banner-top12

Alıstağı ağaýın 19929fc0937bd9958607ff9b090e7fc9-big

Qosqan waqıtı Qaraşa 18, 2016 | 844 ret oqıldı | saýtqa qosqan shalqar

0

Awğanstan qazaqtarı

Ïslam Jemeneý, F.ğ.d. Süleýmen Demïrel atındağı qazaq-türik wnïversïtetiniñ professorı:

4

Awğanstan 650000 şarşı şaqırım jer kölemimen Azïya qurlığınıñ alasapıran tağdırın bastan keşirip kele jatqan tawlı aýmaqtağı memleket.Astanası-Kabwl qalası. Soltüstiginde Täjikstan, Özbekstan, Türkimenstan, soltüstik şığısında Qıtaý, batısında Ïran Ïslam Respwblïkası, oñtüstiginde Päkistan elderimen şektesedi. Qoldanıstağı negizgi tilder parsı men päştw. Xalqınıñ basım köpşiligi musılman sunnï- xanafï mäzhabtı ustanadı. Awğanstandı mekendegen ult-ulıstardıñ sandıq körsetkişine qaraý: Päştwn, Täjik,Özbek, Häzare, Farsı,  Aýmaq, Türikmen, Qızılbas, Nurıstanï, Moñğul, Bärahwï, Qırğız, tağı basqalar. Mıñdağan qazaqtar awğan elinde tirşilik etken. Biraqta olar el täwesizdigin jarïyalağan bastapqı jıldarı elge oraldı. Olar twralı tömende keñirek oqï alasız.

Qazaqtar ata mekenderinen Awğanıstanğa üş kezeñde köşwge mäjbür bolıptı.

Awğan eline birinşi kezeñniñ köş tarïxın Salamat Adaý aqsaqal äñgimelep bergen. Ol öte baý jäne awqattı bolğanı üşin el işinde Salamatbaý dep atalıp ketken. Elimiz täwelsizdigin jarïyalağan soñ elge oralıp, Türkistan şaharında qonıstandı. Sonda dünïe saldı. Urpaqtarı sonda tirşilik etwde. Onıñ  mälimetine qarağanda,  Awğan eline qazaqtar alğaş ret şamamen 1865 jıldarı Täjikstan arqılı köşip barğan körinedi. Olar Adaý rwınıñ Qosaý, Emil tobı eken. Atalğan top  Täjikstannıñ Gülab degen jerine barıp, sondağı tawlı aýmağındağı bir tesikten ötwdi uýğarıp, oýın iske asırıptı.  Olardı Arqadan, Kenjebek, Beristen degen kisiler bastap köşipti. Jalpı sanı 1000 qaralı şañırıq körinedi. Olar  Awğanıstan topırağına qadam basqanda  Apqol, Bağlan, Polqumır, Doçı attı eldi mekenderge qonıs tebedi. Ol Şerxan patşanıñ zamanı edi.(Salamat aqsaqaldıñ «Şerxan»,-dep otırğanı tarïxta 1868-1879- jıldar aralığında Awğanstandı bïlegen «Şïr Älï »    ( شیر علی) patşa.)

Sol kezde Awğanıstannıñ memleket basşılarınıñ biri – Sultan Ğalïxan degen kisi qazaqtardıñ qonısına barıp, olarğa qır körsetip, üstemdik jasağısı kelip,  üýinen kilem aldırıp, üstine qazıq qağıp, atın sol qazıqqa arqandap, qazaqtarğa qaratıp: «men qoý etin jemeýmin, tawıq etin tawıp beriñder» dep qïqarlıq minez tanıtadı. Bul qorlıqqa şıdaý almağan el qaýta keri köşip Täjik awmağında Amwdarïyağa jaqın kele, bir aswdan asadı. Sol asw küni büginge deýin «Qazaq güzär»(گذر قزاق) yağnï «Qazaq aswı» dep ataladı. El aswdan asıp, irge tewip ornalasa bergen sätte Sultan Ğalïxan qarwlı äskermen soñdarınan qwa şığadı. Qazaqtar köşti Amwdarïyadan ötkizip qonıstandırıp, jaw jolına keregelerdi tösep, özderi soýılmen añdıp jatadı. Qarwlı qol keregege sürinip, jığılğan sätte soýıldap, nökerlerin öltirip jiberedi de Sultan Ğalïxandı ustap aladı.

Awğanıstan ökimeti qazaqtarğa qalğan dünïe-mülikteriñdi qaýtaraýıq, Sultan Ğalïxandı tirideý qaýtarıñdar dep talap etedi. «Ölispeý berisetin» xalıqpız ba dep, Sultan Ğalïxandı tirideý jerge kömip, azaptap öltiredi.

Sonımen, Awğan jerinen keri qaýtqan  el Täjikstannıñ Gülapstan(گلابستان)degen jerine ornalasadı. «Qoý üstine boztorğaý jumırtqalağan» mamırajaý künderde, bularğa köz alartqan eşkim bolmaýdı. Olar – Täjikstan ökimetine talap qoýıp Gwlapstannıñ şüýgindi de qunarlı mekeni bolıp sanalatın 32 bulağınıñ boýın ïelenip, resmï türde öz attarına bekittirip aladı. Atalğan aýmaqtıñ topırağı öte qunarlı bolğandığınan tabïğï türde jabaýı piste qïsapsız ösedi eken. Qazaqtar sol pistelerdi jïnap, jılına bir ret arbalap bazarğa aparıp sawdağa saladı. Sonıñ arqasında köp tabısqa kenelip, meýlinşe  baýıp aladı. Osılaý «tamağı toq, köýlegi kök» beýbit tirlikpen jartı ğasırdı artqa tastaýdı. Täjikstanda tınış ömirge dağdılanıp, tili bölek bolsa da dini bir, dili bir täjik xalqımen etene-jaqın beýbit tirşilik etip jatqan qazaqtardıñ basına bolşevïkterdiñ qara bultı üýirile bastaýdı.

1917- jılı Keñes ökimeti ornağannan keýin bul el basına näwbet kelip, qaýta bosıp Awğanstanğa barlıq mal-mülkimen ötip ketedi. Olardı Adaý-qosaý taýpalarınan Bürkitbaý, Toqsaba, Numar molda, Muñaldan Jarğan qajı, Qırıqmıltıqtan Qojaxmet baý, Tabınan Tilewjan molda, Tölew, Qoñırattan Smaýıl, Nuraqıl, Dosan bï qatarlı el bastap alıp şığadı. Biraq, Awğanstan jerin jersinbegen mal tügeldeý qırılıp, xalıq aşarşılıqqa uşıraýdı. Jan bağwdı küýttegen el azamattarı Keñes eline ötip, basmaşılarğa qosılıp, el tonawğa kirisedi.

Ol kezde Türkïyadan Änwar paşa (Änwar paşa-1862 jılı  Stambwlda dünïege kelip, äskerï oqw orındarın bitirgen soñ  ekinşi Äbdilxamïd bïlik qurğan zamanında soğısqa qatıstı. Sol kezderi memlekette reforma jasaw üşin bir neşe pikirlesterimen «Birlik jäne damw» attı partïya qurdı. Birinşi dünïejüzilik soğısta osmanlı äskeriniñ dañqtı qolbasşısı boldı. German men Osmanlılar jeñiliske uşırağan soñ Türik azattıq qozğalısı qatarında memlekettiñ täwelsizdigine oraý bolşevïktermen odaqtastı. Änwar paşanıñ negizgi ïdeyası- bükil türkilermen birigw bolğandıqtan,bolşevïkterdiñ qarsılığına tap bolıp, olarmen soğısqa kirdi. Sol maqsatta 1921- jılında Türkistanda bastalğan Basmaşılar qozğalısına «1918-1930» qatısıp, Keñes ökimetiniñ öktemdigine qarsı türki xalıqtarınıñ azattıq küresine atsalıstı. Soñında  1922 – jılı şığıs Buxara mañındağı Baljwan mekeninde qızıl äskerlerimen şaýqas kezinde erlikpen şähïd boldı.) Türkistanğa barğanda bükil türkilerdi özderiniñ dinï jäne ulttıq müddelerin jawdan qorğap qalw jolında biriktirdi. Solardıñ qatarında Awğanstandağı qazaqtarda onıñ ünine ün qosıp, kommwnïsterge qarsı şaýqasqa kiristi. Türkilerdiñ ult-azattıq küresin jan-tänimen qorğap, qoldaw üşin Awğanstandağı qazaqtar tolassız Keñes jerine ötip, kommwnïsterge şabwıl jasap turdı. Sol kezdegi Awğanstannıñ memleket basşısı Nadır şah(1929-1933) qazaqtardı qoldap, olarğa  jer bölip berip, ornalastırdı.

Sol kezde Keñes ökimeti Nadır şahqa: «Basmaşılarıñdı tıý, nemese bizge erik ber» dep talap qoyadı. Nadır şah: «Men özim qonıstandırdım. Endi tıya almaýmın» degen jawabımen olardıñ talabın orındawdan bas tartadı. Nadır şah qazaqtarğa şabwıl jasawğa kelispegennen keýin, Keñes ökimeti arnaýı qarwlı äsker şığarıp, eldi ayawsız qıra bastaýdı. «Qorğansız elge qatın bï» degendeý, qızıl äsker emin-erkin saýran salıp, eki  aýdaý eldi qoýşa qırıp attanadı. Qızıldardıñ qırğını qazaqtarğa ölikterin kömwge de murşa bermegendikten jılawdı da umıtqan eken.

Qazaqtar:

– Biz Awğanstandı «musılman el» dep panalap kelsek, bizdi qorğamaý käpirge qırğızdı, – dep Awğan elimen soğısadı. Bul qırğın urıs bes jılğa sozıladı. Eki jaq ta  meýlinşe şığınğa batadı.

Bundaý alasapıran awır kezde basınıñ amandığın oýlağan keýbir  adamdar Keñes ökimetine ötwge mäjbür boladı. Tağı da zulmat tünekke ayaq bastı. Jürekteri onı sezip tursa da amalsız täwekelge barğandaý sıñaý tanıttı. Keñes ökimeti qaşıp kelgenderge erekşe köñil bölip, azıq-tülikpen qamtamasız etip, «qalğandardı da şaqırıñdar!» dep keñ peýildik körsetken boladı. Arıp-aşıp jürgen sorlılar «uzın arqan, keñ tusawğa» arqalanıp, kele bastaýdı. Bul jağdaý üş jılğa jalğasadı. Osı kezde Keñes Odağında bir zor mereke toýlanadı. «Awğanıstannan kelgenderge «erekşe iltïpat körsetiledi» dep eldi emeksitedi. «Bul ne degen batpan quýrıq, teginnen-tegin jatqan quýrıq» degendeý bul asta-tök «jaqsılıqqa» aldanğan eldiñ bas-ayağı osında jïnaladı. Bulardı tarpa bas salıp, köbin atw jazasına buýırıp, ït ölgen jerge aýdaýdı. Sondıqtan, basınan qaýğı bultı seýilmegen, tınış uýqı, beýmaral tirlikten aýırılğan 2000daý otbası Awğanstanğa qaýta awıp baradı. Olar 1935 – jılı  ögizdiñ terisin bitew soýıp ürlep, Sal jasap tünde Amwdarïyadan ötedi. Darïyanıñ boýın küzetken şekara küzetşilerine dımdarın sezdirmegen Qazaq bosqındarı jawdıñ qolına tüsip qalmaw üşin bir-birine belgi bergende jolbarısşa ırıldasıp til qatısqan eken. Balanı jılatpawğa amalsızdan swğa da batırıp jibergen jäýttar da bolğanı aýtıladı. Söýtip, üreýden bwlığa köşken el tört sağat mölşerinde Amwdarïyanıñ arğı jağasına ötip ülgeripti.

«Birde artın, birde aldın bergen» mıñ qubılğan sol zamanda qazaqtardıñ bağına qaraý Nadır şah qaýtıs bolıp, ornına taqqa otırğan Zahïr şah(1933-1973) jalpı elge beýbitşilik ornatw maqsatında el arasındağı burınğı bülikşilikti toqtatıp, awır qılmıskerlerdiñ künäsin keşirip, keñşilik tanıttı. Sonıñ saldarınan Zahïr şahtıñ lïberaldı sayasatı azıp-tozğan qazaqtarğa da ïgi äserin tïgizdi. Öýtkeni olarğa da eşkim soqtıqpaý, bayağı mamırajaý tirlikke qaýta oralıp, ğumır keşwge mümkindik twdı. Osılaýşa Awğan elinde mal bağıp, egin egip kün körwge kirisken qazaqtardıñ  birinşi köşi san qubılıstan keýin  tarïx jadında qala bermek.  Bul qazaqtardıñ basım köpşiligi Awğanıstannıñ «Qundız» töñiregindegi qıstaqtarda turıp, ömir sürip keldi. Elimizdiñ täwelsizdigi jolında sırtta jürip qızıl äskerlerimen türki musılman sapında ayanbaý şaýqasıp, mıñdağan şähïd bergen olardıñ urpağı täwelsiz el bolğanımızğa kwä boldı. Qazirgi waqıtta urpaqtarınıñ basım köpşiligi ata mekenge oralıp, el qatarında tirşilik etip keledi.

Qazaqtardıñ Awğan eline ekinşi bir köşin Qanağat molda äñgimelep bergen. Ol: «Oral oblısın mekendeýtin eldiñ basım köpşiligi – Kişi jüzdiñ Baýulı rwınan. Reseý patşası Nïkolaý* «balalarındı oqwğa beriñder» degeni köñilderine sekem uyalatqan el budan qutılwdıñ jolı awa köşw dep tawıp, Awğanstandı betke aldı. Olardıñ uzın-ırğası 3000daý üý edi.

Äbdirahman xan (1880-1901)Awğanıstanda taqqa otırğan jıl. Bul eldi bastap şıqqan Qalmuxamed pen Berkin Awğanstanğa jetpeý qaýtıs boladı. Olardan keýin eldi bastağan; 1. Baýbaqtınıñ Esterek bïi. 2. Muñal rwınıñ Jarğan qajısı. 3. Adaýdıñ Toqtamısı edi. Bulardıñ ärqaýsısına Äbdirahman xan «mıñ bası» degen ataq beredi.

Awğanstan ökimeti Bağlan, Gorï degen jerlerden jer-sw berip, şıbındıq jerlerge ornalastırıp, şarwalıqqa beýimdeýdi. Sol jerdi ïgerw üşin 3 jıldan keýin öteñder dep qarızğa aqşa bergen. İrge tewip, arqaları keñï bastağan el üş jıldan keýin özara jawlasa bastaýdı. Osı alalıqtıñ saldarınan  Jarğan qajı Toqtamısqa ökpelep, 1500 üýmen qaýtıp ketedi. Toqtamıs jergilikti ökimetke: «Berilgen qarızdı qaýtqan el ötemeý ketti, bizge keşirim etiñizder» dep arızdanadı. Awğanstannıñ ökimet basşaları olarğa keşirim jasaýdı. «Patşa beredi, qulı qızğanadı» demekşi, kişi şenewnikter  «qarızdı öteñder, nemese joğarğı orınnan keşirim etilgen anıqtama äkeliñder» dep talappen mazaların aladı. Äbden mazasızdanğan qazaqtar Toqtamısqa ükimetten kişirim xat alıp kelwdi suraýdı. Toqtamıs ta jurttıñ degenderin orındaýdı. Biraqta alğan keşirim xatın  joğaltıp aladı. Sonıñ kesirinen «qotır üstine şïqan» bolğandaý qazaqtardiñ bir bölegin özine  ertip alıp, «awıl qaýda, sw qaýda»,-dep keñes eline qaşıp ketedi.

Sonımen, Awğanstanda Esentemir rwınan 200deý otbası qaladı. Olardı jergilikti ökimet 3 aýdaý qamap, aqırı öz betterine jiberedi. Olardan da ösip-örbigen el bügingi küni täwelsiz eldiñ azamattarı  bolıp, urpaqtarınıñ keleşegine ata-baba topırağında irge qalap jatır. Urpaqtarımen sırlasıp qalğanımızda Alla Tağalanıñ sıýlağan osınşama baqıtına senerin de senbesinde bilmeý qwanıştan Allağa şükir etip. Elimizdiñ amandığın, bayandı bolwın tilep jatadı. Jürek jardı qwanışınıñ möldir jası tamşılap tura berwine erik beredi. Alla közimizge jas berse tek qana bağımızdıñ qwanışına bere bersinşi degendeý sıñaý tanıtadı.

Qazaqtardıñ Awğan eline üşinşi ret köşi- eki topta bölinip, eki kezeñde jüzege astı. Bul jäýitti Ahmet Torbaý bawırımız aqsaqaldardan estip, jazıp alğan eken. Onıñ qoýın däpter jazbalarında bir şama mälimetter bolğanın ğanïbet dep qwandıq. Men üşinşi köş böliminde Ahmet bawırımızdıñ däpterinen tïisti mälimetti alıp paýdalandım. Alla buýırıp, nïetim  häm izdenistegi taqırıptarım tolıqsa  «Awğan qazaqtarı»  attı kitap jazılıp, jarıq körer bolsa Ahmet bawırımnıñ jïnaqtarı qarïyalardıñ jadnamaları, Abdolla Äskerï sïyaqtı   oqımıstınıñ tanımı, özimniñ 1978 jılğı qoýın däpterimdegi saparnamammen paýdalı bolar dep oýlaýmın.

Köştiñ birinşi tobı 1928 – jılı Aqmeşitten jolğa şığıp, Qızılqum arqılı Qaraqalpaqstanğa barıp, odan Türikmenstan jetip, Amwdarïya swına «Amat»(eşki terisin tutastaý buzbaý sïırıp aladı. Sosın onı sol küýi tigip ürlep, jeldep awamen toltıradı. Sonımen birge tört ağaştı bir-birine qatarlastıra baýlaýdı. Ürlengen eşki terisiniñ törtewin qurastırılğan ağaştıñ tört burışına baýlap qoyadı. Ol sw üstine jüzetin Amat bolıp şığadı. Onıñ Saldan aýırması tört burışındağı tört eşkiniñ ürlengen terileri.) salıp, Awğan jerine ötken. Bul köş jol boýında aştıqqa da uşıradı. Awa raýınıñ özgerwinen de qïnaldı. Söýtip, bir talaý jannan da aýırıldı.

Ekinşi top 1931 – jıldarı köşti bastap Özbekstannıñ Taldımarjan stancïyasına bir toqtaýdı. Sosın Qarşı men Şöpawız eldi mekenderine qadam basıp, sonda bir jıl turadı. Söýtip, kelesi  1932-  jılında Täjik eliniñ Qorğantöbe men Sïm awıldarında tağı bir jıl ayaldaýdı. Ökiniştici, Täjikstannıñ sol öñirine de aştıq tajalı jetken eken. Sonıñ saldarınan jergilikti xalıqpen birge köptegen qazaqtar da qırıladı. Talaý tawqımet körgen qazaqtar sol jıldıñ soñğı künderinde on mıñğa jwıq el bolıp Awğan jerine kirdi. Olar awğan topırağına qadam basqanda ükimettiñ nusqawımen Andxoý degen qala mañına jïnaldı. Sol kezdegi Awğanstandı bïlep turğan patşa qazaqtarğa jer berip, azıq-tülikpen qamtamasız etip, aqşalaý da järdemin ayamaý meýlinşe kömektesti. Aw  Musılman eldiñ adamï qasïeti mol dep sengen qazaqtar awğandardıñ keñ peýildik tanıtqanına rïza. Öýtkeni däl sol kezeñde Awğanıstan sayasï tartıstıñ ortasında işki jağdaýı äbden şïelenisip turğan zamanda tur edi. Soğan qaramastan memlekttik sayasatı ayasında qazaqtardı Faraýab(Maýmene-مایمنه), Garat (هرات), Şubarğan( شوبارغان) , Sängçarak( سنگ چارک) , Çaqnasır (چاق ناصر) , Qundız( قوندوز) , Mazar Şärip (مزار شریف)sındı qalalarğa tarata otırıp qonıstandırdı. Ökiniştisi, Çaqnasırdağı qazaqtarğa sol aýmaqtıñ swı joqpaý, awa raýına üýrenise almaý, seksen paýız adamdarı ölim quştı. Ölimderi köptep, bir mezgilde bolwı saldarınan tiriler ölgenderdi jerlewge ülgermeý jattı. Ärbir otbasında birden,ekiden, üşten ölikterdiñ bolwınan olar bir-birine köñil aýtıp, birin-biri jubatwğa da murşaları bolmaý jattı. Endi esimizdi jïnadıq-aw degende, 1943 jıldıñ juqpalı awrwı Oba men Malerïya keñ taralıp, qazaq bawırlardı da jalmap ketkeninen köptegen qazaqtardı ajal şaldı. Tiri qalğandarı tirşilik etwge twra kelgendikten är türli qara jumıstarmen aýnalısıp jürdi. Köpşiligi maqta terw, masaq terw, jem-şöp şabw, mäsi men kebis tigw, kilem toqw, şapan tigwdi tirşilik közi etken edi. Qazaqtar keýbir şeberlikterin sol jergilikti turğındardan üýrenip alğandı. Tirşilikke beýimdele bastağan kezde tağı bir tosınan kelgen jaýsızdıq elde üreý twdırdı. Ol eki qabat äýelderdiñ säbïleri turmaý şetinep kete berwi edi. Bul apatta qazaqtardıñ boýı jergilikti tabïğatpen ündese alğanşa mazaların alıp, äjeptäwir äbigerge saldı.

Sol kezdegi Qundız, Xanabad, Bağlanda  ükimet basşıları bosqın qazaqtarğa barınşa järdemdesip jürdi. Bastapqı kezde qazaqtar ükimet tarapınan beriletin azıq-tülik, aqşalaý kömekterdi alıp otırdı.  Qarïyalardıñ soñğı leginiñ esinde qalğanı Qundız aýmağınıñ Ğolam Xaýdar degen äkimi qazaqtarğa köp kömek körsetken eken. Keýin atalğan äkim kömek kölemin keñeýtip, memlekettik deñgeýge jetkizip, resmï türde kömek berwdi qolğa alıp, aqsaqaldardı şaqırıp alıp, qujat daýındawğa tapsırma bergende, qazaqtar ükimettiñ resmï järdeminen bas tartıptı. Bunıñ sebebin surağanda olar: «Biz qaýırşı emespiz. Bizdiñ alğan kömekterimiz qujattansa erteñgi urpaq biz üşin uyaladı» dep jawap beripti. Qazaqtardıñ bul äreketi ükimet basşıların tañ qaldırıptı. Bul «ne degen qanağatşıl, ör kökirek el» desipti.

Osı jaýında Qundız ben Xanabadta bir qızıq oqïğa bolıptı. Onı aýtqan qarïyanıñ atına balap köpşilik «Şortan qajı Kötibardıñ xïkayası» depti. Şortan qajınıñ xïkayası: «Muxammed Zahïr şah(1914-1974) 1933- jılınan1973-  jılına deýin bïlik etken zamanda, Qundız qalasınıñ äkimi Şerxan mırza qazaqtardı keñsesine şaqırıp alıp, aldap-arbap, qoyar-qoýmas birsıpıra qujattarğa attarın jazıp, barmaq bastırıp alıptı. Qol qoýğandar añ-tañ, küdik pen üreýge bwlığıp kete beripti. Bul oqïğadan jıldar ötedi. Olarda tañdana jürip, bir jamandığın küte jürip birte-birte umıtıp ketedi. Künderdiñ küninde birneşe awğan azamattarı sol kisilerdi izdep keledi. Olar bul jağdaýğa qaýran bolıp, qorqa bastaýdı. Endi ne bäle bizdi kütip tur eken dep olardan özderin izdep kelgenderiniñ sebebin suraýdı. Olar bolsa biz pälen adrestegi jerdi sizderden satıp alwğa keldik deýdi. Bunı estigen qazaqtar bäleñnen awlaq bizde ondaý jer joq deýdi. Awğandar tañdana: «Bul qalaý? Bizdiñ bilwimizşe äkimdikte ol jerler sizdiñ atıñızğa tirkewli tur» dep jawap qaýıradı. Eki jaq bir-birimen til tabısa almağan soñ äkimdikke baradı. Äkimdikke barğan soñ älgi äkim qazaqtarğa budan birneşe jıl burın olar qol qoýğan qujattardı körsetip, esterine saladı. Söýtip jer sizderdiki dep tüsindiredi. «Endi qalasañız sata alasız, qalamasañız özderiñiz paýdağa jaratasız. Ol jağın özderiñiz şeşersiz» dep olardı şığarıp saladı. Sodan qazaqtar kütpegen jerden baýlıqqa kenelgen eken» deýdi.

Qazaqtar bïologïyalıq jäne psïxologïyalıq turğıdan tabïğatpen üýreniswi, qoğamdıq ortağa beýimdelwi qalıptasa bastağan 1954- jıldardan keýingi kezeñde ärtarapqa tarap ketken ağaýındar bir-birin izdeý bastadı. Iñğaýı kelgende qonıstarın awıstırıp bir jerge şoğırlana berdi. Odan burınğı kezde üýrengen türli qol öner buýımdarın özderi sawdağa sala bastağandarı tağı bar. Mäselen Gerat qalasında jergilikti turğındardan kilem toqwdı üýrengen qazaqtardıñ önimin qazaqtardıñ özi sawda tawarına aýnaldırdı. Solardıñ biri Buxarbaý Bolat. Sonıñ arqasında älewmettik axwalı köterilip Awğanstannıñ özinde baý degen ataqpen tanımal tulğağa aýnaldı. 1974- jılı qajılıqqa barıp, qajı degen atawına da laýıqtı ömir sürdi. Oğan aýğaq Qazaqstan täwelsiz el bolıp, älem qawımdastığına kirgen soñ qajı Buxarbaý 1994-1997 – jıldarı Almatı oblısı, Qarasaý batır awdanı, Qaskelen qalasında üş jüz adam sıýımdılığı bar  üş qabattı meşit salıp, eldiñ eñsesin bir köterip tastadı. Atalğan meşittegi quran kwrstarı da urpaqtıñ ïmandı bolıp tärbïe alwına  qazir kezge deýin nätïjeli jumıs istep keledi.  Meşittiñ ïmamı awğan elinde tanımal dindar adam bolğan molda Aýmaqan Jolaýdıñ ulı qarı Xabïbolla degen kisi.  Buxarbaý qajınıñ äkesi Aýtmuxammed, anası Bïbiqadïşa. Ol  Qızılorda, Sır boýında  1928- jılında dünïege kelip, 2009-jılı  dünïe saldı.(janı jannatta bolğaý).

Sawda jumısın qazaqtar arasında jolğa qoýğandardıñ tağı biri Sır boýınıñ twması, Gerat qalasında turğan. Täwelsizdikten  keýin elge oralıp Türkistan şaharında qaýtıs bolğan (1916-2003) Jumaxmet Qulşan, Aspan rwınıñ azamatı.

Awğanstannan elge oralıp, Türkïyada teri sawdasımen baýığan soñ qoğamdıq jumıstarğa aralasıp, el ïgiligin oýlap jürgen qajı Bektur Däwitulı, kete rwınan şıqqan qandasımız. Ol Qalam attı äke, Jupar attı anadan 1940- jılı Mazar şärip qalasında twğan. 2010 – jılı qaýtıs boldı. 1988- jılı qajılıq parızın ötegen. 2002-2004-jıldar aralığında Qaskelen qalasında jüz elw adam bir mezette namaz oqï alatın meşit saldırdı. Bundaý dinï bağıttağı ïgi şaralar Awğannan kelgen ağaýındar arasında jïi kezdesedi.  Bundaý isteri – olardıñ ünemi bu dünïemen birge o dünïesin de oýlanıp jüredi degen uğımdı bildiredi. Awğanstanda käsipkerlikte aýtwlı deñgeýge köterilip, turğılıqtı azamattardıñ qurmetine ïe bolğan azamattar Kabwl, Mazar Şärip qalalarınan 1970-1975- jıldardan körine bastadı. Olardıñ köş basında qajı Mäden Bolat, qajı Ïmam Bolat, qajı Ğolam Xaýdar sındı azamattar zawıt salıp, xalıqaralıq sawda isine aralasa bastadı. Olardıñ awqattı bolwı elge de jaqsı boldı. Mäselen Kabwl qalasına jumıs babımen bara qalğan qazaqtıñ turağı qajı Ïmam Bolattıñ bes qabat zäwlim üýiniñ bir qabatı qonaqtarğa arnalğan edi. Onıñ raxatın talaý qazaqtar kördi. Onda mezgilinde tañğı şäý, tüski tamaq, keşki awqat jaýılğan dastarqanğa kelip turatın berekeli şañıraq bolğanı qazaqtıñ qaý jerde jürse de bawırmal jan, qonaq jaý el ekenin körsetedi. Qajı Ïmam 1980 – jılınan keýin Stambwl qalasına qonıs awdarıp, ülken eksporttıq teri fïrmasınıñ qojaýını boldı. Qazirgi kezde  ata mekenine oralıp, Qaskelende turadı.

Ondaý ülgili şañıraqtıñ biri Mazar şärip şaharınıñ turğını qajı Ğolam Xaýdar edi.

Awğanstannıñ jergilikti xalqı men ükimeti qazaqtarğa bek rïza. Onıñ sebebi qazaqtar bawırmal, qanağatşıl. Sonımen qatar bïznes salasında eşqaşan  alkogol, naşa sawdasımen aýnalısıp, jaman atağın şığarğan el emesti. Sondaý-aq jezökşelikti käsip etpegen xalıq. Urlıqta da atı şıqpağan qawım. Qazirge deýin awğan eli qazaqtardı añsap: «Zïyansız, momın qazaq degen el bar edi, olar qaýda ketti» dep joqtap jüredi eken. Awğandardıñ bundaý közqarasta bolwları da jaýdan-jaý emes. Öýtkeni özderi qïnalıp jürgen bir kezeñde Mazar şärip qalasında qala äkimi Turmaş mırza qazaqtarğa egistikke jer bergen. Sonda qazaqtar biz eginmen aýnalıspaýmız dep almağan. Äkim egin salmasañız satıp, bir kädeñizge jaratarsız degen. Onı da maqul körmegen qazaqtarğa tañ qalğan awğandar olardıñ toqpeýil köñiline qarap «Qazaqtar qudaý bergen qanağatşıl el» dep bağalap kelgen.

Qazaqtar sawda-sattıq salasında awğandar aldında senimdi sawdagerler retinde jaqsı abıroýğa ïe boldı. Sondaý-aq şeber tiginşi, etikşi bolğandarı üşin de el arasında zor bedelge ïe bolğan. Oğan mısal awğandar qazaqtıñ qolımen tigilgen tondardı kütkizbeý satıp alatın. Sol sebepten qazaqtardı nağız ton tigwdiñ şeberi dep ataýtın.

Eñ qızığı qazaqtar jergilikti elmen tatw-tätti ömir keşip jürse de olarğa qız bermegen. Ata mekennen jıraq jürip, añsarı bir bolğandıqtan, olar bir-birine qoldaw körsetip, qwanış pen ökinişin de birge bölisip jürdi.

Keñes ükimetiniñ ujımdastırw sıltawımen qazaqtardıñ jalğız künköriris közi tört tülik malın tärkilep qoldan jasağan jasandı aşarşılıq qasireti qazaq xalqına ornı tolmas zïyan keltirdi. Sonıñ sebep-saldarınan bükil Qazaq xalqınıñ tağdırı zulmatpen betteldi. Awğanstanğa qazaqtardıñ üşinşi köşi Qızılorda oblısı, Qarmaşqı awdanınıñ awmağı nan ketkender. Olar  qïın tağdırdıñ jeteginde uzaq jıldar azaptı ömirden qutıla almadı. Körer tawqımet pen azabın kördi. Tek qana elden tısqarı jerde uzaq waqıtqa  turaqtap qalsa da bir Alladan ümit jibin üzbedi.

Zeýnal Rüstemulınıñ aýtwına qarağanda, Awğan qazaqtarı Kete, Şömekeý, Qojalar. 1980 – jılı Awğanstanda bolğan alasapıran kezeñde osı Zeýnal Rüstemulı, Qajı Ğolam Xaýdar eldiñ Türkïyağa köşwine köp eñbek etti. Qazirgi kezde ekewi de Almatıda turadı. Qajı Ğolam Xaýdar qonıstanğan Qaskelende jetpis tört jasqa kelgen şağında 2011- jıldıñ nawrız aýınıñ jïırma jetisi küninde dünïe saldı(janı jannatta bolğaý). Bala-şağaları, ürim-butağı äkeleri armandağan ata jurtta ömir sürip jatır. Marxum qajı Ğolam Xaýdar qazaqtar Awğannan Türkïyağa, Türkïyadan ata mekenge köşken kezderinde ondağan şañıraqqa materïaldıq äri rwxanï demewşi bolğanı talaýlarğa önegeli jumıs bolıp jan dünïelerinen orın alıp qaldı.

Awğan qazaqtarı zamanawï bilimge onşa köp köñil bölgen joq. Sondıqtan mektep pen wnïversïtetterde oqığan azamattarı sanawlı. Men älem elderinde turatın qazaqtardı zerttew nïettenip 1979-jılı Awğanstanğa barıp, Gerat, Kabwl, Mazar Şärip, Pol qumır degen jerlerine barıp qazaqtardıñ tirşiligimen jaqın tanıstım. Olardan körgen meýir, bawılmaldıq, märttik, qonaqjaýlılıq jüregim men sanamda qazaqılıq bolmıstıñ tabïğï beýnesin swrettep berdi. Men sol jıldardan beri olardan ajırağan emespin. Bunıñ özi ülken äñgimeniñ özegi. Ötken men büginge qarağanda orta adamdı öz ıñğaýına qaraý beýimdeýdi. Orta men ortanıñ berer tärbïesi mäni zor faktiler adamnıñ qalaý bolwında. Qısqası sol saparda baýqağanım– 1980- jıldarı Kabwl wnïversïtetinde bar-joğı eki qazaq joğarı bilim alıp jürdi. Olardıñ biri- Nurmuxammed  molda Serikbaýulı 1978-1980- jıldar aralığında kommwnïsttik ïdeologïyanıñ qursawında jürgen (نور محمد ترکی) Nurmuxammed Täräkï (1978-1979), (حفیظ الله امین)Äfïzolla Ämïn (1979-1980), (ببرک کارمل)Bäbräk Karmäl(1980-1986) arasında bolğan tartıstarında sol  jıldarı Kabwlda qaza taptı. Ekinşisi- Muxammed Rafïh BUU-  ınıñ bosqındar bölimşesiniñ tizimine ilinip, öziniñ alğan jağrafïya mamandığı boýınşa Danïya elinde turaqtadı.  Qazirgi kezde otbası müşelerimen sonda turadı. Qazaqstanmen de baýlanısıp turadı.   Atalğan eki oqımıstıdan keýin Awğanıstanda joğarğı oqw bitirgen Abdolla Äskerï bawırımız. Abdolla 1981-jılı Balx oblısı, Mazar Şärip qalasında dünïege keldi. 1988-1995- jıldarı twğan qalasında bastawış mektepti bitirdi. 1996-2001- jıldarda Awğan-türik lïceýin üzdik tamamdadı. Sosın  2003-2006- jıldar aralığında Kabwl wnïversïtetin oqıp dïplom aldı. 2007-2010 – jıldarı täwelsizdiktiñ jemisi retinde Almatı qalasındağı xalıqaralıq Süleýmen Demïrel wnïversïtetiniñ ékonomïka fakwltetin «Bïznes menedjmenti» mamandığı boýınşa magïstwrasın ayaqtadı. Sonımen qatar jwrnalïstïka salasında täjirïbelik bilimin jetildirdi. Qazirgi waqıtta atalğan wnïversïtettiñ kitapxanasınıñ meñgewşisi bolıp qızmet atqaradı. Eline adal qızmet etip, ğalım bolw nïeti bar. Qazaqtar tirşiliktiñ arpalısında mektep pen joğarı oqwlarında oqwğa mümkindik ala almasa da esesine Awğan elinde qazaqtar dinï bilim alwğa quştar bolğan. Sol üşin olardıñ arasınan ondağan dañqı şıqqan qarïler, xafïzder, moldalar, mawlana men ïşandar şıqqan. Solardıñ birsıpırası mınalar:  Eşmuxammed(Maýmaq ïşan) Nuräli Maqsum Eşmuxammedulı, molda Qoşım Eşmuxammedulı, molda Atamuxammed Nuräliulı, damolla Eskebek Torbaý, mawlana Sarsadıq Jolaý, molda Aýmaqan, qarï Xabïbolla Aýmaqanulı (qazirgi kezde Qaskelende Buxarbaý meşitiniñ ïmamı ), molda Äbdilxalıq Qoşımulı, damolda  Qurbannazar Tabın qazirgi waqıtta Türkistan qalasında turadı, Jetisaýda öz qarajatımen meşit saldırğan. Sondaý-aq, ïmandılıq pen adamgerşilikke ülgi-önege bola alatın Qajı Sävär Polat sındı ağalar alısta jürip, Ata jurtın sağınğan äzïz jandar bar ekenin bilip, tanıp qwanasız. Täwelsizdik Särvär Polattıñ da elge oralıp, elimizdiñ duğagöý qarïyalar qatarında bolwğa näsip etti. Ol qazirgi kezde Qaskelende turadı. Ömiriniñ ärbir sätin quran oqıp, namaz ğïbadatımen ötkizedi.  El tınıştığın, urpaq amandığın Alladan tileýdi.  Salmaqtı, salïqalı, sabırlı, ïmandı da taqwalı qasïetter onıñ sözinen, is-äreketterin nur şaşıp turğandaý körinedi. Särvär qajınıñ tirşilik ustanımı  jas urpaqqa adamï bïiginde qartayudıñ  aýtarlıqtaý ülgisi bola aladı..

Qazaqtar üş kezeñde awğan eline köşip, bir ğasırdan uzaq sonda turdı. Sayasï bïliktiñ sayasï ustanımına olarmen keýde tatw, keýde qatw ömir keşti. Qazaq eli täwelsizdigin jarïya etkende aq tüýeniñ qarnı jarılıp, jüzderine baqıt nurı jawdı. Qazaqstan Respwblïkasınıñ tuñğış prezïdenti Nursultan Äbişulı Nazarbaev Türkïyanıñ Stambwl qalasında şet el qazaqtarınıñ ökilderin qabıldağan kezde, eldiñ ötinişi boýınşa Elbasınıñ tikeleý nusqawımen tarıdaý şaşılğan Awğan qazaqtarı Türkïya, Ïran, Sawd Aravïya elderinen 1993 – jılı elge oralwğa mümkindik aldı. Olardıñ köpşiligi Jetisaý, Türkistan, Şımkent, Qızılorda, Qaskelen qalalarında turadı.

Awğan qazaqtarı elge oralğan soñ ğılım men mädenïette üles salmağı salmaqtı bolmağanımen, dinï ağartwşılıq salasında äjeptäwir ıqpaldı bolıp keledi. Sonımen birge qazaqtıñ käsiptik salasında özderiniñ xalıq sanına şaqqanda edäwir paýdaları tïgen. Oğan dälel qazaq elinde mal bası köp bolğandıqtan soýılğan maldıñ terisi bul jerde öñdelmeý, terini satw tetikterin de bilmeý, sapalıq jağın anıqtawğa da täjirïbeleri jetkiliksizdew bolıp jürgen täwelsizdigimizdiñ bastapqı kezderinde, awğan qazaqtarı osı salada talaý jergilikti qandastardıñ sawatın köterwge üles qostı. Büginderi mal terisiniñ şet elderge satılwı men öndiris orındarınıñ  aşılwı jolğa qoýıldı. Osı salada qızmet jasap jürgen baptapqı top ağaýındar awğan qazaqtarınıñ teri şarwasına qosqan ülesin jaqsı bilip, qadir tutatını kümänsiz.

Awğanıstanda Zahïr şah 1973- jılı  general Däwittiñ (1973-1978) jasağan äskerï töñkerisine uşırap, Awğanstannıñ soñğı patşası atımen tarïx qoýnawına ketken soñ,  qazaqtardıñ tirşiliginen de bereke kete bastadı. Jaña  sayasï prezïdenttik jüýe Awğanstan memleketin bitpes bir daw-janjalğa aýnaldırıp jiberdi. Onıñ soraqı nätïjeleri qazirge deýin jalğasıp keledi. Öýtkeni, Awğanstan strategïyalıq mañızı zor el retinde ılğï otarşıl ulı derjava elderdiñ suq közderiniñ nısanasında kele jatır. Sol kezde öz zamanınıñ ulı derjavalar qatarındağı AQŞ pen Keñes odağınıñ Awğanstanğa ïelik etw jolındağı bäsekesiniñ tartısında tawqımet şegip kelgen edi.  AQŞ pen Keñes odağınan burın Awğanstannıñ işki jäne sırtqı isterine aralasıp, ıqpalın jürgizip kelgen ağılşındar edi. Ekinşi dünïejüzi soğısınıñ 1943 – jılı Amerïka onda öziniñ sayasï ökildik keñsesin aştı. Sodan bastap Batıs elderiniñ müddesin Anglïyanıñ ornına AQŞ qorğaýtın boldı. Bul jağdaýdı baýqap qalğan keñes odağı Awğanstanğa suqtana qarap, surqïya sayasatın iske asırw mezgilin kütip jürdi. General Däwit töñkeris arqılı prezïdent şeninde bïlik tağına jaýğasqan soñ memlekette jañaşıl damw maqsatında ülken reformalar jasaý alğan joq. Ol konservatorlıq sayasattı ustanıp, asqan saqtıqpen qïmıldap, basılımdardıñ emin-erkin eldegi bolıp jatqan kemşilikterdi tereñdete jazwına şek qoýdı. Sonıñ saldarınan eldiñ işki jağdaýında jemqorlıq pen paraqorlıq keñinen qanat jaya bastasa, sırtqı baýlanısta Batıs eldermen qatınas tartımdığı älsireý bastap, Keñes odağına jılı közqaras küşeýe berdi.  Bul sayasattan twındağan jaña awaraýı  solşıl toptarğa  özara birigip, xalıqtı bïliktiñ bayaw is-qïmılına qarsı biriktirwge mümkindik berdi. Birikken solşıldar 27 – säwir1978 -jılı qandı töñkeris jasap, jeñiske jetken soñ prezïdent Däwit pen onıñ otbası müşelerin qırıp tastadı. Töñkeris keñesi qurılıp, onıñ  basşılığına Nurmuxammed Täräkï awıldan şıqqan, Ğäljaï taýpasınıñ balası bïlik tizginin qolğa aldı.   Sosın Demokratïkalıq Awğanstan Respwblïkasınıñ qurılğanın jarïyaladı. Nurmuxammed Täräkï bïlikke jetw joldarın aldın-ala tïyanaqtap keldi. Xalıq arasında bedelge ïe bolwğa gazet betterine maqalalar jarïyalap, «Awğanıstan demokratïyalıq-xalıq» partïyasın qurıp, oğan törağalıq jasap keldi. Sayasï bïlikke qol jetkizgen soñ Keñes odağımen dostıq kelisimge qol qoýdı (5- jeltoqsan 1978-j). Jer mäselelerine, äýelderdiñ qoğamdıq qatınastar men azamattıq quqıqtarın tübegeýli özgertwge reformalar  jasawğa da buýrığı jarïyalandı. Soğan qaramastan solşıl toptardıñ arasındağı kelispewşilik jawızdıq daw-damaýğa ulastı. Sonıñ kesirinen memlekettiñ işki isteri toqtap qaldı. Sondaý jağdaýda Nurmxammed Täräkïdiñ oñ qolı bolıp jürgen  Äfïzolla Ämïn bïlikti qolğa alıp, qırküýek aýı 1979-  jılı Täräkïdi ölim jazasına buýırdı. Sodan keýin eldiñ sayasï jağdaý turaqsızdanıp, qattı şïelenisip ketti. Osındaý jağdaýdı kütken Keñes odağı el tınıştığın qamtamasız etpek bolıp 27- jeltoqsan 1979- jılı qızıl äskerin Awğanıstan jerine kirgizdi.  Sodan Äfïzolla Ämïn ükimetin qulatıp, «Pärçäm-پرچم – tw» partïyasınıñ basşısı Bäbräk Karmäldi bïlik basına otırğızdı. Awğan xalqı eldiñ işki qandı oqïğalarınan, äsirese dinsiz kommwnïstterdiñ Ïslam dinine qarsı közqarası musılman awğandıqtardı äbden qajıtqannan keýin, awğandar  amalsız 1980- jıldardan bastap älemniñ özgede elderine bosıp taraý bastadı. Osılaýşa Awğanstannıñ qarapaýım jurtı qattı zardap şekti.

Eldiñ älewmettik-ékonomïkalıq jağdaýı naşarlap, jumıssızdıq jaýlağanı – xalıqtıñ psïxologïyalıq dağdarısqa uşırawına, qoğamdıq küýzelistiñ örşip ketwine negiz boldı. Bosqın  mïllïondağan awğan azamattarı körşi Ïran men Päkistan elderimen qatar Arab, Ewropa memleketterin   panalap, mekendewge mäjbür boldı. Solardıñ qatarında mıñdağan qazaqtar da boldı. Qazaqtar köbinese qazaq dïasporası turatın Sawd Aravïyası, Sïrïya, Ïran, Türkïya sındı elderge qonıs awdardı. Onıñ işinde Türkïya eli qazaqtardı tübi bir türki bolğanın eskere otırıp, azamattıq berwde köp kedergi jasamaý, azamattıq alw jumıstarın oñaýlattı. Sondaý-aq, Türkïya olardıñ emin-erkin sawda jasawlarına da mol mümkindik berdi. Mäselen salıq tölewge jeñildikter berdi, nemese tïisti jerinde köptegen otbasın pätermen qamtamasız etti. Atap aýtqanda, 1980 jıldardıñ birinde Türkïya prezïdenti Kenan Evrenniñ Päkistanğa saparında bosqın qazaqtardıñ ökiliniñ bergen ötinişi boýınşa qonaq ïesi, Päkistan ükimetiniñ kelisimi boýınşa 65 bosqın qazaq otbasın Qaýsarï qalasına jetkizip, sondağı jergilikti turğındardıñ qoldawımen olarğa kezekten tıs päter berildi. Al, Ïran, Sawd Aravïyağa barğan qazaqtar sonda bosqın märtebesimen tirşilik etti. Şının aýtsaq Ïrandağı qazaqtar Ïrandı panalap kelgen ağaýındarına barınşa kömektesti. Olar bosqın qazaqtarğa  memlekettiñ tïisti mekemelerine tirkewge alınwlarına kepildik berip, kömektesti. Sonımen birge bastapqı jıldarı öz şañıraqtarınan  bölme berip, nanın da bölisti. Söýtip, öz bawırlarına degen ağaýındıq-qandastıq mindetin barınşa atqara bildi. Oğan dälel, Awğan-Ïran qazaqtarı küni büginge deýin twıstıq-dostıq qarım-qatınastarın üzgen emes.

Ïran, Awğan, Türkïya qazaqtarınıñ jaqın qarım-qatınas jasawdağı ekinşi sebebi – 1979 – jılı Ïran Ïslam töñkerisinen keýin 1980- jılı bastalğan Ïrak pen Ïran elderiniñ segiz jılğa (1980-1988) sozılğan şaýqasınıñ  saldarınan twındağan ékonomïkalıq- älewmettik dağdarıs edi. Sol jıldarı  Ïranda köptegen ïndwstrïaldıq, öndiristik orındardıñ jabılıp, qurılıs salasınıñ toqtap qalwınan eldi jumıssızdıq jaýladı. Sol üşin jappaý el sawda-sattıqpen aýnlıswlarına twra keldi. Kommercïyalıq tawarlardıñ basım böligi Türkïya elinen tasımaldanatın boldı. Sondıqtan Türkïyadan Ïranğa tawar tasımaldaw eldiñ kündelikti jumısına aýnaldı. Sawda qaptarın arqalap şekaradan ärli-berli ötip jürgen satwşılardıñ bir kişkene tobı da qazaqtar boldı. Soğıstıñ zardabınan mïllïondağan adam osılaý kün kördi. Qazaqtardıñ tağdırı da ïrandıqtardıñ tağdırınan  bölek emes-ti. Mine, Awğanstan, Ïran elderiniñ sayasï-ékonomïkalıq axwalına baýlanıstı üş eldiñ qazaqtarı bir-birimen äbden jaqındasıp ketti. Sol däwirde  Türkïyanıñ bağı bolar, 1980- jılı äskerï töñkeris bolıp, Kenen Evren prezïdenttik şentağına otırdı. Artınşa Türgut Ozal premer-mïnïstr boldı. Onıñ ulttıq-ékonomïkalıq sayasatınıñ arqasında Türkïya qısqa merzimde, yağnï eki-üş jıl köleminde şağın orta öndiristik äri sapalı qızmet berw elder qatarına qosıldı. Körşi elderdiñ kïim-keşek, azıq-tülik qajettiligin qamtamasız etti. Öýtkeni Ïran elin batıs elderi qısımğa alıp, onımen sawda jasawğa tıýım salğanda,Türkïya Ïrannıñ suranısına säýkes tïimdi kommercïyalıq jüýesin jasap, ékonomïkalıq qatınasın öz paýdasına şeşe bildi. Sonda  türik sawdagerleri Ïranğa qajetti saýman-quraldı Ewropa elderinen alğızıp, deldaldıq paýızınan qomaqtı paýda tüsirdi. Sonımen qatar sawda orındarın körşilerdiñ narıqtıq suranısına oraý damıtıp otırdı. Ékonomïkalıq damwdağı qoğamdıq-psïxologïyalıq bağıttarda twrïzm salasına qattı män berdi. Memlekettik emes uýımdar memlekettik qoldaw äri taza baqılaw arqasında sapalı qızmet berwdi joğarı deñgeýde orındawdı közdep, ülken jobalardı  jüzege asırdı. Sol sebepten körşi elderdiñ orta bwın äri qaltalı azamattarı Türkïyada dem alwdı tïimdi körip, demalıs künderin Türkïyanıñ körikti de äsem tabïğatı ayasında jılı şıraýlı qızmet körsetetin, äri sıpaýı qarsı alwşılarmen ötkizwdi jön kördi. Sondaý jüýeli şarwa men salïqalı sayasattıñ arqasında Türkïyanıñ Stambwl qalası qazaqtardıñ da basqosw ortalıq qalasına aýnaldı. Awğan qazaqtarı türik elinde turıp, äjeptäwir tınıstana bildi, sawdanıñ talaý qırın üýrendi. Olardıñ 1980-1993- jıldar aralığında Türkïyada turğan jıldarı özindik ornı bar bölek äñgimeniñ özegi desek artıq emes.

Awğanstan qazaqtarınıñ tarïxı, étnografïyası, tili men dini, jalpı tınıs-tirşiligi jüýeli türde  zerttelmeý keledi.




Pikir üstew

É-poşta mekenjaýıñız jarïyalanbaýdı. Mindetti örister * tañbalanğan

Back to Top ↑