banner-top12

Ädebïet s1200

Qosqan waqıtı Qazan 8, 2018 | 133 ret oqıldı | saýtqa qosqan shalqar

0

Atameken

 

O-o, qazaqtıñ qasïetti qara topırağı! Meniñ ata-babamnıñ asılı, urpağına qaldırğan bağa jetpes murası, eñ ayawlı duğası, endi meniñ balalarıma aqtıq tapsırar amanatım, bağa jetpes baýlığım. Egemendigim men eldigimniñ tuğırı.

Jaqında bükil Ewropanıñ körikti jerlerin aralap kelgen «jaña qazaq» inimmen suxbattasqanım bar. Ol käri kontïnentte körgen keremetterin: saltanattı saraýların, aspanmen tildesken ğïmarattarın, aspalı köpirleri men köz jawın alar körmelerin, murajaýları men murağattarın… äýtewir qoýşı bärin, bärin tañdaýın qağa tañdanısın jasıra almaý söz etti. Söz soñında älgi: «Basqa xalıqtıñ urpağına qaldırğan asıl muraların köre jürip: «Qudaýım-aw, bizdiñ ata-babalarımız eki-üş äýel alıp o töbeden bu töbege mal soñınan salpaqtap köşip-qonğannan basqa ne bitirgen? Urpağına, mına bizge bögde jurtqa maqtan eterlik ne qaldırğan? Nemizben maqtana alamız?» – degen ökpeli oýda boldım degeni.

Äsem qalalar men körikti köpirler salıp keleşegine mura etip qaldırmağanına keýingi urpaqtıñ aldıñğı urpağına oýlı köz, oyaw jürek talqısınan ötkizilmegen ökpesi edi bul.

Men oğan: «Qarağım, ata-babağa beker ökpe artasıñ. Oñtüstiginde san jumbağın işine jasırğan, aýdahardaý ısqırğan, alpıs aýlalı, qurttaý qujınağan Qıtaý, soltüstiginde jeriñ men eliñe köz alartqan ayudaý Reseý eki alıp ïmperïyanıñ qıspağında at töbelindeý az ğana qazaqtıñ ömir keşkenin tarïxtan bilesiñ. Eger eki-üş äýelden nekege otırıp, urpaq örbitip otırmasa, bizdiñ tarïx betinde qalar-qalmasımız neğaýbil edi ğoý. Bul köregendigi emeý nemene?

Saltanattı saraýlar men aspanmen tildesken ğïmarattar salmağan dep kinä artasıñ. Ötken ata-baba tarïxına aqıl közimen qaraýıqşı. Sonaw jawgerşilik zamanda Kültegin baba qala salıp, köp qabattı qorğanmen bekinemiz degende dana keñesşi Tonıkök: «Xan ïem, sanı az xalqıñnıñ basın qosıp, qorğandı qalağa jïdıñ delik. Al qumırsqadaý qaptağan tobgaçtar qalañdı qorşap alıp, arı ketkende bes-altı aýda qorğanıñdı da, xalqıñnıñ da külin kökke uşıradı, qaşanğı şıdarsıñ. İnge kirgen qasqırdaý qan qaqsatadı. Biz sïyaqtı attıñ jalında,tüýeniñ qomında ösip, şınıqqan jamağatqa at üstinde jürip tïip-qaşıp, qapılısta tap berip, aýlamen soğısqan tïimdi. Beli besikten şıqqannan at jalın ustap ösken bizdiñ jurttıñ bir sarbazı on tobgaçıña des bermeýtinin bilesiñ», – dep qala salwğa onı berik qorğanmen qorşawğa üzildi-kesildi qarsı boladı. Osılaýşa jüýeli söz örisin tawıp, Kültegin baba da parasattı sözdi xoş körip, qala salwdan bas tartadı.

Sanınıñ azdığına qaramaý şoýın bilekti, arıstan jürekti babalarımız «eñkw-eñkw jer şalıp, egewli naýza qolğa alıp» ulan-ğaýır sarı dalasın san ğasır jawdan qorğap, bizge, mına sağan, mura etip qaldırğan. Dala bolğanda tağı qandaý dala deseñşi! Tügin tartsa maý şığatın, qoýnı qazınalı, üsti jazïralı qunarlı dala! Ata-babanıñ bul murası az ba? Joq az emes, köp der edim. Köp bolğanda da dosıñ süýsinip, duşpanıñ küýinetindeý mol mura, ülken sıbağa.

Al endi sol dalaña sayalı «Bäýterekteriñdi» tigip, keler urpaq maqtan eterlik, köz jawın alatın äsem qalalar salw, pïramïdalar turğızw bügingi urpaqtıñ, yağnï biz ben seniñ mindetiñ», – dedim.

Meniñ aýtqanımnan «jaña qazaq» bahra aldı ma, joq älde almadı ma ol jağı mağan belgisiz.

«Jaña qazaq» qalaý qabıldasa, solaý qabıldasın, batır babalarımız mura etip qaldırğan mına ulı dala biz üşin altın saraýlar men aspalı köpirlerdiñ bärinen de qımbat. Öýtkeni bul topıraq qan maýdanda mert bolğan qazaq sarbazdarınıñ qanı men onı joqtağan qara köz arwlardıñ köz jasına swarılğan. Sondıqtan elimniñ är wıs topırağı qazaq üşin qasïetti de qasterli.

Qasïetti jer, qasterli topıraq demekşi, mınandaý añız esime tüsti.

– Wa, qadirli jamağat! – dep söz bastadı xan keñesşi wäzirlerine.

– Mına körşi Xan elinen elşiler kelgeninen xabardar şığarsızdar. Asa märtebeli ïmperatorı alaman bäýgede elimizdiñ dañqın törtkül dünïege jaýğan, şaşasına şañ juqtırmas Küreñqasqa tulpardı surata jiberipti. Onıñ bul ötinişin orındaýmız ba, joq älde basqa bildirer wäjdarıñ bar ma? Käne, ne aýtasızdar?

– Taqsır, berilmeýdi tulpar.

– Nege berelik? Bermew kerek Küreñqasqanı.

– Küreñqasqanı ata jawğa bergenşe jağalasıp ölw kerek.

– Köppiz dep basınbasın tobgaçtar.

– Turısar jerin aýtsın! – boldı wäzirlerdiñ aýtqandarı. Közderine qan quýılıp, mañdaý tamırları bilewlene.

Tulpar xandiki bolğanımen, qazaqta qazanat pen sulw qız, balwan jigit bükil rwdıñ, qala berse külli eldiñ maqtanışı dep esepteletin. Bular jeke birewdiñ ğana menşigi emes, bükil rwğa, külli jamağatqa ortaq mükämaldar degen älimsaqtan qalıptasqan ata dästürdi ustanğan wäzirlerdiñ şamdanwlarınıñ da jöni bar edi.

Keñesşi wäzirleriniñ sözin asıqpaý-saspaý tıñdağan xan ünsiz uzaq oýlanıp otırdı da:

– Jawğa bir qıl quýrıqtı qïmaýmız dep ananı ulınan, äýeldi erinen, balanı äkesinen aýırıp, xalqımdı qara jamıldıra almaýmın. Alsın! Elşilerge Küreñqasqanı jetektetip jiberiñder. Qazaqtıñ kebeje qarın bïeleri aman bolsa, äli-aq mıñ san Küreñqasqalardı qulındar, – dedi.

Xan eki söýlemeýdi. Onıñ sözine qarsı wäj aýtılmaýdı. Aýtqanı aýtqandaý, degeni degendeý mültiksiz orındaladı. Küreñqasqa kisineý-kisineý jaw jeteginde kete bardı.

Kelesi jılı körşi Xan elinen elşiler kelip, ïmperatorlarınıñ bıltır bergen tulparına asa rïza bolğanın, endigi jerde nur dïdarlı xanşaýım Nurşeşek sulwdı äýeldikke suratıp jibergenin jetkizedi.

Xan aqıl-keñes alwğa wäzirleriniñ basın qostı. Tobgaçtar eli ïmperatorınıñ ekinşi ötinişin jetkizdi olarğa.

– Ne deýdi, mına qısıq közder, köppiz dep basınaýın degen eken.

– Biz elmiz be, joq, älde ezbiz be?

– Nurşeşek xanşaýımdı bergenşe, jaw jağasına jarmasıp ölemiz.

– Süýekke tañba ğoý bul.

– Soğısw kerek, täwbasına keltirw kerek sumıraýlardı.

– Turısatın jerin aýtsın tobgaçtar! – boldı, wäzirlerdiñ aýtqanı. Boýların kernegen ızağa bwlığıp, qarttarı tüýilgen judırıqtarın kökke bilep, jastarı semserleriniñ baldağına jarmastı.

El tizginin ustağan xannıñ bäýbişesi tügili jesirin jatqa qïmaýtın qazaqqa Nurşeşekteý arwdı jaw qolına berwge namıstanwınıñ da jöni bar edi.

Qabağınan qar jawıp, uzaq oýlandı xan. Bir kezde söz bastadı.

– Wa, jarandar! Bir sätke aşwdı aqılğa jeñdirip, teke-tirestiñ soñı ne bolatının oý eleginen ötkizip kördiñder me? Eregis soñı qan maýdan, qan tögis ekeni beseneden belgili. Qumırsqadaý qaptağan tobgaçtardıñ jüz, bälkim odan da köp sarbazına bir-aq qazaqtan şığara alamız. Jeñiske jetken künniñ özinde san mıñdağan jastarımız opat bolıp, sonşa äýel jesir, sansız jas jetim boları xaq. Xalqımdı qabağat qasiretten saqtaw üşin Xan eli ïmperatorınıñ bul ötinişin de orındap, süýikti bäýbişem Nurşeşekti berwdi uýğardım. Tas tüsken jerine awır demekşi, bul awırtpalıqtı bükil xalıqqa artıp küñirentpeý, bir özim namıs örtine örtensem örteneýin. Elim üşin Nurşeşekteý arw qurbandıq. Qazaqtıñ aq jawlıqtı anaları aman bolsa, aý men kündeý nebir Nurşeşekter dünïege keler, – dedi.

Xan eki söýlemeýdi. Şeşim durıs pa, joq älde burıs pa eşkim töreligin aýta almaýdı. Aýtılğan tujırım sözsiz orındaladı.

Nurşeşek bäýbişe de jılaý-jılaý ata qonıs elimen xoş aýtısıp, jaw jeteginde kete bardı.

Üşinşi jılı körşi eldiñ elşileri qaýta töbe körsetti. Bos kelmepti, bul jolı tömen el qonıstanatın jer suraý kelipti.

Xan keñesşi wäzirlerin jïnap, körşi el elşileriniñ buýımtaýın jetkizdi.

– Onsız da bos jatqan jer ğoý, bersek berelik.

– Joq, ata qonıs mekenimizdi nege beremiz. Bermeýmiz.

– Jer jetedi. Ögizdiñ talısındaý keñ jerimizdiñ bir puşpağın bersek berelik. Jarlı bolıp qalmaspız.

– Berilmesin.

– Tobgaçtardı ökpeletip alıp, basımızğa bäle satıp almaýıq. Bergenimiz durıs, -boldı wäzirlerdiñ jawabı.

– Joq, – dedi xan qırandaý şañq ete qalıp, ata-babamızdıñ mañdaý teri men alqızıl qanına şılanğan osınaw kïeli mekennen, aldıñğı urpaq mura etip qaldırğan jer-anadan aýırılıp qalw, ata-baba ärwağın qorlaw. Jer-ananı qoldan şığarıp alsaq, bizdi ärwaq atadı. Qasïetti jersiz bizdiñ erkindigimiz de, tirşiligimizdiñ de mänisi bolmaýdı. Keleşek urpaq atamekensiz qalsa, bögde jurttıñ qulı men küñine aýnaladı. Toz-tozı şığıp, qasïetsiz tobırğa aýnaladı. Sondıqtan keleşek bizdi keşirmeýdi. Qazaqtıñ ultaraqtaý jerin ata jawğa taptatpaw üşin semserimizdi qınnan swıratın kün twdı. Ne tabanğa salıp jeñgenşe, ne qazaqtıñ soñğı şamı öşkenşe swırılğan semser qaýta qınğa salınbasın.

Qısıq köz elşilerge jetkiziñder, qazaqtıñ sıýğa berer jeri joq. Ol satılmaýdı da, öýtkeni jer-qazaqtıñ özi. Sondıqtan tobgaçtar turısatın jerin aýtsın!  Xan eki söýlemeýdi. Mınawıñız durıs, mınawıñız burıs deý almaýdı. Onıñ şeşimi mültiksiz orındaladı.

Qazaq jeri otqa orandı, jalını kökti şarpıdı. Saýın dala tösin san mıñ at tuyağınıñ dübiri, arwaq şaqırğan batırlardıñ qïqwı, semserlerdiñ bir-birine qaqtığısqan sıñğırı qulaq tundırdı. Jerdiñ şañı aspanğa köterilip, bir tozañ bir tozañğa ulastı. Jan berip, jan alısqan ulı şaýqastar bolıp jattı.

Tawlardıñ eteginde, mïdaý jazıqta, jota men qıratta, özen añğarında qazaqtıñ ne bir apaýtös örenderi, qwattı da er jürek san mıñdağan ulandarı opat boldı. San mıñ malşı, san mıñ dïqan, san mıñ äke qırşınınan qïıldı. Qazaq topırağı san mıñ perzentiniñ alqızıl qanına, tögilgen terine malşındı. Qan men terin bosqa tökken joq özinen on ese, jüz ese köp jawların bawdaý tüsirip, jaýratıp saldı. Ultaraqtaý jerin de jat jurtqa taptatpadı.

Kündelik däpterden. Qaýran ulı dala, qazaqtıñ altın besik Atamekeni! Bir şarşı metr jeriñde qazaqtıñ on jigitiniñ, jüz şarşı metr jerinde jüz jigitiniñ, barşa qasïetti jerimizdiñ topırağı san mıñdağan ata-babamızdıñ mañdaý teri men alqızıl qanımen swarılğan.

Erte köktemde qazaqtıñ saýın dalası qızıldı-jasıldı, alqızıl tüske bölenedi. Alıstan köz salğan janğa jer ana tösi alqızıl daqtarğa malşınıp jatqandaý, jaqındap kelip qarasañ sansız qızğaldaqtar qoñır salqın samalğa erkeleý terbetile sulwlıq pen näziktiktiñ qospasındaý köñilge läzzattı sezim uyalatadı. Qïyalıña qanat bitirip, kökiregiñe ğajaýıp süýispenşilik sazın quyadı.

Jer ananıñ tösin jarıp şıqqan näzik sabaqtı äsem gülder alqızıl tüsti qaýdan aldı eken? Qazaqtıñ saýın dalasın qorğap, opat bolğan batır babalarımızdıñ ağızğan qanı emes pe eken, bul?

Jer-ananıñ är köktem saýın ïisi jupar añqığan, alqızıl qızğaldaqtı şeşek atqızıp, bügingi urpaqqa, bizge, ulan-ğaýır jerge mura etip qaldırğan ata-babanıñ tögilgen qanı men aqqan terin umıtpasın, jadında saqtasın, esten şığarmasın degen ünsiz ïşarası şığar, kim biledi?

Qasïetiñnen aýnalaýın batır ata-babalarımız tumaqtarın jalpıldatıp, jan berip, jan alısıp jürip bizge osınaw ulı dalanı mura etip, közdiñ qaraşığındaý saqtawdı, jat jurtqa sıýlamawdı, satpawdı amanat etip ketken edi. Sol ata-baba amanatın orındawğa laýıqtı urpaq bola aldıq pa, joq älde …?!

Les dosım aýtadı. Erte köktem. Jer ananıñ qaqağan qıstan qurısqan boýın jazıp, tösi ïigen şağı, sawmal sütteý jılı jañbırdan soñ marqa qozınıñ kuýrığındaý appaq qozquýrıqtardıñ qaptağan kezi.

Nemerem: «Qozıquýrıq terwge baraýıqşı, ata», – dep qıñqıldap qoýmağan soñ, meselin qaýtarmaýın dep, äri dese maýğa baptap qwırılğan dämi til üýiretin tañsıq astı men de şet körmeýtindikten onıñ usınısın xoş körip, jolğa şıqtıq.

Qaladan – 50-60 şaqırımdaý jol jürip, Qazğurt tawınıñ bawırındağı keñ alqapqa kelip toqtadıq Aýnala jasıl jelekke bölengen, kulpırıp tur. Nemeremniñ qwanışında şek joq.

Idıstarımızdı ıñğaýlap, iske kiriskeli jatqanımızda bir salt attı bizge qaraý josıtıp kele jatqanın baýqadım. Oýımda eş närse joq. İşteý: «Mal izdegen birew şığar» dedim de qoýdım. Ol äni-mini degenşe salıp urıp qasımızğa jetip keldi. Ïığında asınğan qosawız mıltığı şoşayadı. Awzı-basın tük basqan, qus tumsıq, şegir köz, türi swıq jigit amandıq-sawlıq joq:

– Ne qılğan adamsıñdar? Qane tabandarıñdı jaltıratıñdar bul jerden, – dedi qamşısın kökke bilep.

Mına şegir közdiñ bizdi basınıp turğanına tız ete qalğan men:

– Eý, sen qaşannan beri qudaýdıñ jerine qojaýın bolıp qalğansıñ bizdi qwatın, -dedim aşwğa bulığıp.

– Äý, qawsağan şal, bul qudaýdıñ jeri emes. Bul Mogomedtiñ jeri, bilip qoý.

– Mogomediñ kim, tağı?

– Osı alqaptıñ ïesi ol. Satıp alğan bul jerdi. Bul mañdağı jügirgen añ, uşqan qus endigi jerde Mogomedtigi, bildiñ be? Jekeşelendirip alğan. Zañdı qujattap bergen ökimet. Jaqsılıqpen qaralarıñdı batırıñdar, äýtpese… Küş qoldanamın degendeý mıltığına qol jügirtti.

Öz jerimde ögeý bala keýpine tüskenime zığırdanım qaýnap:

– Äýtpese ne? Atasıñ ba? At onda. Keşe ğana tağdırdıñ tälkegine uşırap, azıp-tozıp kelgeniñde törimnen orın berip, bir üzim nanımızdı bölisken edik. Endi toýınğan keziñde bar qaýırdı umıtıp, mıltıq kezeneýin dediñ be? – dep kökiregimdi tosıp, tura umtıldım.

– Ata, atataý, qoýıñızşı, keteýikşi, – dedi nemerem zäre-kutı uşa meni quşaqtaý alıp.

Meniñ is-äreketimnen, bolmıs-bitimimnen ğïbrat alatın, äli oñı men solın tanımağan urpağımnıñ aldında aqıldı aşwğa jeñdirmeýin dep lap etken sezimdi zorğa tejedim. Qabırğam qaýısa, jan dünïem ezile, unjırğam tüse maşïnağa kelip otırdım. Älgi awzı-basın tük basqan, şegir köz düleý öziniñ şoqtığınıñ bïiktigine, bizdiñ şarasızdığımızğa meýmanası tasï, mïığınan kekete külip şığarıp saldı. Şığarıp salğan joq-aw masqaralap ït qosıp qwıp şıqtı.

Kündelik däpterden. Özine öris bermeýtin, özgege özegin üzip beretin, qaýran jurtım-aý, qaýteýin…! Bul qasïetiñe ne deýin? Ne deýin-aw, ne deýin?

Ïrannan kelgen qandasımız Ämïn aýtadı: «Men Ïranda dünïege keldim, köz aşıp körgennen qoğamdağı adamdar arasındağı, äsirese jergilikti ult pen tağdır tälkegine uşırap kelgen biz sïyaqtı bögde jamağattar arasındağı teñsizdikti körip östim. Ata-anamız otbasında qazaq tilinde qarım-qatınas jasaýtındıqtan meniñ de tilim ana tilinde uştaldı.

Mektep jasında jergilikti tildi jete meñgermegendikten muğalimderdiñ,sınıptas balalardıñ mazağına uşıradıq. Körgen kelemejimiz etten ötip, süýekke jetkende köz jasımdı köl ete otırıp äkeme: «Äke, jastaýımnan nege mağan parsı tilin üýretpegensiñder. Qazirgideý qor bolmas edim», – deýtinmin. Ol: «Balam, sen qazaqsıñ, ïrandıq emessiñ. Sondıqtan sen öz tiliñdi, qazaq tilin bilwiñ qajet. Äke ölgende artındağı urpağına üýi, jeri, malı, dombırası mura bolıp qalmaq. Al aldıñğı urpaq keýingi urpağına tildi, ana tilin mura etip qaldıradı. Tili bar xalıqtıñ tarïxı, salt-dästüri, dili men dini, yağnï sol xalıqtıñ ata-babadan jeli tartqan bar qadir-qasïeti saqtaladı. Tilin joğaltqan xalıqtıñ özi de joğaladı. Sanalı türde özine-özi qol jumsaýdı. Şarïğatta özin-özi ölimge qïğan adamğa janaza oqılmaýdı, janazasız ölim-ayawşılıq, qïmastıq twdırmaýtın, joqtaw aýtılmaýtın ölim», – deýtin äkem.

Ol kezde äkemniñ tereñ mağınalı bul sözine asa män bermegenimdi jasıra almaýmın. Jergilikti balalardan sebepsizden-sebepsiz zorlıq körgen kezderimizde ata-anamızğa şağınıp kelgende olar: «Balam, şañıraqqa qaramaýsıñ ba, tör solardiki, jergilikti ïttiñ de quýrığı qaýqı keletinin bilmeýsiñ-aw, sorlı bala», – deýtin äkem.

Bala kezimizde özimizge asqar tawdaý körinetin ata-anamızdıñ älgindeý jumbaq sözderine de, sözimizdi söýlep, aqımızdı äperwge därmensizdik tanıtatınına tüsine bermewşi edik. Erjete kele müşkil xälimizdiñ, şarasızdığımızdıñ bastı sebebi taban astındağı basıp jürgen topıraqtıñ bizdiki emestiginde ekendigin tüsindik.

Äke-şeşem besikten belim şıqpaý jatıp twğan xalqımnıñ tilin, qulaq qurışın qandıratın än-küýmen swsındattı. Sonaw alısta meniñ de ata mekenim barın, aqpeýil de adal, darxan qazaq degen xalqım barın sanama siñirdi. Olar: «Tağdır solaý bolğan soñ amal qanşa, twğan jerden aýırılıp, talaý tawdan asırıp, tawqımet tattırıp jat elden bir-aq şığardı bizdi», – deýtin anam muñaýıp.

«Äke jolın özime-aq qaldır, balam. Öz soqpağıñdı tap. Öziñniñ üýiriñdi izde. W işseñ rwıñmen degen bar», – deýtin äkem.

«Jat jerde sultan bolğanşa, öz eliñde ultan bol. Esiñ barda eliñdi tap. Biz sekildi ömiriñdi ökinişpen ötkizbe», – deýtin äke-şeşem.

«Qaý jerde meniñ elim, ne dep ataladı ol..? dep suraýtınmın men olardan:

– Qazaq Eli «Qazaqstan» dep ataladı.

– Qaý jerde ornalasqan «Qazaqstan»?

– Ertis pen Edildiñ arasındağı atırap.

– Ertis pen Ediliñizdi bilmeýmin ğoý men, – deýmin. Olar:

– Arqa men Alatawdan arası qazaqtıñ altın besik Atamekeni.

– Arqa men Alataw Ïran geografïyasında joq qoý. Ol qaý jer? – deýmin elimniñ qaý jerde ornalasqanın bilip alğım kelip.

– Qıtaý men Reseý sïyaqtı alıp memleketterdiñ arasındağı ulan-ğaýır ölke Qazaq Eli.

– Äke, küni büginge deýin «Qazaqstan» degen memlekettiñ bar ekenin, esitpedim men, -dedim.

– E balam, – dedi äkem awır kürsinip, – ökinişke oraý ol büginde Reseýdiñ qaramağında.

– Beýşara bolğan ata-anam-aw, öz qolı öz awzına jetpegen, bögde jamağatqa kiriptar xalqımızdıñ besik jırı men änderin, tili men dilin mağan nesine üýretwmen kelesiñder onda, onan da…

– Ne aýtaýın degeniñdi bilem, balam, – dedi äkem sözimdi bölip,-onan da parsınıñ tili men dilin nege üýretpediñder demekşisiñ ğoý. Sen qazaqsıñ, sondıqtan öz xalqıñnıñ küýin küýlep, jırın jırlağanıñdı maqul kördik. Batır da er jürek xalqıñ turğanda öz şañırağın köterer, ümitsiz şaýtan degen. Sonda älgi biz üýretkender kädege asadı, äli.

Keýde anamnan el jaýında aýtıp berwin ötinetinmin. Ol mundaýda äjimdi jüzi jadırap, sönwge aýnalğan janarı uşqındanıp: «Qazekemniñ uşı-qïırsız darxan dalasınıñ şüýgin de, qunarlı şöbin aýtsaýşı! Oğan qoñdanğan maldıñ maýlı eti awzıña saldırmaýdı-aw, saldırmaýdı. Ïsi murın jaratın jwsanı qandaý keremet! Älemniñ tört burışın şarlasañ da tappaýsıñ ondaý jupar ïisti. Köktemde qızğaldaqtıñ köptigi sonşa alıstan köz salğan adamğa jer ana tösi lawlap örtenip jatqan sekildenedi.

Ne jazığımızdıñ barın bilmeýmin, jaratqannıñ qaharına uşırap, barmağan jerimiz, baspağan tawımız joq. Alaýda twğan jerdeý jer jännatın körgenimiz joq. Endi körmeýmizde-aw, – deýtin kökiregi qars aýırılıp anam jarıqtıq.

Äkem säjdege basın qoýğan saýın: «oh, jaratqan ïem, jambasımdı twğan topıraqqa tïgize gör», – dep jalına minäjat etetin.

Ata-anamnıñ mağan aýtqan ösïetiniñ altın arqawı «Twğan jersiz kökirek-jüreksiz qur bos kewde, twğan jurtsız adam-qur sülde».

Bala künnen ata-anam arqılı berilgen tälim-tärbïe, ülgi-önege, ata jurtqa degen süýispenşilik jürek tükpirinde ömir sürip, qïyalıma qanat bitirdi. Oñ-solımdı tanığan saýın eseleý arta tüsti Qazaq Eline degen maxabbatım. Ömirdiñ bar män-mağınasın, näri men mazmunın «Qazaq Eli» degen sözben baýlanıstırdım. Men qazaq degen xalıqtıñ perzentimin, sondıqtan öz jurtıma qosılwım kerek dep şeştim. Tarşılıq ta bolar, qïınşılıq ta kezdeser öz xalqım ne körse sonı körermin. Eñ bastısı jat jerde jürip köringen birewden «Eý, monğol» degen kemsitken, qorlağan sözin estimeýtin bolamın.

Osılaýşa üzeñgige ayaq salıp, atqa otırğanımmen jürer soqpağımdı tappaý dal bolıp jürgende Qazaq Eliniñ egemendi el bolğanı jaýında xabar estidik teledïdardan.

Sol küngi qwanışımızdı sözben aýtıp jetkizw mümkin emes. Kempir-şal dawıs salıp jılasın. «Ölgenimiz tirildi, joğaltqanımız tabıldı» dep.

– Aw, bularıñ qalaý? Qaýta qwanbaýsıñdar ma qazağımızdıñ jeke şañıraq kötergenine, qızıqsıñdar ma? – desem. Olar:

– Ulı atañ men äjeñ armanda bop jetpeý ketken kün twdı, baýğus balam. Aýımız oñınan, künimiz soñınan twğan kün. Ömir baqï otırsaq oýımızdan, jatsaq tüsimizden şıqpaýtın bostandıq tañı attı. Qorqınış pen qwanış birdeý degen bul qwanış jası. Büginnen bastap ölsek te armanımız joq. Endi bizdiñ de izderimiz, surarımız bar. Jaratqannıñ munısına şükir, – dep kemseñdep, köz jastarın köl etsin kempir-şal.

Qwanış quýını sayabır tapqan şaqta äkem:

– Al, balam, biz tağdır tälkegine uşırap, bögde elde, jat jerde tütin tütetip, tirşilik tawqımetin tarttıq. Eş jerde kösegemiz kögergen joq. Ärkimge köz türtki bolıp, kün köristiñ küýki tirligin bastan keşirdik. Eñse köterip ömir sürmedik. Tawqımetten köz aşpadıq. Öýtkeni şañıraq bizdiki emes, basqaniki boldı.

Bizdiñ käri qoýdıñ jasındaý jasımız qaldı. Sen äli jassıñ, bar ömiriñ aldıñda. Öz jurtıñ egemendik aldı. Endi esiñ barda eliñdi tap. Ata jurtıñda tamır jaýıp, tütin tütetkeniñ jön.

Ömir boýı tırnaqtap jïğan azın-awlaq qarajatım bar. Ala ket. Kädeñe jarar. Tütiniñ tüzw şığıp, jağdaýıñ tüzelse, bizge eldiñ bir wıs topırağın buýırtarsıñ, odan basqa armanımız joq bizdiñ, – dedi.

Sol künnen bastan Ata jurtqa at basın burwğa daýındala bastadım. Jılğa jaqın qujattarımdı daýındap, wh degende Qazaq eline barwğa ruqsatqa da qol jetkizdim.

– Jortqanda jolıñ bolsın, Qıdır ata joldasıñ bolsın, el-jurtqa bizden duğaý sälem aýta bar, – dep şığarıp saldı äke-şeşem.

Qoştasar sätte sabırlı da salmaqtı bolıp körinwge tırıstı olar. Özderiniñ ıqtïyarımen sonaw bala kezderinde amalsızdan köz jazıp qalğan Atamekenderine attanıp bara jatsam da işki sezimderiniñ astan-kesten bolıp jatqandığın jasawrağan janarları xabardar etip tur. Ulı muratqa qol sozıp bara jatqan perzentine degen ata-ananıñ lezde şarpıp ötetin, lıp etpe qïmastıq sezimi edi bul. Men de mäz emespin. İşki dünïem boz boran. Alda ne kütip tur? Dünïede mağan janı aşïtın jandar közderi jawtañdap qalıp baradı. Alaýda eki jaqtı da sabırğa şaqırıp, täwekelge bel baýlatıp turğan Ata jurtqa degen sağınış pen ükili ümit.

Tegeran – Şımkent bağıtına uşatın uşaqqa qujattardı räsimdew bastaldı. Men kezekke turğanım sol edi, bir top ïran jigitteri dabırlaý kelip:

– «Eý, monğol», sağan ne joq, sen bizden keýin räsimdersiñ bïletiñdi, – dep qol jügimdi laqtırıp, özimdi kïmeleý ığıstırıp jiberdi. Onşaqtı daraqılanğan ospadar jigitke ne qaýrat körsetpekpin. Jalğızdıñ üni şıqpas degen osı. Ol jaqta biz sïyaqtı bögde jurttıñ sözin söýlep, qol uşın berer pende joqtığın besikten belimiz şıqqannan körip öskenbiz,köndigip öskenbiz. Bul bul ma? Budan da soraqıların bastan keşirgenbiz.

Mınalardıñ körsetken qorlığına küýinip, özimniñ qorğansızdığıma unjırğam tüsip, kezektiñ soñına barıp turwğa mäjbür boldım. Äkemniñ: «Balam, şañıraqqa qara, tör solardiki, amal joq» degen sözi esime tüsti. «Birer sağattan soñ men de öz şañırağımnıñ astına bararmın, meniñ de öz Atamekenime tabanım tïer» degen oý boýıma eseleý qwat quýıp, jigerimdi janıdı. Jaña ğana körgen qïyanatqa qarsılıq körsetpegenime, quldıq, kömpistik tanıtqanıma ökindim! Endi bir, tïisse jağasınan ala tüspek nïettemin. Biraq älgilerdiñ menimen isi bolmadı. Özara täjikelesip, birin-biri kelemejdep, qujat räsimdew zalın bastarına köterwmen boldı.

Bükil jolawşılar uşw alañına şıqtı. Sonadaýdan bawırına «KAZAKNSTAN» dep jazılğan aq qanattı aq uşaq közime ottaý basıldı. Qwanğannan jüregim kewdeme sıýmaý attaý twladı. «Meniñ egemendi elimniñ, Ata jurtımnıñ aq qanattı aq uşağı» deýmin işteý qaýta-qaýta. Kewdemdi qwanış kernep, töbem kökke jetkendeý boldı. Mundaý küýdi basınan keşirmegen adam qaýdan bilsin? Tilmen aýtıp jetkizw mümkin emes ol qwanıştı.

Uşaqqa enwim sol-aq edi, radïodan bayaw ğana äsem än berilip tur eken. Jastaýımnan siñisti bolğan tanıs saz. Twğan elin, ösken jerin sağınğanda anamnıñ salatın äni. Däl sol. Men onı jazbaý tanıdım. Orkestrmen süýemeldengen xalıq äni erekşe mahammen qubıladı. Onsız da şarıqtağan köñilimdi jelpintip, qïyalıma qanat bitiredi.

Jat jerde jürse de, xalqımnıñ qulaq qurışın qandırar sulw ırğaq, äsem äwenin boýıma siñdirgen asıl anamnıñ ulttıq önerge adaldığına tänti boldım işteý.

«Öz şıñında qalıqtamaý ölekse jegen quzğındardıñ arasında jürgen qıran qıran emes. Öz xalqınıñ änin salmağan adam adam emes», – dep otıratın anam.

Uşaq salonın tätti qïyalğa bölegen sulw äwen üzildi. Säl ünsizdikten soñ qazaq, orıs jäne ağılşın tilderinde uşqalı turğan uşaqtıñ bağıt-bağdarı, jolawşılarğa qızmet körsetetin ujım jaýında mälimet berildi radïodan. Ulı tilderdiñ qatarında meniñ de ana tilim üzeñtiles turğanına masattanıp, jan jağıma qorazdana köz tastadım.

Jat elde jürse de ata-babadan jalğasqan jeli üzilmesin dep ana tiliniñ qadir-qasïetin tanıtqan ata-anamnıñ ulttıq rwxına rïza boldım uşaq üstinde. «Olar mağan til ustartqandağı maqsatı künderdiñ bir küninde kädesine jaratar, ulttıq qasïeti men tek özine tän qazaqï erekşeliginen maxrum bolıp qalmasın dep üýretken eken-aw» – dep oýlaýmın büginde.

Aq qanattı, aq uşaqtıñ üstindegi köteriñki köñil-küýdiñ körigi Egemendi elimniñ şarapatı ekenin jan dünïem eljireý sezinedi.

«Jat jerde dünïege kelgen bir perzentiñ uşıp keledi, Atameken! Qalaý qabıldar ekensiñ, Ata jurt! Äweli qabıldar ma ekensiñ meni? Joq älde…», – ümit otı bir janıp, bir sönedi. Bir janıp, bir öşedi.

Osındaý äre-täre oý üstinde otırğanda uşaq radïosınan: «Qımbattı jolawşılar, uşaq Şımkentke qonwğa bet aldı. Qawipsizdik beldikterin tağınwlarıñızdı suranamız», -dep qazaqşa, orısşa jäne ağılşınşa xabarladı.

Şamı samsağan qalanı köremin ğoý dep terezege üñildim. Jılt etken ot közge tüser emes. Tuñğïıq qara tünekke süñgip kelemiz.

Bir kezde uşaq döñgelegi jerge tïdi. Uşaqtıñ döñgelegi jerge tïyui muñ eken, bir şattıq sezim tamır-tamırımdı qwalaý jöneldi. Judırıqtaý jüregim kewdemdi soqqılap, bostandıq surağandaý. Bul alaý-düleý neniñ äseri? Ulı ata-babamnıñ saýın dalasına alğaş ret taban tiregen qwanışınıñ äseri me?

«Armısıñ Atamekenim men Ata jurtım. Meniñ äke-şeşemniñ ïsi burqırağan jwsanıñdı qumarta ïiskewdi añsağan, aqırette bir wıs topırağıñ buýırwın armandağan qasïetti Jer ana», – dedim tebirene.

Jat jerde qalğan ata-anamnıñ twğan eli, ösken jeri jaýında aýtqan ösïeti men körsetken önegesi esime tüsip, oýdıñ uşı-qïırı joq tuñğïıq tükpirinen qaýta betine qalqıp şıqtı. Qazaq Eli men darqan dalasın süyudi bala jastan kökeýime quýıp kelgen, kökirekterin twğan jerine degen süýispenşilik kernegen şermende äkem men şeşemniñ sonaw bögde elde qalıp qoýğanı, qoştasar sätte közderi jasawrap, diril qaqqan qoldarın kökke jaýıp, bata bergenderi esime tüsip, bir sät qamığıp ta qaldım.

Uşaq döñgelegi Şımkent äwejaýına tïyui muñ eken, Tegeranda taýrañdağan jigitterdi älde bir küştiñ mısı basqandaý dawrıqpa qaljıñ, ospadar qılıq, daraqı külkileri sap tıýıldı. Bir-birimen sıbırlasa ün qatısıp müläýim küýge tüsti de qaldı. Men qaýranmın.

Äkemniñ: «Balam, şañıraqqa qara, tör solardiki»,- degen sözi esime tüsip, bul sözdiñ mänin endi tüsingendeý boldım. Bul jerdegi şañıraq ta, tör de qazaqtiki. Munda körgensizdik kersetwge, şekten şığwğa bolmaýtının biledi olar.

Ömir degen qoştasw men köriswden turadı. Qoştasw adamdı muñğa bölese, körisw qwanışqa keneýdi. Uşaqtan tüsken köp jolawşı qarsı alğan twğan-twısqandarımen qawışıp, mäz-meýram bolıp jatır. Meni şığarıp salwşılar bolğanımen, kütip alwşı bolmağanı belgili. Öýtkeni munda dos-jorandarım men ağaýın-twğandarım joq.

Atamekenge taban tiregen kezdegi boýdı kernegen qwanış birte-birte seýilip, «Ata jurtta meni ne sıbağa kütip tur, qol uşın berer pende joq, tağdırım ne bolmaq?» degen oý bir sätke qamıqtırğandaý boldı. Är jerde ölewsiregen şamdar da ümit otın tutandırwğa pärmeni jetpeý, qaýta jabırqata tüskendeý. Äre-täre köñilmen küñgirttew kütwşiler zalına kelip jaýğastım. Älgi müsäpir küýge tüsken ïrandıq jigitter de osında eken. Men sïyaqtı atar tañdı osında kütpek bolğan tärizdi. Bayağı daraqılıq izim-qaýım, saxaranıñ qumına siñgen swdaý, kübir-kübir, sıbır-sıbır müsäpir küýge tüsken. Olardı osınaw küýge tüsirgen neniñ qudireti? Olardı jwasıtqan neniñ keremeti? Ärïne ol ata-babam urpağına mura etip qaldırğan ulan-ğaýır jeriniñ qudireti ğoý dep topşıladım men. «Men de sol urpaqtarınıñ birimin. Öz jerimdi basa otırıp, men nege qamığam? Nege jabırqawım kerek?» degen bwırqanğan oý bawıra swıq qara jerdiñ astınan künge qaraý jol tapqan ösimdiktiñ näzik sabağı sıqıldı kökteý şığıp, köñildegi küdikti seýiltip jiberdi. Sättilik te, sätsizdik te kezdeser ömirde. Alaýda men öz şañırağımnıñ astında tirşilik etwge keldim emes pe? Öz törimde…

– Qurmetti jolawşılar,- degen polïceýdiñ sözi bölip jiberedi oýımdı.

– Kütwşiler zalında uýıqtawğa bolmaýdı. Qol jükteriñizge äzir bolıñızdar! – dedi. Säl kidiristen soñ:

– Aralarıñızda qazaqtar bar ma? – dedi.

– Bar ağa, – dedim ornımnan turıp, älde bir kibirtik, jasqanşaqtıq boýımdı bïlep, men qazaqpın, köke.

– Jükteriñdi alıp, beri şıq, – dedi birden dawsı jılıp. Dawsı jılıdı ma, joq älde mağan solaý körindi me, äýtewir jüregim bir jılılıqtı sezgendeýmin.

Jap-jarıq bölmege bastap kelgen älgi jigit ağası qujattarımdı tekserip bolıp:

– Al, Ämïn bawırım, Atamekeniñe kelwiñmen quttıqtaýmın, tübegeýli keldiñ be, joq älde alıs-jaqınnan ağılıp kelip jatqan köptiñ biri sïyaqtı näpaqa terwge keldiñ be?

– Ata jurtımnıñ bası bolmasam da, saýınıñ tası bolaýın dep keldim, köke.

– Solaý de, saýınıñ tası bolaýın dep keldim de. Onda jaradıñ . Betime tañdana qarap turdı da, – Şette jürseñ de qazaqşağa ağıp tursıñ ğoý, bawırım, – dedi.

Sol kezde ağanıñ sonşalıqtı razı bolğanına tüsinbedim de. Söýtsem Atamekende twılıp, ata jurttıñ ortasında össe de ana tilinen maqurım qalğan qandastarımızdıñ bar ekenin men keýin bildim ğoý.

– Köke, meni ne qudaý urıptı ana tilin bilmeý şet jerde twılsam da besik jırın estip öskenmin anamnıñ.

– Solaý de, besik jırın esitip östim de. Al Ata jurtıña kelwiñmen tağı da quttıqtaýmın bawırım, – dep ornınan turıp, janarınan meýir otı tögile, qolımdı silkileý qıstı.

«Bawırım» degen sözdi estigende tula boýım şamırqanıp, sözben aýtıp jetkizgisiz küýge tüstim. Tamağıma bir tüýin keptelip ne jawap aýtarımdı bilmeý, tutıldım da qaldım. Qwanış jası kirpigime ilinip barıp, tömen qaraý domalaý jöneldi.

«Qabıldadı… jat jerden kelgen bir perzentik Ata jurt qabıldadı», – dedim işteý et-bawırım eljireý tebirenip.

Kündelik däpterden. Qazaq Eliniñ sonaw täý-täý basqan säbï şağında, qïınşılıqtar şaş etekten bolsa da egemendiktiñ tätti dämin tatqan kezinde kelgen Ämïn büginde jüzdegen janğa jumıs ornın aşıp, tası örge domalağan bilikti käsipker. Almatı, Qarağandı jäne Şımkent qalalarında sawda nükteleri bar. Mïllïondap tabıs salığın tölep, Ata jurtınıñ güldenwine öz ülesin qosıp keledi.

Qazaqtıñ qara köz arwımen şañıraq köterip, üýelmeli-süýelmeli tört birdeý ul-qız ösirip otır ol.

Keýde men Ämïnnen: «Baqıt degen ne?» – dep suraýmın. Ol:

– Men üşin baqıttıñ üş türi bar. Birinşisi, tabanıñnıñ astında öziñniñ twğan jeriñ bolıp, dünïeniñ tört burışına emin-erkin köz jibergeniñe ne jetsin. Ekinşisi, qaýtalanbas, tek öziñe tän salt-dästüri bar Ata jurtıñnıñ bolwı. Üşinşi, odan basqa baqıttar.

Kündelik däpterden. Ulı dalam bolmasa, aq qanattı, aq uşaqtıñ büýirine jazılğan «KAZAKNSTAN» attı el bolmas edi.

Ulan-ğaýır jerim bolmasa, altın kirpikti kün astında qalıqtağan qırandı kök baýrağım bolmas edi.

Saýın dalam bolmasa, qazağımnıñ awzı bolsa da tilsiz, dawsı bolsa da ünsiz mäñgürttengen tobırğa aýnalar edi.

Ulı dalam bolmasa,…

Les dosım aýtadı: Begman, tuñğışımnan keýingi süýikti qızımnıñ esimi Qarlığaş ekenin bilesin. Men onı üşkir qanattı, aqşıl tösti, süp-süýkimdi qarlığaştaý qustı süýip öskendikten solaý atağan edim.

Qarlığaş erte köktemde twğan ölkesine kelip, üý buğattarına uya salıp, balapan basatın. Şirkinderdiñ tamıljıta saýrağanın aýtsaýşı! Näp-näzik kömeýden tögilgen äsem äwezdi tıñdawdan jalıqpaýsıñ-aw, jalıqpaýsıñ. Onıñ jemtigin uşıp jürip qağıp äketetin uşqırlığına tañdana qaraýtınmın, baqşalardı qurt-qumırsqadan arıltatın qasïetin aýtsañşı!

Büginde adamğa ünemi jaqın jüretin sol qarlığaş awılğa müldem jolamaý ketti. Bawır basqan, twıp-ösken jerinen nege bezindi eken, ol şirkinder! Onı elden aýırğan laşın qustıñ ekpini me eken? Laşın bolsa da meýli edi-aw. Ol da töre qustardıñ biri ğoý. Ökiniştisi Qıtaýdan ba, älde Awğannan ba awıp kelgen şarwağa zïyanı şaş etekten alaqanat bajıldaq qustan ozbırlıq körgeni bolıp tur ğoý.

Bıltır, joq burınğı jılı bolsa kerek bizdiñ üýdiñ buğatına qarlığaştar uya saldı. Birneşe aptadan soñ uyadan balapandardıñ älsiz şïqılı estile bastadı. Ata-anası tınbaý qurt-qumırsqa taswğa kiristi.

Bir küni alaqanattardıñ bajıldağan, qarlığaştardıñ üreýlene şïqıldağan dıbıstarın esitip, sırtqa atıp şıqtım. Alğaşqıda eş närsege tüsinbeý: «Nege bular osınşa şwlap ketti» dep zer sala qarasam, öz közime özim senbeý sileýip turıp qaldım. Baýqasam älgi alaqanattar uyadağı sarı awız şaqalaq balapandardı şetinen bir-birlep tırbañdata şïqıldatıp alıp ketip jatır eken. Keýbiri balapandarına araşalamaq bolıp zar ïlegen qarlığaştardı qaqpaýlap jolatar emes.

Men es jïnap kömekke umtılğanımşa uyanı tıp-tïpıl etti.

Balapandarınan aýırılğan qarlığaştar eki kündeý saý-süýegiñdi sırqıratar joqtaw zarın tökti de, üşinşi küni izim-qaýım joq boldı. Sol sol eken, qarlığaştar twğan ölkesine bıltır da, bïıl da müldem jolamaý ketti.

«Qanattı dostardan» biz osılaýşa köz jazıp qaldıq.

Waqıt ötken saýın asıldarımızdan birte-birte köz jazıp qalıp jatırmız. Tañdanarlığı sol: biz oğan ökinbeýmiz de, öýtkeni mundaýğa etimiz üýrengen.

Amangeldi dosım aýtıp edi. Aspïrantım oýdağıdaý qorğap, köñil jaýlanıp elge qaýtwğa äwejaýğa keldim. Erterek kelippin. Almatı – Şımkent bağıtına uşatın uşaqqa qujattardı räsimdewge äli eki sağattaý waqıt bar eken.

Kütw zalındağı bos orınğa kelip jaýğastım. Adam degen qızıq jaratılğan jan ğoý. Jumıs üstinde de, jaýlı orındıqta tük şarwası joq, jaý mülgip otırsa da sanası sapırılısıp jatqan oý-qïyal tizbeginen bir bosasaýşı. Biri kelip, ekinşisi ketip jatadı. Äýtewir tınım bolsaýşı. Jüýkege awır salmaq tüsirmeýtin jeñil oýdıñ jeteginde otırğan sätte äkeli-balalı ekew kelip otırdı. Qımbat bağalı ïis swdıñ jupar ïsi aýnalanı alıp ketti. Jaña ğana ïne-jipten şıqqandaý soñğı modamen kïingen. Küýli jüzderine kün tügili jel tïmegen, baptı kütimde ekendigi baýqaladı. Qazannıñ qaqpağınıñ joqtığın paýdalanıp, xalıq baýlığınan molıraq qarpıp qalğan azwlınıñ biri bolsa kerek tür-turpatınan xandıq pen pañdıqtıñ, baýlıq pen barlıqtıñ lebi esedi. Maýğa pisirilgen ülken bawırsaqtaý bortïğan sawsağına közdi saqïna, kişisiniñ moýnında jwan altın alqa.

Qasqırğa ulığan jarasqanımen ïtşe ürgeni jaraspaýtını belgili. Älgi äkeli-balalı ata-babadan mïras bolğan ana tilinde emes, dini de, türi de bölek ult tilinde söýlesip otır. Tür-turpattarı qazaq bolğanımen, oýlı köz, oyaw jürekpen üñiler bolsaq olardıñ ön boýınan qazaqılıqtıñ mısqal tüýirin tabw qïınnıñ-qïını. Qağınğan jerigen, mäñgürttengen jandar.

Söz awañdarınan baýqağanım äke balasın Qazaqstan Respwblïkası prezïdentiniñ «Bolaşaq» xalıqaralıq bağdarlaması boýınşa Anglïyanıñ eñ bedeldi oqw ornınıñ birine attandırıp salmaqşı eken. Äkesi balasına şeteldegi ömir jaýında, ağılşındardıñ turmıs-tirşiligi, dili jaýında äñgimeleý otırıp, eñ soñında: «Şetelde bilim alğan öziñdeý jastar Qazaqstannıñ bolaşağı», – dep qorıtındıladı sözin.

Men: «Ata-babadan berilgen bükil qasïetten jurdaý mäñgürttengen jandar Qazaq Eliniñ bolaşağı bolsa, jarığan ekenbiz», – dedim işteý küýine.

Osı kezde äwejaý radïosınan Ulan-batır – Almatı bağıtındağı uşaqtıñ kelip qonğanın, monğolïyadan kelgen qandastarımızdı qarsı alwşılardı uşw-qonw alañına kelwlerin ötingen xabarlandırw estildi.

Elge el, jerge jer qosılıp jatsa şattanbaýtın qazaq bar ma, sirä kelw-qarsı alw şaralaralarıñ kwäsi bolw maqsatında sırtqa şıqtım. Kütw zalında otırğandar da qoparıla alañğa qaraý bas qoýdı.

Bir jigittiñ süýemeldewimen aq kïimdi, saqal-şaşı appaq qwdaý, paýğambar sïpattı qarïya traptan jaýlap tüsip, qos qolın kökke jaýıp jiberip biraz turdı da, etpetteý ketip, jerge mañdaýın tösep, eki-üş ret süýip-süýip aldı.

Elin men jerin süýgen batır-babalardan jalğasqan altın arqawdı boýında saqtağan aq kïimdi, aq saqaldı paýğambar sïpattı qarïyanıñ twıp ösken jerine degen bul iltïpatı tot basa bastağan jan dünïemniñ astan-kesteñin şığardı. Nege osı qarïyadaý süýmeýmiz twğan jerdi? Nege qadirlemeýmiz? Nege..?

– Smotrï, papa, étot starïk dwrak, çto lï, gryaznwyu zemlyu celwet, – dedi birew. Jalt qarasam şetelge oqwğa bara jatqan «Qazaq eliniñ bolaşağı» eken. Äkesi:

– Sınok, onï oralmanı, – dedi. Üniñde kemsitwşilik, «nadan ğoý» degen pïğıldı añğartıp.

Qazaqtıñ bir wıs qara topırağın armandap kelgen qarttıñ jan dünïesin öz ultınıñ qadir-qasïetinen, salt-dästürinen, tili men dilinen qol üzgen mäñgürttengen jandar qaýdan tüsinsin?! Qaýdan…!

Bizdiñ bolaşaq… qaýdam qalaý boların? Qaýdam..?

Kündelik däpterden. «Endi qandaý armanıñ bar? », – dep surağanımda Ämïn:

– Örkenïetti elden kelgen ärbir qonaq: «Şirkin, qazaqtar bükil adamzattıñ ozıq qundılıqtarın ïgerip alğan, alaýda eşbir xalıqqa uqsamaýtın özgeşe turpattı öz mädenïeti bar ulağattı ult eken» degizetindeý deñgeýge jetken xalıq bolsaq deýmin.

 

Begman ISQAQ,

 xalıq ağartw isiniñ üzdigi,

 Şımkent qalası




Pikir üstew

É-poşta mekenjaýıñız jarïyalanbaýdı. Mindetti örister * tañbalanğan

Back to Top ↑