanına olqı boldı ma, älde közine qoraş körindi me, keýin şegine bergen mağan: – Äý, mınawıñ qanşa?! –dedi.

-Mıñ som!

-Munı kimniñ awzınan tawıp alamın, alıp ket, – dep dawısın zildene şığarıp, qolındağı aqşanı mağan qaraý laqtırdı. – Mıñ som ol kezde semiz tört iri qaranıñ pulı, bäri edenge şaşılıp tüsti. Eñbektep jürip jïnağan aqşanı sol küýinde alıp şığıp törağanıñ özine tapsırdım da bolğan jaýdı aýtıp berdim. Sözimdi bölmeý ünsiz tıñdağan törağa tünerip otırıp qaldı, biraq ündegen joq. Erteñine kassïrden estigenim, – Tağı da mıñ som alıptı! Sol aqşalardıñ birde-birine qatısım joq, qol qoýğan da emespin. Kolxozşılardıñ alaşaqtarı şarwaşılıq brïgadïrleri men agronomdarğa, basqa da mamandarğa ötkizilip, ïelerine solar jetkizip otıratın, mundaý jaý bir emes, eki emes, qaýtalana bergen soñ, xalıq arızdanbaý qaýtsin?! Al men depwtat Bayan arqılı ädildikke jetip, bostandıqqa şıqtım, basqalar kesikti jazasın ötedi. Türmede altı aýdaý boldım. Sol kezderde: – Köptiñ köñilin tappasañ «Ketesiñder sottalıp», – degen öleñiñiz eşqaşan esimnen şıqqan emes. Däl aýtılsa sözdiñ de ülken qudıret ekenin sonda bildim. Qalïla sözin osılaý ayaqtadı. Al men oýğa qaldım. Älgindegideý öleñdi aýtwdı sïrettim de, eñbek adamdarın tek madaqtawğa köştim, – deýdi aqın.

Kelintöbe kanalı bitip, iske qosılğan soñ tügisken tıñınan birneşe sovxoz aşıldı. Bayağı «Oktyabr» kolxozı negizinde «XXİİİ partsezd» sovxozı boý köterdi, mol önimşi, kürişşi, jügerişiler astıq molşılığın jasawda ayanğan joq. Solardıñ işinde muğalimdigine qaramaý küriş egip, är gekardan jüz centnerden önim alğan Esqoja Isqaqov, jügeri ösirwdiñ maýtalmanı atanğan Ergeş Üsenovterdiñ orden, medaldarğa ïe bolıp Mäskewdegi awılşarwaşılığı jetistikteri körmesine barıp qaýtqan kezi-tin. «XXİİİ partsezd» sovxozına tağı jolım tüsti. Burınğı jatağan üýler joq, bäri eñseli, keñseniñ özi eki qabattı, köşeler asfalttanğan. Awıldıñ aqsaqal-qarasaqaldarı jïnalıp kelip: – Şırağım Manap, basımız qosılmaý «qoja jïılıp el bolmas», – degen sözdi arqalap jürgen xalıq edik, aşarşılıqtı da kördik, xalıq jawı da atandıq, sottalıp ta kettik, mine, bügin Alla jarılqap eldigimizdi körsetip otırmız. Osı jaýlardı öleñmen örnekte, eñbegimizdi jırla, – dedi. Men dombıramdı qolğa aldım da, «Nannıñ atası dän, sol twralı aýtaýın», – dedim.

-Öziñ bil, – dedi jïnalğandar.

Bir tüýir dän tökken mañdaý terimiz, – dep bastadım da, arı qaraý jalğastırıp:

Sodan baýlıq bastaladı seniñiz,

Masaq qalsa, jerde nan da qaladı.

Ağaýındar munı abaýlap köriñiz,

Bir tüýir dän är jürekke uyalar,

Tüýir dännen taw-taw qırman quralar.

Dän mereýi qurış qoldı dïqannıñ,

Dän tasqını erdiñ atın şığarar.

Boý kötergen sovxozdağı ğïmarat,

Jürekterge uyalağan ïnabat.

Dän öndirgen dïqandardıñ arqası,

Munı aýtpasam bolıp jürer qïyanat, – dep şırqadım.

Jïnalğandar dürkirete qol soqtı. Kewdeleri orden-medalğa tolı Esqoja men Ergeş qol alıp quttıqtadı. Eki dïqanğa qarızdar bolıp qalmaýın, – dep basqa maxammen:

Muğalim bolıp armanıñ,

Jasıñnan örge samğadıñ.

Sol kezden-aq bildiñ-aw,

Jastıq şaqtıñ salmağın.

Talaý jıl ötti arada,

Bilim de jïdıñ sanaña.

Orındalıp oýdağıñ,

Ustaz boldıñ balağa.

Tülegende Tügisken,

Alğaş sensiñ kirisken.

Känigi dïqan atanıp,

Taw turğızdıñ kürişten.

Tabïğattıñ baýlığın,

Jürgendeýsiñ tartıp ap.

Ketpeniñnen taýsalıp,

Basın ïdi bar qırat.

Eñbegiñniñ jemisi,

Tösiñde tur jarqırap,

– Oý päli, – degen ünderden aýnala jañğırdı. Az tınıstap alıp Ergeşke qaradım da:

Ïdirip jürsiñ jer tösin,

Jaraýsıñ, inim, Ergeşim.

Abıroýıñ asqaqtap,

Jıldan jılğa örlesin.

Jügerimen tildestiñ,

Birew körsin körmesin.

Şını osı ağaýın,

Birew sensin, senbesin.

Rïza sağan basqarma,

Şığa ber şıñğa asqarğa.

Esimiñ qalar tarïxta,

Ülgi bolıp jastarğa, – dep toqtadım. Dala akademïgi

atanğan, ataqtı dïqan Ibıraý Jaqaevtıñ şäkirti Arapbektiñ eñbegi  erekşe, – dep dawrıqtı tıñdarmandar. Köptiñ tilegin qaldırwğa bola ma, tağı da dombıranı qolğa alıp:

Ötiniş tüsip jatır qalap köpten,

Jırla dep Eñbek Eri Arapbekten.

Ağaýın meni äwrelep qaýtesiñder,

Esimi bükil elge tarap ketken, – dedim. Bükil odaqqa belgili adam jöninde arnaýı jırlarmın, bügin qolqa salmaý-aq qoýıñızdar, – dep köpke wäde berdim. Köptiñ köñilin tappasañ, ketesiñder sottalıp, – degenimdi estigen qarïyalar: – Manap, adam jaqsı söz aýtw kerek, perişteler jamanğa da, jaqsığa da «ämïn», – dep turatın körinedi. Sottan bir-aq şığıp jürmeýik, – dep edi. Sol öleñnen soñ tört-bes jıl ötpeý-aq kolxoz aktïvteriniñ birazı tergewge alınıptı. Men üşin bul ıñğaýsız boldı. Sol aýıbımdı köp jıl ötken soñ öleñmen ötegenim bar. Aqın wädesinde turıp keýin Socïalïstik Eñbek Eri Arapbek Äbïev jöninde ülken etip öleñ, oçerk jazdı. Ol «Juldızdı jigit»  taqırıbımen osı kitapta jarïyalanıp otır.

Tügisken tıñın ïgerip, el nesibesi – dännen taw turğızıp, säwletti Otanımızdıñ qambasın Sır marjanına toltırğan azamattardıñ köbisi qazir aramızda joq. Balalarınıñ özi qazir jetpis pen seksenniñ arasında. Al olardıñ eñbegimen atqarğan isteri bügingi Qojakent atanğan eldi mekenniñ ärbir köşesinde, adamdarınıñ jüreginde saýrap jatır.

***

1418 künge sozılğan Ulı Otan soğısı qırğınında 29 mïllïon sovet jawıngeri mert boldı. Sarapşılar men zerttewşilerdiñ jürgizgen esebi boýınşa, munıñ özi är şaqırım saýın segiz jarım mıñ adam jorıq jolında qaldı degen söz. Bul cïfrdı waqıtpen eseptegende mïnwt saýın on bes adam köz jumğan bolıp şığadı. Solardıñ işinde awdanımızdan attanğan bes mıñğa jwıq jawıngerdiñ eki mıñ üş jüzdeýi twğan topırağına oralmağan. Solardıñ işinde «Jaña jol», «Mädenïet» pen «Eñbek» kolxozdarınan attanğan jüz elwden asa azamattıñ jetpis jetisi maýdan dalasında köz jumğan. Soğıstan aman oraldı degenderdiñ köpşiligi ayaq, qolınan aýrılğan nemese jaralı azamattar edi. Qanşama şañıraqtıñ otı öşkenin aýtpağanda, qanşama ana men balanıñ jüreginde jazılmas jara qaldı. Osınaw qandı qasap qïındıqtardı basınan ötkergen xalqımız öz jağdaýlarına qaramastan, – Partïya men ökimettiñ alğa qoýğan mindetterin orındaw borışımız, – dep, beýbit kündegi eñbek joldarın burınğıdaý jalğastırıp ketti.

Nemis faşïsteri şegingen 1944 jıldıñ özinde bastalğan «Swnaqata» kanalınıñ jumısı der kezinde ayaqtaldı. Bul irgeli jumısqa bükil awdan kolxozdarı men mekemeleri uýımşıldıqpen kiristi. Kanal swın aýmaqtağı kolxozdar tegis paýdalandı. Solardıñ işinde «Mädenïet», «Eñbek», «Jaña jol» kolxozdarı bes jüz gektarğa egin egip, nätïjeli önimderge qol jetkizdi. Keler jılı egilgen daqıldıñ önimi de jaman bolğan joq, är gektardan joğarı önim alınğanımen, keler jılğı önimder birte-birte tömendeý bastadı. Munı agronomdar men bilikti dïqandar jerdiñ qunarsızdığınan degen pikirler bildirdi. Şındığında, ol kezderde awıspalı egis jüýesi paýdalanılmaýtın. Jıl saýın tıñ jer tabıla bere me?

«Özgent» öñirinen qonıs awdarğan ağaýındarğa endi ata qonıstarına qaýta oralw kerek boldı da, bilikti mamandardıñ usınısımen «Sırdarïyanıñ joğarğı jağı» Besarıq tusındağı ïinnen tikeleý «Özgent», «Qoýlaqı» kölderine quyatın sw jolı ataqtı Köktas kanalın iske qoswdı qolğa alwğa kiristi.

Soğıstan keýin şarwaşılıqtar men mekemelerdi basqaratın, sayasï ïdeologïyalıq jumıstardı jürgizetin kadrlardı belgilewdi Kommwnïstik partïya tikeleý özi qolğa aldı. Oğan jergilikti keñes, käsipodaq, komsomol uýımdarı kömekşi bola bildi. Köktas kanalın qazwdıñ tizginine de awdan ïelik etti.

Swnaqata kanalınıñ boýına egilgen kürişten är gektarınan Eltaýlıq Äli Elamanov pen Ekpindilik Äli Ïsaevtıñ ärqaýsısı 80 centnerden önim alıp, elimizdiñ eñ joğarı nagradası – Socïalïstik Eñbek Eri atağına ïe bolğanı tarïxtan belgili. Qos jüýriktiñ Ordenderi men Altın juldızdarın kewdelerine taqqannan keýingi awılda ötken saltanattı jïınğa  qatısqan Qızıl Otaw meñgerwşisi sol kezdegi jas aqın Manap Kökenovtıñ:

Frïcter qïrap jeñildi,

Jurtım bïıl köñildi.

Eñbek etip, köpşilik,

Bastadı jaña ömirdi.

Solardıñ biri qos Äli,

Qoğamğa üles qosadı.

Qïındıqtan qaşpaýdı,

Jon arqasın tosadı.

Bolsadağı qaharlı,

Tületip düleý japandı.

Qos azamat ter tögip,

Eñbek Eri atandı.

Bäýgeden ozıp kelgende,

Ayama sıýmen şapandı.

Qarttarım  tügel beriñder,

Batırğa degen batañdı, – degen tolğaw öleñi de  zamandastarınıñ esinde köpke deýin saqtalıp qaldı. Asılında, «jaqsı adamnıñ isi, önegeli sözi elimen, xalqımen birge jasaýdı, umıtılmaýdı», – degen ğoý. – Aqın Arapbek jaýlı dastan jazsa ol da  özimizdiñ tarïxımız ğoý, – dedi köpşilik.

***

Soğıstan keýin awdandağı jïırma tört kolxozdıñ bar mümkindigi «Köktas» kanalın qazwğa jumıldırılğanı belgili. Mundağı bir artıqşılıq «Swnaqata» kanalın qazğan qız-kelinşek, kempir-şaldar bolsa, «Köktasqa» maýdannan jeñispen oralğan azamattar da qatıstı. Ketpenşiler tegis köñildi edi. – Bul beýbit eñbektiñ maýdanı, erteñgi nanımız, – degen keşegi jawıngerler äzil-külkimen jürip, keler köktemge deýin birneşe kïlometr keletin kanal qurılısın ayaqtap, «Özgent», «Qoýlaqı» kölderine sw quýğızdı. 1950 jıldıñ küzgi egini jïnalıp bolısımen, budan on bes jıldaý burın Tömenarıq aýmağına qonıs awdarğan «Jaña jol», «Mädenïet», «Jañarıq», «Polïtotdel», «Eñbek» kolxozdarı darïyanıñ sol jaq öñirine kelip, tıñ jerden şañıraq köterdi. Maqta, küriş, tarı, arpa, bïdaý egw damıtıldı. Tört tülik üşin arnaýı fermalar qurılıp, olardı sawattı kadrlar basqara bastağanda, joğarğı orındardıñ nusqawımen jer ıñğaýına baýlanıstı şağın şarwaşılıqtar birine-biri qosılıp, irilendirilgen kolxozğa aýnaldı. Sonıñ nätïjesinde awdandağı jïırmadan asa kolxozdıñ esebinen on kolxoz qurıldı. Al Özgent awıldıq keñesi terrïtorïyasındağı «Jaña jol», «Mädenïet» pen «Eñbek» birigip jañadan «Oktyabr» kolxozı bolıp şañıraq köterdi. Sol jıldarı awdan boýınşa 370 gektardaý jazdıq bïdaý, 440 gektar arpa, 260 gektar sulı, 185 gektar tarı, 105 gektar jügeri, 1800 gektar küriş, 700 gektar maqta, 800 gektarğa jwıq kökönis-baqşa egilgen eken. Solardıñ işinde «Oktyabr» kolxozı 150 gektar küriş, 200 gektar bïdaý, 150 gektar jügeri, 55 gektar ovoş baqşa ekse, 5480 bas qoý-eşki, 510 bas iri qara, 700 bas jılqı boldı. Sonımen qatar kolxoz esebine burındarı 1000-nan asa üý bolğan eken. Aşarşılıq jıldarında jan-jaqqa tarap, keýin tolığa tüsti.

1960 jılı kolxozdar qaýtadan sovxozdarğa aýnaldırıldı. Awdan boýınşa tört-aq sovxoz jasaqtaldı. «Oktyabr» kolxozı «Talap» sovxozına qosılıp, şarwaşılıqtıñ bir bölimşesi bolıp qaldı.

KPSS Ortalıq Komïtetiniñ bas xatşısı Nïkïta Sergeevïç Xrwşevtıñ uýğarımımen 1961 jıldıñ ayağında awdandar da biriktirildi. Soğan deýin segiz awdannan quralğan Qızılorda oblısı tört-aq awdanğa bölindi. Jañaqorğan awdanı Şïelimen qosılıp, Şïeli öndiristik basqarması atandı. Awdan ortalığı Şïeli boldı. Bul Jañaqorğandıqtar üşin älewmettik-ékonomïkalıq jağınan barınşa tïimsiz edi. Öýtkeni awdan terrïtorïyasınıñ bir jağı Şımkent, Qarağandı oblıstarımen, tüstik batısı Özbekstannıñ Novaýı oblısımen şektesip, uzın-köldeneñi 250-450 kïlometrdeý keletin ulan baýtaq dalanı alıp jattı. Munıñ özi jer kölemi jağınan Ewropalıq memleketterdiñ keýbirimen teñ dewge keletin edi. Biraq jımısqı sayasat pen qwlığına naýza boýlamaýtın qïturqı zamanda köptiñ köz jasın körw, tilekterin orındaw üşin ülken erlik kerek edi. Onıñ üstine et, süt, maý, astıq, basqa da öndiristik tabıstar äldeneşe esege artığımen orındalıp jatsa da, xalıqqa qajetti tutınw zattarı: un, nan jetispedi. «Olardıñ bäri şetelderge jiberilip jatır eken», – degen resmï emes sözder de örşï tüsti. Tözgisiz qïındıqtardıñ ayağı KPSS Ortalıq Komïtetiniñ Bas xatşısı N.S.Xrwşevtiñ 1964 jıldıñ küzinde qızmetinen eriksiz ketwine äkelip soqtırdı. Awdandardı bir-birine qoswdı janın sala jüzege asırğan Qazaqstan basşısı Ï.YUswpov te ornınan alındı. Qazaqstan Kompartïyası Ortalıq komïtetiniñ birinşi xatşılığına D.A.Qonaev qaýta saýlandı. Orın alğan qatelikter de jöndele bastadı.

1964 jıldıñ ayağında Şïeli öndiris basqarması awdandıq partïya komïtetiniñ birinşi xatşılığınıñ orın tağına soğısta da, eñbekte de şıñdalğan jergilikti kadr Ğafwr Muxamedjanov otırdı. Awdan tizginin ustağan qos maýdannıñ jawıngeri alğaşqı aptadan-aq, xalıqtıñ älewmettik jağdaýın jaqsartıp, ékonomïkasın köterwdiñ mümkindikterin qarastıra bastadı. Ol üşin burınnan tanıs jaýılımdıq jerler men egistik alqaptardı qaýta-qaýta aralap tarïxımen keñirek tanıstı. Mıñdağan şarşı kïlometr jeri, 150 mıñdaý xalqı bar qomaqtı aýmaqtı qısqa merzimde abattandırwdıñ oñaý emes ekenine köz jetkizdi. Jañadan şañıraq kötergen «Kelintöbe» sovxozı, odan arman «Eski qumïyan» qorğanına deýin sozılıp sw surap, twsırap jatqan ulan baýtaq dalanı el ïgiligine jaratw kerek-aq, qalaýşa? Köne köz qarïya, aqsaqaldar men sw mamandarımen qatar täjirïbeli dïqandarmen de keñesti. Jañadan irge kötergen jas şarwaşılıq – Kelintöbeden tömen qaraý ataqtı Qızılqumnıñ bergi eteginen sonaw Balapantöbe, Baýkenje öñirine deýin alpıs mıñ gektardan astam swarmalı jer paýdalanwsız jatır eken. Jaña xatşığa osı jaýlarmen xabardar etkender Sovet ökimetiniñ alğaşqı jıldarında Rawşan Äbenqojaev, – degen azamattıñ qulazığan dalanı swlandırw üşin qol küşimen kanal qazdırğanın, biraq onıñ ärtürli sebeptermen toqtap qalğanın jetkizdi de: – Bul twralı köp jıl basşılıq qızmette bolğan Zulpıxar Musaxanulınan mol mağlumattar alwğa boladı, – dedi. Zulpıxar xatşığa tanıs. Soğısqa deýin ekewi de Özgent öñirinde ösken, qazir Qarmaqşı awdanı awılşarwaşılığı basqarması bastığınıñ orınbasarı edi, telefon arqılı jedel söýlesti. – Tügisken dalası qaşannan tıñ jatqan qunarlı alqap, onı ïgerw meniñ talaý jıldan bergi armanım bolıp keldi, – degen Zäkeñ, sälemdesken soñ qulazığan dalağa sw äkelwdi alğaş qolğa alğan jerlesimiz Rawşan ekenin, onıñ degenine jete almaý köz jumğanın, äz ağanıñ qasïetti isin jalğastırwdıñ qajettigin, qazir oblısımızdıñ aldına astıq, onıñ işinde küriş daqılın köbeýtw mindetiniñ qoýılıp otırğanın äñgimeleý kelip, Tügisken dalasın ïgerwdiñ reti kelip tur. Rawşan arığın odan äri jalğastırğan durıs, – dedi.

Keler 1965 jıldıñ jazında Sır öñirine kelgen Qazaqstan Kompartïyası Ortalıq komïtetiniñ xatşısı D.A.Qonaev aqsaqal ataqtı dïqan Ibıraý Jaqaevqa sälem berip, Şïeli, Jañaqorğan aýmağın asıqpaý araladı. Respwblïka basşısı birde 1954 jılı öziniñ Qazaq SSR ğılım akademïyasınıñ prezïdenti kezinde Qızılorda oblısı okrwginen SSSR Joğarğı Sovetine depwtattıqqa usınılğanın, saýlawşılarmen kezdesw üşin Jañaqorğan jerine alğaş kelip, xalqınıñ älewmettik jağdaýımen tanısqanın, köpşilikke qandaý amanat tapsırsañızdar da orındaýmın, – degenin arada on jıldan asa waqıt ötse de jağdaýdıñ sol küýinşe özgermegenin äñgimeleý kelip, xatşığa qarap: – Joldas Muxamedjanov, xalıq qajetin ötewden tartınwğa bolmaýdı. Ökimetten qandaý kömek qajet, – dedi. – Reti keldi, – dep işteý qwanğan Ğafekeñ awdan köleminiñ ülkendigin, ïgerilmeý jatqan Tügisken dalası jaýlı oýların jaýıp saldı. Xatşını bölmeý tıñdağan aqsaqal «qoldan kelgen järdemdi beremiz. Alpıs mıñ gektar tıñdı öziñ ïger, jarïyağa jar sala berme, joğarıdağılar «jerden jeti qoyan tapqandaý» aqqulaqtardı jiberip mazamızdı alar», – dep küldi. Artınşa, Tügisken alqabın, ïgerw qolğa alındı. Munı Respwblïka basşısı qoldadı. Kanaldıñ sağası, Üşqaýıq, – degen jerden bastalıp, burınğı kanal otız bes kïlometrge sozıldı. Jergilikti xalıq qunarlı dalanı el ïgiligine berw jönindegi ükimettiñ şeşimine rïzalıqtarın bildirip, qwana quptadı. Al keler 1966 jılı awdan üşin ülken tarïxï oqïğa boldı. Osı jıldıñ aqpan aýınıñ ekinşi jartısında Jañaqorğan Şïeliden bölinip, öz aldına enşi alıp, şañıraq köterdi. Uýımdastırw komïssïyası qurılıp, jedeldete ötkizilgen konferencïyada awdandıq partïya komïtetiniñ birinşi xatşılığına sw mamanı Şaýmerden Bäkirov, awdandıq keñes atqarw komïtetiniñ törağalığına Baltabaý Ibıraev bekitildi, awdandıq awıl şarwaşılığı basqarmasına basşılıq jasaw Jañaqorğan öñirin jete biletin täjirïbeli kadr Zulpıxar Musaxanovqa tapsırıldı.

-Rawşan Äbenqojaev ağamız bastağan jumıstı jalğastırwğa mümkindik twğanına qattı qwanıp, onı jüzege asırwğa belsene kiristim, – deýdi Zäkeñ bul jöninde rïza köñilmen, ol üşin qajetti qarjı da bölindi. Soğan säýkes qısqa merzim işinde PMK-29, PMK-34, PMK-8 qurılıs mekemeleriniñ texnïkaları men küş kölikteri jedel jetkizilip, iske kirisip te ketti. Uzındığı jüz kïlometrge sozılğan kanaldıñ jumısı ayaqtalğanşa bası-qasında Zäkeñniñ bolğanın, ekiniñ biri biledi. Ïä, Tügisken massïvin astıqtı berekeli aýmaqqa aýnaldırwda Zulpıxar Musaxanovtıñ eñbegi mäñgi umıtılmawı tïis. Asıl azamattıñ eñbegin mäñgi este saqtaw üşin eli, xalqı Kelintöbe kanalın Zulpıxar Musaxanovtıñ esimimen atawğa uýğarım jasap, onı quziretti orındar arqılı bekitip te berdi. Aqsaqal ğumır boýğı armanınıñ orındalıp, jemisti bolğanın közimen körip jetpis tört jasında 1988 jılı dünïeden ötti.

“Quttı qonıs – Qojakent” kitabınan üzindi.




Pikir üstew

É-poşta mekenjaýıñız jarïyalanbaýdı. Mindetti örister * tañbalanğan

Back to Top ↑