banner-top12

Salt-dästür ynNvWQiHfsI

Qosqan waqıtı Aqpan 23, 2016 | 593 ret oqıldı | saýtqa qosqan shalqar

0

“Awızğa tükirtw” durıs pa?

Xalqımızdıñ san ğasırlar boýı urpaq sanasına siñirip, tärbïeniñ altın qazığı etip kele jatqan kïeli uğımdarınıñ biri – ırımdar men tıýımdar. Aqınsız el, atawsız jer bolmaýtını sekildi, ırımsız, tälimi joq, önegesiz el de bolmaýdı. Osı bir egiz uğım qaý el, qaý xalıqta bolmasın bar. Tili basqa bolğanımen, türi bir, mazmundas bolıp keledi. Alaýda osı ırımdar men tıýımdar qazaq elinde alaböten damığan.

Irımdar men tıýımdar köp jıldardıñ jemisi. Sonaw bağzı zamandardan kele jatqan eski qağïda. Ulttıq tärbïeniñ san ğasırlır boýı üzilmeý bizge jetken asıldıñ sınığındaý jawhar dünïeleri. Ulağattı oýdıñ bul eki türi öziniñ qurılımı jağınan aforïzm tektes bolıp keledi. Ekewi da kölemi jağınan şağın, ıqşam. Qaý ırım men tıýımdı alıp qarasañız da, qurılımı men mazmunı jağınan egiz qozıdaý uqsastıq baýqaladı. Jalpı tujıra aýtqanda xalqımız az sözge köp mağına sïğıza bilgen. Irımdar men tıýımdar öziniñ jaratılısı, bitimi, fïlosofïyası jağınan adam ömiriniñ bükil bitimin beýneleýdi. Şır etip jerge tüskennen, kerek deseñiz ana qursağında jatqan şarana şağınan bastap, baqïlıq bolğanğa deýingi aralıqtı tegis qamtïdı. Mına bir jäýdiñ basın aşıp, anıq aýtıqımız keledi.
Irımdar men tıýımdar sırtqı forması, qurılısı jağınan bir-birine uqsas bolğanımen, mazmun, oý, tälim jağınan ekewi eki türli närse ekenin este saqtağanımız jön. Tıýımdarda aýtaýın degen oý, nïet, ıqılas aşıq, anıq aýtıladı. Köbine ekinşi jaqtan aýtılğan buýrıq türinde keledi. Belgili bir jäýittiñ orındalwın tikeleý talap etedi. Al, ırımdarda aýtaýın degen oý, işki nısana joramal, boljam türinde bolıp keledi. Bolwğa tïseli närseni belgili bir närselerge oraý tuspaldap, jorıp, ırımdap aýtadı.
Endi qoldağı bar dünïelerge süýene otırıp, ırımdarğa toqtalıp ötpekpiz. Bala adamnıñ bawır eti, erteñi jäne bolaşağı. Balağa baýlanıstı da tolıp jatqan ırımdar bar.
*Jas balağa aýdar qoyadı, nemese kïiminiñ jağasına, tösine közmonşaq jasıradı. Balağa köz tïmesin degeni.
*Balağa eki, keýde üş adamnıñ atın qabattap qoyu – twğan balası toqtamaý, şetineý bergen ata-analardıñ ïşarsı. Oğan Axmettursın, Musaxmet, Esenaman, Dosbolberik, t.b. kisi attarı tolığımen mısal bola aladı. Keý xalıqtar twğan balası şetineý berse, jañadan twğan säbïge özge ulttıñ atın qoyadı. Mundaýda äwlïe tektes qazaq eliniñ atı tañdaladı. Olar öz perzentterine Abaý, Jambıl, Aýbek, Maxambet, t.b. esimderdi tañdaýdı. Mundaý esimder äsirese, uýğır, özbek jurtşılığında jïi uşırasadı.
*Ömirge kelgen bala kil qız bolsa, ata-analar jas säbïge Ultwar, Ulbosın, Ultw degen esimdi tañdaýdı.
*Bala kötermegen äýel köp bala tapqan äýeldiñ iş kïimin kïedi – tezinen ekiqabat bolsın degeni.
*Keý jağdaýda twılğan bala toqtaý bermese, keýingi twğan balağa ädeýi jat közden awlaq, aýbaýsız bolsın dep öte öreskel, jaman at qoyadı. Mısalı; Boqköt, Kötibar, Salpıetek, Jamanqara, Qaýqıbas, Ïtbaý, Ïtemgen, Ïtemer, Ïtayaq, t.b.
*Twılğan balsı turaqtamağan ata-analar kezekti ömirge kelgen säbïin 41 üýdiñ esiginen kirgizip, japsarınan şığarıp, täñiriden tuyağınıñ şetinemewin tileýdi, äri sonşa kün boýı ananıñ özi emizbeýdi. Balanı basqa bir ana emizedi, 41 kün tolğannan keýin balanı emizgen ana balanı öziniñ twğan anasına bir arqa otınğa satıp beretin bolğan.
*Jası toqsannan asqan kisi qaýtıs bolğanda da ırımdap, onıñ kïimin aladı.
*Alıs jolğa şıqqan adam eş qater sezilmese de, Alladan jolımdı oñğar dep, meşitke, ol bolmasa, jarlı-jaqıbaýlarğa sadaqa beredi. Bararda bere almasa, esen-saw üýine oralğannan keýin sadaqa taratwına da boladı.
*Sırqat jan emxanada, ne bolmasa emşiniñ awlasında dertinen aýığıp, sawığıp şıqqanda, eñ äweli ıdıs-ayağın, qasıq-tabağın qaldırmaýdı jäne janınıñ sadağası dep, ırımdap 300, 500, keýde taq negizde 1000 teñge tastap ketedi. Bul teñgeni özi qalağan adamına berse de, yakï sırqat jan özi jatqan bölmege tastap ketse de jarasadı.
*Ülkender de, bala da müşel jasqa toladı. Müşel jas – adam ömirindegi qaterli ötkel. Mundaýda ülkender ırımdap, mal soyadı, sadaqa taratadı, al, balalar öziniñ bir kïilgen, taza kïimin öziniñ eñ jaqın dosına beredi. Keýde tatw dostar özara kïim awıstırsa da üýlese beredi.
*Awızğa tükirtw, nemese taqımnan ötkizw – mundaýda äke men şeşe öziniñ jas säbïin bolaşaqta ot awızdı aqın, ne bolmasa batır, palwan, yakï äkim bolsın dep, üýine barğan sol tektes adamdarğa balanı awzına tükirtip aladı, ne taqımınan ötkizip aladı.
*Näresteni swğa şomıldırğanda swğa asıq, qant, tïın, jüzik saladı.
Asıq – baý bolsın, qant – bawırlarına özar qanttaý tätti bolsın, tïın men jüzik şomıldırğan äjelerdiñ qol qarımı degenge sayadı.
*Jas balanıñ ne ol ul bolsın, ne qız bolsın, kïiminiñ jağasına, bas kïimine, yakï bala uýıqtaýtın bölmege, besigine bürkittiñ tuyağın, qasqırdıñ, ayudıñ azw tisin baýlap qoyadı, jas jetkinşek birdemeden qorıqpasın, şoşımasın degeni.
*Balanıñ tusawın awıldağı eñ qadirli adamdardıñ biri şöppen, ne bolmasa qara ala jippen kesedi, tirligi şöpteý qawlap össin, baý bolsın, birewdiñ ala jibin attamasın, ädiletti bolsın degenge meñzeýdi.
*Köp jasağan äýel adam ömirden ötkende, kelinderine ustalmağan ïne, jip, şaý tarqatadı. Sebebi, ol adam tirliginde birewden birdeme alğan, birewge bir närse bergen, qarızğa alğanınıñ birin qaýtarğan, birin qaýtara almağan. Qorıta kelgende alğan-bergen dünïeleriniñ qarımtası.
*Awırayaqtı äýel jüktilik kezinde şaşın qïdarmaýdı, boýınan bereke ketedi.
*Elden erek, keşirilmeýtin qılmıs jasağan adamdı, kïimin teris kïgizip, atqa teris mingizip, elden alastap, betine qara küýe jağıp, basına qara qalpaq kïgizip, qatal jazalağan. Qaraqalpaq sözi sodan şıqqan. Sondıqtan da düýim jurt qara qalpaq kïmeýtin bolğan. Jamandaqtıñ ırımı.
*Adıraspanmen ne bolmasa arşamen bala jatqan jerdi, tipti keýde ülken adamdar dem alatın bölmelerdi ırımdap alasataýdı, bölmeniñ awası taza bolğanı jaqsı.
*Musılman jamağatında juma küni qol oramal jwmaýdı, baýlığıñ ketedige sayadı.
*Juma küni musılman zañı boýınşa kir jwmaýdı, şaş-tırnaq almaýdı, öte qat bolmasa, sapar jolına da şaqpaýdı, öýtkeni, bul Allağa sıýınıp, ğïbadat etetin kün.
*Jaýnamazdı jerge tastamaýdı, ne bolmasa esikke ilmeýdi – dindi sıýlamağanınıñ belgisi.
*Soýılğan maldıñ, äsirese, qoýdıñ sürinşegin esikke şaptaýdı, atıñ jüýrik bolsın degeni.
*Añşılar alğaşqı atıp alğan añınıñ bawızdaw qanın mıltığınıñ oqpanına tamızadı, atar añ mol bolsınğa jorığanı.
*Soğım soýılarda, soğım şüýgin bolsın dep, maldıñ quýrığına kül jağadı.
*Balanı ırımdap, sündetke otırğızadı, musılman bolğanınıñ belgisi.
*Sawısqan esik jaqta şıqılıqtasa – üýge alıstan qonaq keledi.
*Şınıdağı şaýğa sama tüsse – tağı da qonaq keledi.
*Oñ alaqanıñ qışısa – bögde birewmen amandasasıñ.
*Sol alaqanıñ qışısa – aqşa ustaýsıñ.
*Qabaq tartsa, qwanasıñ, köz astı tartsa –renjïsiñ.
*Oñ qulağıñ şwıldasa, jağımdı, sol qulağıñ şwıldasa, jäýsiz xabar estïsiñ.
*Jas bala esikke qarap jolaşar jasasa, jaqsı köretin adamıñ üýge qonaqqa keledi.
*Unatpaýtın qabağıñ tartsa,şöp qıstıradı, jamandıq şöppen ketsin degenge sayadı.
*Tabanıñ qışısa – jol jüresiñ.
*Ïığıñ tartsa – jaña kïim kïesiñ.
*Maldıñ qïına taýıp jığılw – onşa sätsizdik emes.
Balanıñ oýnawına, qazannıñ qaýnawına qarap, är närseni ırımdawğa boladı…
*Aýı-küni jetip, bosanwğa az qalğan kelinge jarıs qazan jasaýdı, ömirge esen-saw säbï kelediniñ qamı.
*Alısqa jolawşılap ketken adam keşikse, toqımqağar jasaýdı, tez kelsin degeni.
*Elin qorğawğa, maýdanğa ketken jawıngerge bütin nan saqtaýdı, eline, awılına oralsın dep.
*Köktemniñ alğaşqı jañbırında süt köp, kömir az dep, bos şömişpen üýdiñ bosağasın qağadı, jañbır mol bolsın, berekeli jıl bolsın degeni.
Aýdıñ twwına, künniñ qoralanwına, juldızdardıñ awıswına qarap ta türli ırımdar jasağan.
*Qoýdıñ basın bala mujımaýdı, äkeni sıýlamağandıq boladı. Al, jetim balalardıñ bas mujwına keñşilik bergen.
*Kökbawırdı bala jemeýdi, kök bet bolwdan saqtağanı. Aqıldı ata-analar osı bir qarapaýım närse arqılı jas bala boýına izgilik nurın quya bilgen.
*Aldıñnan mısıq ötse – saqtan degeni.
*Aldıñdı mısıq qïıp ötse, bas kïimiñdi teris kïip, artqa qaraý jürip sol aradan ötip ketw de köñildegi küdikti seýiltedi.
*Jol jürgende aldıñnan tülki şıqsa, oýdağı maqsatıñ orındalmaq.
*Aldıñdı jılan kesip ötse, duşpanıñ seni basınğanı.
*Ïttiñ ulığanı – qaşanda jamandıqtıñ nışanı.
*Ïttiñ tört ayağın kökke köterip, erkelep jatqanı, üýge qonaq şaqırğanı, mal soýılsın degeni.
*Ïttiñ ottağanı, şöp julıp jegeni – jaqsılıqtıñ nışanı.
İlgerilegenniñ ïti ottaýdı,
Keri ketkenniñ kelini urlıq qıladı,– degen eskilikti tämsel sodan qalğan.
*Qus basıña sañğıtsa – oljalı bolasıñ.
*Bosağağa şırpınıñ talın şaşıp, qaýta jïnaw – bosanğalı otırğan äýeldiñ tolğağın jeñildetedi.
*Jol jürerde atıñ tezek tastasa, oljağa kenelesiñ, al jol jürerde atıñ qazığın şır aýnalsa, isiñ şırğalañğa tüsedi.
*Künniñ qulaqtanğanı – jazda jawın, qısta qar jawadınıñ belgisi.
*Künniñ qızarıp batqanı – erteñgi bolatın ıstıqtıñ aýğağı.
*Alğan şaştı otqa tastaýdı, şaşı ottaý qawlap össin degeni.
*Şaýdıñ tögilgeni, şınınıñ sızattanğanı januyadağı ne bolıp jatqan, ne alda bolatın jaýsızdıqtıñ xabarı.
Mine, qoldağı bar qazaqï ırımdardıñ bir parasınıñ aýtar oýı, şerter sırı osındaý. Qaýsı bir ırımdı alıp qarsañız da, önboýında jaqsılıqtıñ, izgiliktiñ juqanası jatadı. Tek qana adaldıqtı, sıpaýıgerşilikti meñzeýdi. Näreste şır etip, ağaş besikke tüskennen tartıp, qaşan jer besikke bölengenge deýin ne qïlı jamandıqtan, tosın päleden saqtandıradı. Sonıñ jolın keswge, mümkindik bolıp jatsa, boldırmawğa küş saladı. Bul bir jağınan janamalap aýtqan aqıl bolsa, ekinşi jağınan ğïbarat.
Adam balasınıñ bükil tirligi kün men tünniñ, jarıq pen qarañğınıñ, jaqsılıq pen jamandıqtıñ, izgilik pen qaraqşılıqtıñ arasında ötedi.
Adam ğumırında tolıp jatqan tolağaý tabıs, jarqıldağan jaqsılıqtar boladı. Süt köp degenniñ şeşiler tüýini osı şığar. Al, keýde tosın jamandıq, ömiriñdi müldem özge arnağa tüsirgen qasiretti şaqtar da boladı. Udaýı almasıp jatqan tirlik bolmısı adam balasın otqa da saladı, swğa da saladı, mäz etip küldiredi, zar eñiretip jılatadı. Al, osındaý bolwğa tïesili qubılıstardıñ barşasınıñ keýbir belgileri, körinisteri, sulbası ulttıq ırımdarda jatadı. Keý ırımdar bolwğa tïisti jaqsılıqtan xabar etse, keýbir ırımdar bolatın jamandıqtan şalma tastaýdı. Älbette, ırımnıñ köp böligi adamnıñ kündelikti tirliginde boladı.
Al, keý ırımdar nışanı tüs arqılı da beriledi. Tüs arqılı berilgen nışandarğa qarap ta, erteñdi boljawğa, meñzewge boladı. Ulı Jambıl «Adamnıñ tüsi oñalmaý, isi oñalmaýdı» dep tegin aýtpağan. Demek, tüsti de tanıp, oğan köñil bölip, onıñ da oñı men solın ajırata bilgen abzal. Keýbir toğışar adamdar ırımğa köñil bölmeýdi. «Birewler birdemeni ırım etedi, onısı qırın ketedi» dep söz ayağın sw ayağı qurdımğa tireýdi. Tüsti tanıp, jorıp, bağalw bılaý tursın, tipti tüsinde körgenderin eske almaýtın nadandar da az emes. Bunı qalaý jön dep aýtamız. Adam ömiri öñinde bolsın, tüsinde bolsın közi şalğan, eles bergen närseniñ bärimen, qorıta kelgende tabïğat bolmısımen tikeleý baýlanısta boladı. Sondıqtan ne jäýtter bolmasın sergek te sanalı jürekpen sezinip, eştemeni sanadan qalt qaldırwğa bolmaýdı. Öýtkeni adam ğumırı tılsımğa, jumbaq sırğa, qupïyağa tolı…
Däneş Axmetulı




Pikir üstew

É-poşta mekenjaýıñız jarïyalanbaýdı. Mindetti örister * tañbalanğan

Back to Top ↑