banner-top12

Alıstağı ağaýın 1c15daa6a0d1738e2cee24983b5c1b3b_XL

Qosqan waqıtı Säwir 19, 2016 | 650 ret oqıldı | saýtqa qosqan shalqar

0

BÖRİLİ BAÝRAQTIÑ ÏESİ NEMESE KÖK TÜRİKTERDİÑ KÖNE JURTINDA KİM QALDI

Türki atawınıñ ïmperïyalardıñ qulağına türpideý tïip kelwiniñ sebebi ol kötergen şañıraq nemese ulıstıq orda öz qoltığına köp eldi jïnap qana qoýmaý körşilerine de qater töndirgen aýbatınıñ asqaqtığınan bolsa kerek. Sondıqtan da ata-babalarımız «Aspan täñiri» nemese «Börili baýraqtı» öz rwxtarınıñ balaması retinde tanıp basqalarğa bas ïmeý kelgeni şındıq. Ejelgi hun ïmperïyası öz aýnalasına qanşalıq ıqpaldı bolsa onıñ jurtına ot jağıp, tütin tütetken Türki uldarınıñ batırlığı da älemge äýgili boldı.
Osı oraýda sol kök türikterdiñ köne jurtında kimder qaldı nemese börili baýraqtıñ qazirgi ïesi kimder? – degen oý twadı.
Bul twralı ğalımdardıñ paýımdawın bılaý qoýğanda mına bir añızğa jaqın aqïqatqa moýın bura ketkenimiz de artıq bolmas.
Qazaq dalasına orıstıq qızıl ïmperïya ornağannan keýin odan qaşqan ozıq ult zïyalılarınıñ qıtaý asıp ketken jağdaýı bar. Osı oraýda, yağnï, 1933 jılı Stalïn men Şıñ Sısaýdıñ dostığınan sekem alğan qazaqtar özderine kele bastağan qızıl ïmperïyanıñ salqının tez añğarğan edi. Aýnala qandı qılışın jalañdatqan qalıñ jaw, endi qaýtw kerek? El basına awır kün twğanda olar jalğız-aq jol tañdadı. Bul joldıñ awır ekenin bilse de, erleri etikpen sw keşip, attarı awızdıqpen sw işetin qïın künderge bel bwdı. Biraq olar etikpen sw emes qan keşti. Attarı awızdıqpen sw işw tügili biriniñ etin bir jedi. Osınşa awır qaterge basın baýlağan qïın joldıñ buýdasın jetelegenderdiñ közdegeni türik eli boldı. Kök türikterdiñ köne jurtınan attanıp solardıñ izin basıp ejelgi etene bawırınıñ meýir-şapağat kütti. Tolarsaqtan qan keşip, artınan izdep bardı.
Barğan twıstarı quşaq jaya qarsı aldı. Jat sanağan joq jaqındıq tanıttı. Basınan sıýpap bawırına tarttı.
Alğaşqı erwlik toýda qazaqtardıñ salt-dästürin tamaşalağan olar Käben attı balwan ortağa şığıp küreskende:
-Oý mınaw öz türigimiz eken ğoý, öztürik eken ğoý,- dep şwlasıptı. Bir-birinen süýinşi surap: «Bular bizdiñ baýırğı jurtımızda qalğan, öziniñ taza qandıq tabïğatın joýmağan atalarımızdıñ asıl tuyağı eken» desken eken ğoý.
Sol Käben keýin Öztürik atalıp, onıñ ulı Mustafa(1954—1995) altı dürkin älem çempïondığın jeñip alğan Qazaqstannıñ taékvon-do şeberine aýnaldı. Bul qulağımızben estigen añız emes, közimiz körgen tarïx!
Tarïx demekşi kök türikterdiñ köne jurtına qaýta keleýikşi.
Bizde awız eki sözde jïi aýtılatın «tübi bir türki xalıqtarı» degen söz bar. Sonı odan äri qazaqşalasaq, türki ulttarı bir bäýterektiñ butaqtarı degen uğımdı bildiredi. Bizdiñ ata tegimiz birew, bir atanıñ balasımız degen söz.
«Xwndar memleketi öz kezinde Şığıs Ewropanı özine qaratsa, bizdiñ zamanımızdıñ VI ğasırınıñ ortasında altaýlıq taýpalardıñ eñ irisi – Türki qağandığı öz memleketin qurıp, Altaýdan Qırımğa deýingi jerge ïelik etti. Ol köp keşikpeý Şığıs jäne Batıs Türki qağandıqtarına bölindi. Batıs Türki qağandığınıñ ortalığı Jetisw boldı.» (Q.R.Amanjolov «Türki xalıqtarınıñ tarïxı» Almatı «Bilim» 2005, 13-bet»). Al Şığıs türki qağanatınıñ mekeni qazirgi Moñğolïya jerinen Qıtaýdağı uýğır-qazaqtar mekendep otırğan baýtaq dalanınıñ negizgi bölegin öz quramına aldı.
XIV-XV ğasırlarda Kişi Azïya men Balqan tübegin türkilerdiñ bağındırwına baýlanıstı Jerorta teñizi men Qara teñizde, Balqanda Osman türikteriniñ üstemdigi ornadı. Osman ïmperïyası dünïege keldi.
Kezinde türik qağanatı qıtaý jäne orıs elderine qandaý üreý twdırsa Osman ïmperïyasınıñ dünïege kelwi olardıñ uýqısın tağı da buzdı. Jer betindegi üstem ult nemese üstemdikke ïelik etwşi ulttı jetekşilikke alğan alıp ïmperïyalar twra özderindeý nemese özderinen de şoqtığı bïik batır tulğalı ekinşi, üşinşi elderdiñ bas köterwine müldem müddeli emes edi. Äsirese, keşe ğana jer jahandı qaltıratqan türik qağanatı nemese türki taýpalarınıñ erjürek sarbazdarı arqılı älemdi bağındırğan Şıñğısxan jäne sol ultandı elden ene körkirek alıp eseýgen Osman ïmperïyası şınında asa qwattı bolğan edi. Baýırğı Türik qağanatınıñ jerin böliske salıp olardı ult jäne ulıs türinde paýdalana bastağan qıtaý men orısqa Osman ïmperïyası eñ ülken jaw bolıp körindi. Däl osı kezde olardıñ awzınan «Pänslamïzmm», «Päntwrkïzm» degen atawlar şığa bastadı. Jek körwşilikten twğan bul uğımdardı basqanı bılaý qoýıp türki ulttarınıñ özine siñirgisi keldi.
«Birneşe Türki memleketiniñ qurılwı türki tektes xalıqtardıñ: tatar, başqurt, qazaq, qırğız, türkimen, äzirbaýjan, özbek tağı basqalarınıñ xalıq retinde qalıptaswımen qatar jürdi. Sonımen birge türki tilden qaraqalpaq, çwvaş, yakwg-saqa xalıqtarı qalıptastı. Türki tilinde söýleýtin xalıqtar sonımen qatar Dağıstandağı qumıq, noğaý, Qabardı-Balqar men Qaraşaý-Çerkestegi balqar, qaraşaý, noğaý, Naxïçevandağı äzirbaýjan, Stavropol ölkesindegi noğaý, türkimen, Moldovadağı gagazw, Wkraïna men Lïtvadağı qaraýım, Doneck oblısı men Grwzïyadağı wrwmdar, qırımçaktar jeke ulıstar bolıp qalıptastı.
XV-XVI ğasırlarda Osman ïmperïyasına bağınıştı bolğan elderde xalıqtardıñ ülken bir tobı (türikter) qalıptastı. Türki tilinde söýleýtin xalıqtardıñ jekelegen toptarı Awğanstandı, Moñğolïyanı, Qıtaýdı, Ïrandı, Bolgarïya men Rwmınïyanı, YUgoslavïya men Albanïyanı mekendedi. Türki tilinde söýleýtin türkilerdiñ keýbir şağın toptarı Kaïrde, Sïrïyada, Ïrakta, Grecïyada, sondaý-aq Afrïka elderinde şağın ulıstar bolıp qalıptasıp jattı.» (Q.R.Amanjolov «Türki xalıqtarınıñ tarïxı» Almatı «Bilim» 2005, 5 bet)
Alaýda XVI ğasırda türki elderiniñ işindegi özara qırqıs, taqqa talas saldarınan jas Türki memleketteri birinen soñ biri ortalıqtanğan Orıs memleketiniñ otarına aýnala bastadı.
XVI ğasırdıñ ortasında orıs memleketi Qazan xandığın (1522 j.), Astraxan xandığın (1556 j.) jawlap aldı. Köşim xan basqarğan Sibir xandığınıñ jerin jawlap alwğa kiristi. Keýinnin türki tildes xalıqtardıñ köpşiligin bağındırdı.
«Äýtsede, Türkistan öziniñ örlew kezeñin örkendetip kete almasada öz täwelsizdigin saqtap kelip edi. Keýin zaman ağımı bizge qarsı bağıtta jüre bastadı. Temir memleketi şağın-şağın xandıqtarğa bölindi. Bul xandar bir-birimen jağalasıp, soğıstı. Endi Türkistan Ewropanıñ orta ğasırdağı xal-jağdaýına tüsti. Ğalımdarımış naqtılı, tïimdi de paýdalı ğılımdar ornına bir jaqtılı dinnï ilimderge berilip ketti, Xalıq dini qwdalanwğa tüsti. Türkistan kökjïegin soqır senim bastı. Türkistanda ğı bul axwaldı körgen duşpandarımız Qıtaý men Reseý osı kezdi paýdalanıp qalw kerek ekenin tüsindi. Bul baý türik ölkesin basıp alw, bölşektew, otarlaw josparın qurdı. Bul jospar eki-üş ğasırğa sozılğan tartıstardan kein iske asıp, XIX ğasırdıñ soñına qaraý Türkistannıñ batıs böligin orıstar, şığıs böligin qıtaýlar basıp aldı»(«Qazaq ult azattıq qozğalısı» 8 tom,45 bet. Abdwlazïz Şıñğısxannıñ 1939 jılı 15 tamızda Mısırda ötken ïslam bawırlastıq keñesinde oqılğan «Türkistan twralı» lekcïyasınan. «Astana polïgrafïya» AQ, Astana 2008).
Patşa ükimeti türki xalıqtarınıñ, sonıñ işinde qazaq jerin otarlawdıñ alwan türli josparın jasadı. Mısalı, osı bir maqsattı iske asırwda äýel patşa İİ Ekaterïna da tüpki oýın öziniñ qupïya jarlığında aşıq atap körsetti:
1.Qırğız-qazaq xalqınıñ bir rw basşısın, ekinşi rw basşısımen araz etip, bir-birimen qas etip, biriniñ etin biri jewge sebep bolıñız.
2.Sultandardıñ birimen-birin araz qılıp, birimen-birin ïtteý tartıstırıp, biriniñ etin biri jewge sebep bolardaý is qılıñız.
3.Qırğız-qazaqtıñ basşı adamdarın sultandarmen araz qılıp, sultandardı onıñ öz qol astındağı aqsaqal adamdarmen araz qılsañız, arasına ot tüsken waqıtta janıp keterdeý kökir-sökir dayarlaý beriñiz. Osılaýşa arasına ot jağıp, bereke-birligin alsaq, azıp-tozğan qırğız-qazaq jurtı böten patşalıqtıñ qol astına köşip ketwge därmen bolmas. Öz-özderi qırıq pışaq bolıp qırılısıp, jeñilgen jağı jeñgen jağınan öş alw üşin, küş alw üşin Reseý patşalığına jaqındar, basqa patşalıqqa qorğalar. Sol waqıtta Reseý ükimeti aralarına töre bolıp, törelik retine qaraý ne anawısın, ne mına jağın qwattap turw kerek. Türki amalmen sultandardıñ küşin ketirsek, özimizden ozıp eşqaýda kete almas. Keletin, ketetin jeri özimiz bolamız. Tilgeniñizşe qaqpalap jortarmız», («Egemen Qazaqstan» gazeti, 1992. 17 qazan).
«Türkistan qaharmandarı arıstanşa arpılısıp, qaýrat körsete jürip, janımen, dilimen Otan qorğaw jolında jüz mıñdap qurban boldı. Biraq orıstarğa keletin şama-qwatınıñ joqtığı, duşpan qwatınıñ köptigi bizdi sarsıttı. 1921-1931 jıldarı qızıl jahanger Sovet orıstarı otarına ötti. Orıstar özderiniñ basqınşılıq sïpatımen qılmağandarı qalmadı. Ïslam mädenïeti men türik mädenïeti jäne olardıñ eskertkişteri qulatıldı. Dinimiz, ultımız masqaralawğa, şapqınşılıqqa dwşar boldı. Meşitterimiz, juma namaz oqılatın orındarımız kommwnïstik qulıp – qızıl otawlarğa aýnaldırıldı. Mıñdağan meşit, medreselerimiz zïnaqorlıq orındarına, kafelerge, oýınxanalarğa, äskerï kazarmalarğa aýnaldı. Äwelgi turmıs, salt-dästürlerimiz joýıldı. Bükil qawım öz quqıqtarınan maqurım etildi. Sovetterdiñ qulı bolwğa mäjbürlendi. Neşe jüz mıñ ğalımdarımız, ülkenderimiz, jas qızmetkerlerimiz qoý sekildi bawızdaldı. Är jerde bolşevïk mektepteri aşıldı. Mektepterde dinsizdikke, qudaýsızdıqqa üýretildi. Küädän päk baladlardıñ saf taza mïlarına kommwnïzïm zäri siñirildi. Ata-analarına qarsı duşpandıq nïetterin twdıra bastadı. Orıstandırw, dinsizdenlirw josparı alğa qoýıldı»(«Qazaq ult azattıq qozğalısı» 8 tom, 46-47 bet. Abdwlazïz Şıñğısxannıñ 1939 jılı 15 tamızda Mısırda ötken ïslam bawırlastıq keñesinde oqılğan «Türkistan twralı» lekcïyasınan. «Astana polïgrafïya» AQ, Astana 2008).
Al, qıtaý ïmperïyası ejelgi türki taýpalarınıñ jurtındağı uýğırlar men qazaqtardı noqtalap otırwdı eşqaşan esinen şığarmadı. Olardıñ bastı ustanımı «birte-birte jawlaw» boldı da, şıjımın uzaqqa salğan şınjırlı sayasat degenderine jetkizdi. Birtindep türki ulttarın aşsa alaqanında, jumsa judırığında ustaý bastadı.
«Türkistannıñ Qıtaý moýınsunğan şığıs böligi bolsa, Olar da adam aýtsa nanğısız ne bir bäleketterge uşırap keledi. Bular da dininen, otanınan, ulttıq quqıqtarınan maqurım etilwde. Qıtaý ükimeti bul türik musılmandarı arasında ulttıq dästür, ïslamdıq salttı joyu üşin är türli şaralar izdestirdi» («Qazaq ult azattıq qozğalısı» 8 tom, 47 bet. Abdwlazïz Şıñğısxannıñ 1939 jılı 15 tamızda Mısırda ötken ïslam bawırlastıq keñesinde oqılğan «Türkistan twralı» lekcïyasınan. «Astana polïgrafïya» AQ, Astana 2008).
Tarïx keýde qaýtalanadı. Keýde adamzattıñ oýına kirmegen oýındıar oýnalıp jatadı. Keñes odağınıñ qalawı köptegen türki memleketteriniñ basına öz erkindigin sıýladı. Sol kezderde qazaq xalqı öziniñ ult azattığı jolındağı qan tögisterdi basınan keşire jürip aqırı täwelsizdikke qol jetkizdi. Özderiniñ ejelgi türki jurtınıñ «kültögerinde» otırğanın maqtanış sezine bastadı. Türkistan şaharınıñ 1500 jıldıq toýı sonıñ bir mısalı ğana.
Türkolog ğalımdar Lev Gümïlev, S.Klyaştornıý, L.P.Okladnïkov, qazaq ğalımdarı Älkeý Marğulan, Süleýmen, Manaş Qozıbaý, Äbdwalï Qaýdar, Raxmanqul Berdibaý, Aqselew Seýdimbek, Qoýşığara Salğarı, Mırzataý Joldasbekovter türki tektes xalıqtardıñ Ana jurtı – Qazaq, Ata jurtı – Türik dep aýtqanda onıñ örkenïet deñgeýin 3000 jıldıñ ayasına sıýğızadı. Tili, mädenïeti, ädebïeti, özindik jazwı bolğan xalıq örkenïettiñ törinen orın alwğa tïis. Olaý deýtin sebemimiz, 3000 jıldıñ aldında altınmen aptap, kümispen küptep temirden tüýin tüýgen Turandaý xalıq köp bolmağan. Qazaqtardıñ eñ ğajabı basqanıñ jerin jawlamağan, ata qonısınan awa köşip ketpegen, ejelgi mekeninde mıñ ölip, mıñ tirilse de tilin, dilin, dinin, ata saltın umıtpağan baýırğı xalıq. («Turan älemi» Ïslam Qabış, Almatı «Sanat» 2007 j. 80-bet.)
Demek, qatparlı qalıñ tarïxtıñ astarına üñilgende nemese ädebïet men mädenïeti, turmıs-saltı men tirşiligi jağınan qarağanda söz basındağı qazaqtardı körgendegi türikterdiñ tamsana qızıqqanınıñ tegin emes ekenin bilemiz. Oýlarımızdı jïnaqtaý kelgende kök türikterdiñ köne jurtında otırğan Täwelsiz Qazaqstandı, ärïne, atadan qalğan baýırğı meken dep bilemiz. Al alısqa ketken jan twısımız Türikter bizdiñ bir qanatımız sïyaqtı. Olaý bolsa kök türikteriñ nağız murageri Qazaqstan men Türkïya eli dep aýtwımızdıñ eş äbestigi joq.
Dese de osı arada tağı bir sawal twındaýdı. Ol: kök türikterdiñ köne ordası bolğan qazirgi Moñğolïya jeri nemese moñğol ultı ne üşin awızğa alınbaýdı?-degen suraq.
Jer betindegi är qandaý tarïx nemese ulıstar men ulttardıñ eski şejiresi añızdardan bastaw aladı. Olaý bolsa biz osı oraýda moñğol ultınıñ qalıptaswı jönindegi añızğa azıraq toqtala keteýik.
«Moñğollardıñ atategi twralı aýtılatın añızdardağı Qïyat attı adamnıñ äýelimen birge körşi eldiñ qandı qırğınınan qaşıp qutılıp, Erkene Oon tawına batıp jasırınıp, sonda tuqım-jurağatı ösip-önip, rwlı elge aýnalwı twralı añız köne türikterdiñ atategine qatıstı añızdardağı, körşi eldiñ şabwılınan aman qalğan jalğız erkektiñ Gaoçannıñ soltüstigindegi tawğa qaşıp barıp, sonda qanşıq qasqırmen qosılıp, odan taralğan urpaqtardıñ Aşına attı rwlı elge aýnalğanı twralı IV ğasırğa tän añızımen sarındas keledi. Endi moñğoldardıñ bul añızın köne türikterdiñ osınaw añızınıñ moñğoldar arasındağı jañğırığı dese de boladı. Osınıñ özi moñğoldardıñ arğı ataları men türikterdiñ arğı ata-babaları ortasındağı qandaý da bir tarïxï sabaqtastıqtardıñ jatqanın däleldewge jetkilikti edi. Alaýda, moñğoldardıñ ö ata-babaları twralı añız munımen ayaqtalmaýdı. Arada qanşa waqıt ötkeni belgisiz bir zamanda Börte-Çïno degen adam zaýıbı Maral sulwmen birge Onon özeni bastalatın Burxan-qaldwn tawına köşip kelip, meken etkeni bayandaladı. Ärïne, bul da añız. Bar bolğanı türikterdiñ kök böri twralı añızınıñ basqa bir qıranan qaýtalanwı edi.» («Qazaqstan tarïxı twralı qıtaý derekteri» V tom 56-bet, Almatı «Daýk-Press» 2006).
Demek, xundardıñ dalasınan Türki qağanatınıñ qalıptasqanı sïyaqtı Türki qağanatınıñ ornınan bas kötergen moñğoldardıñ da bizge asa bötendigi bolmasa kerek. Köp tarïxşılar bul ekewin bir-birimen baýlanıstırğısı kelgenmen ol ejelden orıs jäne qıtaý elderiniñ işki müddesine tïimsiz sanalıp, olardıñ toýtarısına uşırap keldi. İri ïmperïyalar Türik qağanatı men Monğol ïmperïyasınıñ tarïxınan ortaqtıq tawıp, batır äwletterdi bir twdıñ astınan izdeýtin bolsaq, bul, äsirese qıtaý men orısqa jaqpaýtın boldı. Aýnalasında antalap otırğan türik, monğoldı bir atanıñ balası deýtin bolsaq, künderdiñ birinde olar ïdeyalıq ortaqtıq tawıp jatsa, ärïne qıtaý men orısqa ülken qater äkeler edi. Äsirese osı taqırıp töñireginde alğaş qalam tartqan orıs ğalımdarı mäseleniñ mänin basqa jağınan izdewge tırıstı. Solaý etti de.
Al ataqtı ğulama «Raşïd ad-Dïnniñ (1247-1318) äýgili «Jılnamalar jïnağınıñ» («Jamïat tawarïxtıñ») moñğol xalıqtarı jönindegi derekteriniñ qundılığı ğılımï ortada asa joğarı bağalanğanımen, onıñ moñğoldardıñ şığw tegine qatıstı deregi ğılımï turğıdan taldanbaý, eskerwsiz qaldırıldı. Durısında, bul dalalıq awızşa tarïxtıñ qundı deregin xatqa tüsirip, bir jüýege keltirgen teñdesi joq, bul künge jetken älemdegi alğaşqı eñbek bolatın… Raşïd ad-Dïn xatqa tüsirgen dalanıñ awızşa tarïxınıñ deregin bügingi jazba tarïxtıñ derek berw stïline köşirsek, onda bul «barlıq moñğoldardıñ da, türik taýpalarınıñ da jäne barlıq dala turğındarınıñ da şıqqan tegi bir, bäri bir xalıq – türkter» degendi bildiredi». Alaýda, «Naqtı derektermen bası aşıq şındıqtı moýındamaý, tüpki bastaw bir bolğanımen, ösken örisi bölek, tağdırı ortaqtas bolğanmen, taralıp tanılwı bölek ek xalıqtı endigi jerde birin-birine sapırılıstırıp, qoýırtpaqtaý berwdiñ eşqandaý qïsını joq. Moñğolı «türik» dep şatıstırwımız bäýterektiñ diñin butağımen şatıstırıp, diñi qaýsı dese butağın, butağı qaýsı dese diñin körsetkenmen birdeý, qolaýsız dünïe. Türik – bükil türik tektes xalıqtardıñ diñi. Moñğol men tatar – sol diñnen önip, ösip tarağan köp butaqtardıñ biri ğana». (Q.Salğaraulı «Ulı qağanat» «Folïant» baspası, Astana-2008, 345-346, 357 better).
Tarïx tereñine şındıq közimen üñilwşi ğalımdardıñ paýımınşa «Şıñğısxanğa deýin moñğol degen xalıq, el, tipti jeke taýpa da bolmağan». Sol sïyaqtı «türik» atawı da resmï qalıptasıp ülgirmegen. Tutastaý qarağanda saxarada jasap jatqan köptegen taýpalardıñ birikken qandıq-twısqandıq tulğası osı atawlardıñ qalıptaswına negiz bolğan. Orıs ğalımdarınan bastaw alatın zerttewler türikti monğoldıñ köleñkesinde qaltırwğa tırısqanmen şındıqtıñ öz arnasına bet bura bastağanı anıq.
Şıñğısxan däwiri söz bolğanda keýbir ğalımdar «moñğoldardan jeñilgen türki äskerleri batısqa qaraý awıp ketti»-dep jazdı. Bul şın mäninde şındıqqa asa janasa bermeýdi. Aýtalıq qazaq dalasına orıs öktemdigi ornaý bastağanda şet jurtqa qanşa qazaq awıp ketti. Bar bolğanı besten biri ğana. Endeşe Şıñğısxan özi jeñgen taýpalardıñ qwattı qosının, batırların özine qosıp alıp otırğan. Al awğan el asa köp emes. Azğana moñğuldardı öz quramına alğan Şıñğıstıñ qalıñ qolı kökten jawğan joq. «Köpşilik otryadtar bağındırılğan xalıqtar arasınan qurıldı» (Bartold V.V). Al joğarıda atalğan Raşïd ad-Dïnniñ Ïrannıñ «Altın daftarınan»(«Altın däpterinen») alğan «mälimeti boýınşa, Şıñğısxannıñ öler aldında(1227j) 129 mıñ jawıngeri bolğan» eken(K.Amanjolov, A.Tasbolatov «Qazaqstannıñ äskerï tarïxı» Almatı «Bilim»-2008, 33 bet). Ärïne, onıñ köbi-aq sol kezde saxarada jasap jatqan kereý, naýman, qoñırat, tatar, uýğır, t.b. erjürek türik uldarınan edi.
Şıñğısxannıñ dünïeni jawlawınıñ sırınıñ özi osı er türikterdiñ arqası bolsa kerek. Mäseleniñ män-jaýın tereñnen izdegisi kelgen ğalımdar köp jağdaýda «Türik-moñğol äskeri» nemese «Moñğol- türik äskeri»- degen atawdı qoldanadı. K.Amanjolov pen A.Tasbolatovtıñ atalğan eñbeginde de osı ïdeya qwattaladı.
Şıñğısxannıñ Türik elderin jawlawına baýlanıstı: «olardıñ qalaların, mädenïetin büldirmeñder. Dinine qurmet etiñder» – dewiniñ de özindik sebebi bar bolsa kerek.
Ïmperïyalardıñ ïtermelewi jäne dindik, ulttıq aýırmaşılıqtar, joñğarlar zamanındağı jawlastıq sïyaqtı sebepterden alıstap ketken ağaýınımız – moñğoldardıñ bizben bolğan ara-qatınas tarïxı äli de zerttewdi qajet etedi. Äsirese äli künge bası tolıq aşılmağan türki-moñğol tamırlastığı ğalımdarımızdıñ bas qatırwın kütse kerek. Basqa ïmperïyalıq ïdeyalarğa jaqpaýtın bul birlestiktiñ bizdiñ tarïxımızda alatın ornı erekşe bolmaq.
Demek, osınıñ bäri Börili baýraq astına jïnalatın ulttar men ulıstardıñ az emestigin, älsiz emestigin tüsindiredi. Osı oraýda mına bir äñgime eske tüsedi:
Türkïya Respwblïkasınıñ negizin qalağan, on bes jıl boýı onıñ tuñğış prezïdenti bolğan Mustafa Kemäl Atatürik (1881 – 1938) 1933 jıldıñ küzinde (onda Qazan töñkerisine 16 jıl, KSRO-onıñ qurılğanına 11 jıl tolğan edi), yağnï Türkïya Respwblïkasınıñ jarïyalanğanınan on jıl tolwına oraý söýlegen sözinde asa köregendikpen bılaý degen eken: … Bügin Keñestik Reseý – dosımız, körşimiz, odaqtasımız. Bul dostıqqa bügin muqtajbız. Biraq, erteñ ne boların eşkim de kesip aýta almaýdı. Däl Osman ïmperïyası sïyaqtı ol da ıdırawı mümkin. Bügin wısına qısıp ustap otırğan xalıqtar wısınan şığıp ketwi mümkin. Älem sonda bir tepe-teñdikke jetedi. Mine, sol kezde Türkïya ne isteýtinin bilwge tïis. Osı «dosımızdıñ» bïligine bizdiñ tili bir, nanım-senimi bir twıs bawırlarımız bar. Solarğa qol uşın berwge daýın bolwımız qajet. Daýın bolw degen söz sol kündi kütip otırw degen söz emes, daýındawımız kerek. Xalıqtar buğan qalaý daýındaladı. Rwxanï köpirlerin küşeýte otırıp daýındaladı. Til – bir köpir, tarïx – bir köpir, nanım-senim (din) – bir köpir. Bügin biz olardan til turğısınan da, salt-dästür jöninen de, tarïxï baýlanıstar salasınan da ajırap, öte alıs qalıp qoýdıq. Biz turğan beles durıs pa, olar turğan jer durıs pa, munı eseptep jatwdıñ paýdası joq. Olardıñ bizge jaqındaswın küte almaýmız. Bizdiñ olarğa jaqındaswımız qajet. Tarïxï baýlanıs ornatwımız kerek. Folklorlıq baýlanıs ornatwımız kerek. Bulardı kim isteýdi. Ärïne, biz! Özderiñiz körip otırsızdar, til qoğamın, tarïx qoğamın uýımdastırıp jatırmız. Tilimizdi solardıñ tiline jaqındatwğa, söýtip bir-birimizdi oñaýıraq tüsinetin jağdaýda jetwge tırıswdamız. Tarïxımızdı da solarğa jaqındatwğa tırısıp jatırmız. Ortaq tarïx jasawdıñ soñımızda. Biraq bul jaýdan-jaý jasalmaýdı. Atın qoya salwmen jasalmaýdı. Munıñ bäri memleketter men xalıqtardıñ tereñ oý-pikirleriniñ nätïjesi bolwı kerek. Estwimizşe, keýbir kelte oýlı kisiler: «Patşanıñ jumısı joq pa, tilmen, tarïxpen aýnalısa bastağanı nesi?» deýtin körinedi, söz joq, jumısım basımnan asadı. Men bügingi ozıq Türkïyanı qurwğa qalaý tırısıp jatsam, erteñgi Türkïyanıñ negizin qalawğa da sonşalıqtı män berip jatırmın. Osı jasağandarımnıñ bäri – eşbir basqa xalıqqa duşpandıq emes. Beýbitşilikti jaqtaýmız. Beýbitşilikti jaqtap qala beremiz. Biraq özgeristerine de daýın bolwımız kerek…». («Egemen Qazaqstan» gazeti. 1994, 2 tamız).
Sol jıldarda bolğan tağı bir bir jïında Atatürik: «Eñ aldımen men birtutas türki ultşılımen yağnï ultjandısımın, solaý twdım, solaý ölemin. Türki birligi künderdiñ küninde şındıqqa aýnalatınına senemin. Özim ol kündi tikeleý körmesem de, onı tüsimde köre otırıp, közimdi jumamın. Türki birligine senemin, onı körip turmın. Erteñniñ tarïxı öziniñ jaña kezeñderin türki birligimen bastaýtın boladı. Älem beýbitşilik pen turaqtılıqtı sol kezeñderden tabadı», – dep qorıtqan bolatın.
Demek, biz bul arada Atatürikten asıp ne aýtamız. Türki ulttarınıñ es jïıp, etek jïnap jatqan kezderi äli de bolsa bizden birlikti, batırlıqtı, bawırmaldıqtı kütetinin eşqaşan esimizden şığarmawımız kerek.
«Qazaq dalası – Ulı Türki eliniñ qara şañırağı»(N.Ä.Nazarbaev) bolğandıqtan börili baýraqtıñ ïeleri nemese kök türikterdiñ köne jurtındağı bizder ğana däl osılaý jar sala alamız!
Jädï Şäken, jazwşı.
Ewrazïya jazwşılar odağınıñ müşesi




Pikir üstew

É-poşta mekenjaýıñız jarïyalanbaýdı. Mindetti örister * tañbalanğan

Back to Top ↑