banner-top12

Alıstağı ağaýın sabak-turkey

Qosqan waqıtı Qaraşa 10, 2016 | 477 ret oqıldı | saýtqa qosqan shalqar

0

ELBASINIÑ TÜRKÏYAĞA SAPARI

Waqap Qıdırxanov,

jazwşı

wakap-kydypxanwly-1

1991 jıl. Täwelsizdik tañı endi atqan şaq. Almatıdan töte uşqan “TW-116” Ankarağa eñkeýgende jergilikti waqıt tüski sağat bir edi (Almatı men Ankaranıñ waqıt aýırması üş sağat). Türik eliniñ xalıqaralıq awalañında (aéroportında) bizdi asa saltanattı bolmağanımen jüzderinde jattıq joq, meýirimdi, meýmandos adamdar qarsı aldı. Bas ğïmarattıñ şığa berisinde biri zor, biri şağın eki avtobws turdı.

– Qoş keldiñizder, bawırlar! Qazaq tarïxındağı tuñğış Prezïdentimizdi körwge asıqqan ağalarıñnıñ aldarıñnan şıqqanı osı dep biliñder. Mınaw qart alaqanda san jıldardıñ sağınışı jatır, – deýdi Uyadan aqsaqal. Basqanı qaýdam, osı sözge özimniñ  qarnım toğaýıp qaldı. Sodan bastap meýmanxana töñiregi qazaqtarğa tola berdi. Bäri suxbattasqısı, sırlasqısı, oraýı kelse, üýlerine ertip ketkileri keledi. Biraq biz köp edik. Prezïdentten bir täwlik burın barğan bul topta qırıq şaqtı iskerler men on altı jazwşı-jwrnalïst bar-tın.

Türkïyamen tanısw tüsten keýin Ankaradağı Sovet elşiliginen bastaldı. Bas elşi uzaq äñgime ötkizdi. İs adamdarı astananıñ iskerligimen aýnalısıp ketti de, qalamgerler qala araladı, baspa orındarına bardı. Tünniñ bir mezgiline deýin qonaq  üýdiñ esigin swıtpağan, tipti, sonaw Stambwl, Ïzmïrden, Evropadan telefon şalıp jatqan bawırlardıñ jandünïesin qızıl sözben jetkizw qïın.

Eleñ-alañda telefon qoñırawımen oyandım. Kädimgi Xalïfa Altaý qarttıñ tanıs üni. Tündelete jürip, Stambwldan jetkeni osı eken. Jügirip astına tüstim. Qasında özimizdiñ Qaltaý ağamız ben Ïran qazağı Ïslam Jemeneý bar. Konïyağa swıt jürip bara jatqan jolında bizge soğıptı. Keñ quşağına qısa turıp, Xalekeñniñ alğaş surağanı Qazaqstanda basılğan Quran täpsiri. Arnaýı ala kelgen tuñğış qazaqşa täpsirdiñ muqabasın süýip, mañdaýna basa qabıldadı da, qolımdı qaýta qısıp quttıqtadı.

– Ïnşya-Alla. Bul – zor tabıs, şeksiz qwanış. Jetpis jıl jelkelengen ïslam tağlımınıñ qaýta taralwına siñirgen eñbegiñniñ sawabı Alladan qaýtsın.

– Quran Kärimdi tuñğış awdarğan qazaq sizsiz. Munı öz eñbegiñizdiñ jalğası dep bilgeýsiz, – dep jatırmın.

Ïman men ïslam jolın bekem tutınğan Türkïyağa, ondağı qazaq bawırlarğa aparğan meniñ eñ kädeli sıýlığım da osı edi. Musılmandıqtıñ bir tutqası tärizdi qart qazaqqa tañsäride tapsırğan osı sıýım ol kisini qattı qwanttı.

25-şi qırküýek. Säske tüs. Esenbuğa awalañı. Qazir Prezïdent N. Nazarbaev keledi. Awalañ aýnalası äsem. Tabaldırıqtan trapqa deýin töselgen alqızıl kilem. Alañda saltanattı üş sap tur. Äskerï şep, kilem tösegen uzın joldıñ boýında qazaqşa kïingen, gül ustağan, nan-tuz kötergen buxaralıq şoğır. Arnaýı jabdıqtalğan tağı bir tusta türikterdiñ ulttıq kïimin kïgen jasöspirimder tizbesi. Buxara tobınıñ tör basında turğan qazaqtar da mağan tanıs bolıp şıqtı. Mäjït Janaltaý, Abdwlla Apız, Qulanbaý Nazır, Muxamadï Qılış, Fazıl Toplı, Däwit Aşıqköz, Talğat Xalıq, Ğwlyam Aýdar, Şexmanswr… jïını jüz şamalı jan. Sonaw Stambwldan, Ïzmïrden, Sälexlıdan, Konïyadan aldı keşe, soñı tañ ata jetken jurağattar. “Qazaqstan Jumhwrbaşqanı Nursultan Nazarbaevqa jalındı sälem! Jer betindegi qazaqtıñ  jalğız kösemi – kösegeñ kögersin!” degen sözder jazılğan transporanttar.

Qazaqstan Jazwşılar odağınıñ jaña basşısı Qaldarbek Naýmanbaev, “Qazaq ädebïeti” gazetiniñ bas redaktorı Tölen Äbdikov üşewmiz Uyadan Axaý qartpen oñaşa suxbattıñ sätin taptıq.

– Bawırlar, egemendiktiñ erekşe bir belgisi jetpeý turğanın aýtsam aýıp etpeñizder, – dedi ol kisi. – Qazaq Prezïdentine körsetken jañağı qurmet meniñ ömirimdegi zor qwanışım. Buğan jetkizgen Täñirge mıñ şükirlik. Ätteñ, jañağı jerde “Ïstïxlal marşınan” (Türkïya gïmninen) keýin  qazaqtıñ öz memlekettik gïmni oýnalsa, bizdiñ boýımızdağı qan ağısı eki ese ulğayar edi-aw…

Äñgimeni bir bastap alsa, toqtamaýtın ädeti bar ma, qalaý, “bul bılaý ğoý” degenge den qoýmaý, oýındağısın tügel aýtıp şıqtı. Memlekettik tw – onıñ tür-tüsi, tañbası qandaý bolw kerek, ïmannan alıstap ketken musılmandarğa ïslam tağlımın qalaý darıtqan durıs. Qojaxmet YAssawïdiñ älemdik dañqın nege qalpına keltirmeýsiñder. Xan Täñiri bükil türki xalqınıñ qasïetti şıñı emes pe edi. Jurt jorıqqa attansa, jaqsı tilek tilese, Täñir tawına täwap etpewşi me edi. Sol Xan Täñirin bükil türki eli jılına bir jïnalatın tilek töbesi etse bolmas pa edi. Jibek jolına jan bitirgen bawırlarım-aw, Xan Täñiriniñ arwağın oyatsañdarşı…

Ärïne, oraýdağı oý-josparlar jöninde biz de ün qatpaý qalğan joqpız. Biraq, Uýekeñ sonıñ tez bolwına jaqsını birden jañğırıqtırıp jiberwge asığadı. Socïalïzm qanşa soýqandasa da qazaq topırağınıñ qazınası qağılğan joq. Ala bilgenge äli de mıñ jıl azıq boladı. Sonı sırttıñ suğanaqtığınan saqtap, türki xalqınıñ ïgiligi etsek  degen, äri qanağatı, äri qızğanışı bar oýların usınadı. Bılaý qarağanda birtürli estilgenmen, tolğamdı adam bul nïetti de böten deý almaq emes.

  • Eldiñ atın er şığaradı. Xalıq – xanımen küşti, – deýdi Mäjït Janaltaý janasalap jürip söýleskenniñ özinde. – El silkinip, er twıp, arwaq oyanıp jatqan däl bügingi qaýta örlew tusında Nursultan inimniñ twısı bir Türik eline qalamgerin de, sawdagerin de, isker adamdarın da ala kelgeni tegin emes. Qapısız jazıñdarşı, bayağı Mağjandaý, türki arwağın jazıñdarşı. Sonıñ işinde, jürektegi jükterin jeñildetip, sağınış sarığın basıp alwğa qarater bolıp jürgen bizdiñ jan sezimimiz de jürsin.

Sol Mäjït bastağan türik qazaqtarınıñ basşı-qosşıları Prezïdenttiñ özderimen kezdesetin sätin anıqtap alğanşa, täwlik boýı topırlap bizdiñ töñirekte jürdi. Qazaq delegacïyasınıñ  qurmetine berilgen koncertke qatısqan, tün ortasın awdarıp taradı. Sonıñ özin sanatqa qosılğandaý qwanış kördi.

26-şı qırküýek. Erteñgi sağat 10-da Ata Türik movzoleýine zïyarat jasaldı. Odan soñ parlament üýiniñ märmär saraýında qos prezïdenttiñ resmï kelisimge qol qoyu saltanatı bolıp ötti. Sapar bağdarında belgilengen eki el arasındağı mädenï-ékonomïkalıq qarım-qatınas, Azïya men Evropanı tutas jalğastıratın äwe, temir, sw jolı, sawda-sattıq öndiristik qawımdastıq twralı mäselelerdiñ bäri resmï ïmzalandı. Öz basım olardıñ bärinen dïplomatïyadan göri qan qarındastıq,  tini, tili, dili bar twısqandıq qaýta qawışwdıñ, bolaşaqqa degen bekem senimniñ samalın sezgendeý boldım.

Endigi bağıt – Ïzmïr.

 

EGEÝ  QAZAQ  TÜRİKTERİ

Taqırıptı osılaý qoýğanımmen  türik jurtınıñ dästürimen awıtqıp ketpeseñ jarar edi degen de oýda otırmın. Öýtkeni bul elde sen anaw,  sen mınawsıñ dep, ultqa, ulısqa  bölisw degen joq, dini, tili, ädep-ğurpı bölek azın-awlaq  evreý, ağılşın sïyaqtı xalıqtan basqanıñ bäri türik ataladı. Zïyalı adamnıñ qaýsısınan bolsa  da  «Siz qaý ultsız?» -dep suraý qalsañız, «bizde türikten basqa ult joq» – deýdi. Ötken  jılı Türkïyanıñ burınğı mädenïet mïnïstri  Namwk Kemal qazaq televïzïyasınıñ tilşilerimen jürgizgen suxbatında, olardıñ «Sizdiñ elde qanşa  qazaq bar?» – degen surawına:  «Bizde  59 mïllïon qazaq bar» -dep jawap beripti. Sonı estigen bir joldasım  mağan «Ow, Türkïyada  jïırma  mıñdaý qazaq turadı degenderiñ qaýda?»- dep telefon şalğanı bar. Al onda Namwk Kemal «biz ultqa bölinbeýmiz, qazaq bolsaq tügel qazaqpız da,  türik bolsaq tügel türikpiz» -degendi tuspaldağanı edi. Sol jikke bölinbeý ujımdasıp ketken qazaqtardıñ  birazı Ïzmïrde turadı.

Ankaradan Türkïyanıñ öz samoletine otırıp Ïzmïrge uştıq. Nursultan Äbişulı samolet işinde jolawşı salonına şığıp, qaýsı birimizben äñgimelesip, endi birewlerge ïntervyu berip, jarqın sapardıñ jaýrañdağan köñil-küýimen uşıp kelgenbiz. Ïzmïr awalañında da sol keşegideý saltanattı qarsı alw, qalıñ adam. Tağı da közge ottaý basılğan qazaq kïimdi aqsaqaldar, tana-moýınşaq tağınıp, gül quşaqtağan ükili qız-kelinşekter.

Samolet tabıldırığındağı resmï qarsı alwdan keýin Prezïdent top basında turğan oqalı, şapan kesteli taqïya kïgen  eñsegeý boýlı adammen  ıqılastı amandasıp jattı. Burın jüz körispegenimizben men onı tanıdım. Köpten  xat jazısıp, telefon şalısıp swret almasıp turatın edik. Meni ol da jañılmaý tanıp, ıstıq qawıştıq. Bul osı Ïzmïrde turatın qazaq, qazaq bawırlar işindegi basalqa  Şerïzat Doğrı edi.

Aéroport aýmağında jartı sağattaý ayaldap, köpşilikpen qaýta dïdarlasıp jatırmız. Ankaradağı eki künde türik sözine qulağı qanığıp qalğan jigitter kezikkenniñ bärimen ortaq til tabısıp, märe-säre. Adamdar nöpiriniñ är tusınan jalındı sälem jazılğan körmeler közge tüsedi.

…Aéroportta Prezïdentpen tolıq tildese almaý qalğan Şerïzat keşe tünde xanımın jäne Erkin, Şolpan, Abılaýxan attı eresek üş balasın ertip, soñımızdan kelipti. Küre-Marïde kütip otırıp, Nurekeñmen kezdeswdiñ sätin de tüsirdi. Erteñgi künniñ ülken-ülken şarwası bar, resmï programmadan awıtqï berwdiñ reti de joq. Osını eskerip Prezïdent raxmetin aýttı.

– Näwmez bolıp qaldıñız-aw? – dedim Atakülige qaýtıp kele jatqanda. Xanımı säl muñaýdı.

– Oqası joq, – dedi Şerïzat. – Buğan jetkizgen Täñirge de mıñ şükirlik! Awzına älem qarağan qazaq patşanıñ parasattı dïdarın körip, qolın alsa, şette jürgen şermendege az olja ma eken. Jolı bolsın!

Erteñgi sağat toğızda jolğa şığıp, osı töñirektegi Lepesa degen bir tarïxï orındı (äwlïe Marïyamnıñ Ğaýsa paýğambardı twğan jeri) zïyarat etpekşi edik. Älgi tüni boýı teñiz jağalağannıñ, ala tañnan tömen jügiristiñ saldarınan, tez jïnala almaý, säl keşigip qaldıq. Sodan soñ qasïetti Lepesağa sırttaý tawap etip, Ïzmïrge qaýta qaýtıp kettik. Asığıp kelemiz, basqağa emes, tup-twra Şerïzattıñ “Alaş qımız çiptiligine” kele jatqandaýmız. Sağat 2-de Stambwlğa uşwımız kerek. Soğan deýin Türkïya topırağındağı jalğız qazaq üýinde keñ otırıp, äñgime şertpekpiz ğoý…

Dañğıl qaramen (qara jol degen söz) jürip, bir saýğa burılğanda bökterde jatqan bir öñkeý şabdar bïeler tabını körindi. Äne-mine degenşe-aq  ordanıñ awlasına tireldik. Şerïzattıñ şüýgindi saýdağı şañırağı osı. Aq üýden äri qaraý qosalqı qurılıstar sozılıp jatır. Anadaýda qımız blogı tur. Awlanıñ oñ jağında bïebaw. Biraq, sawın da, qulın da basqa jerde bolsa kerek, bïebaw bası jazdaý jılqı jaýladı deýtin emes, şalğını japırılmağan qalpında.

Turpatı bizdiñ Köktöbedegi üýlerge uqsaýtın, sırtında olpı-solpısı joq, kerege, dödegeleri kïiz üýdiñ däl özindeý qïyulasqan, qalıñdığı ortaşa cementten soğılğan aq ordağa kirip irgeleý otırısa qalğanda, otız şaqtı adam qadaw-qadaw ğana bolıp qaldı. Közi jiti bir jigittiñ aýtwınşa, edende 32 kilem jatır. Tas üýde otırğandaý emespiz, dawıs sıñğırlap, jañğırıp şığadı.

Şäkeñniñ seksendegi şeşesi osı şañıraq köterilgen soñ qaladan mülde bezip, osında kelipti… Bizdi soqpaý kete me dep abırjığan eken, kirgen bette duğa oqıp, bärimizge batasın berdi. Munı salwdağı maqsat – türik jerinde qazaqtıñ bir belgisi bolsın degennen basqa tük te emes – deýdi Şerïzat. – Adamğa eñ äweli Atameken, sonan soñ däm qımbat. Türki xalqı üşin Altaýdan abzal meken, qımızdan asıl däm bolğan ba?! Elden ketkeli bizdiñ kökirektegi qasiret osı edi. Jerge jete almadıq sonsoñ, otaw köterip, bïe baýlap, köñil jubatıp otırğan jaý bar. Üýdiñ jobasın özderi äzirlep, işi-sırtın Qıtaý elinen swretşi şaqırıp ärletipti. Qabırğalarda qazaq mülikteri ilinip qoýılğan.

– Qımızdı türik ağaýındar qalaý işedi.

– Qımız bul jaqta joq tağam. Biraq türik awız ädebïetinde: “Ata-baba işkisi (swsını) köpirşigen aq qımız, arpa bïdaý swların işpe degen bir qırğız”-deýtin öleñ saqtalıptı. Bizdiñ bastı jarnamamız osı. Qımızdı sawdağa salğan emespiz. Sırtqı elderden suranıs mol. Bïıl ötken xalıqaralıq järmeñkege 6 tonna qımız alıp barıp edik, köp eringe tïmeý de qaldı. Para tabatın basqa da tirşiligimiz bar. Evropa, Amerïka, Arabïya elderinen qolqa salwşılar da köp, biraq, qazaq aq satıp baýığan emes qoý…

Artılğan qımızdı äzirşe emdew, ğılımï-öndiristik orındarı däri-därmek, kosmetïkalıq maqsattarğa paýdalanw üşin alıp ta jürgen körinedi. Şerïzat budan göri osı şarwanı jabdıqtawğa aqılşı bolğan Evropa bilgirlerine, bïe saww, qımız aşıtw twralı ädebïetter jiberip, keñes berip otırğan “Qazaqstan” qoğamına raxmetin köbirek aýtadı.

Aq ordanıñ törinde aqsarbastıñ eti jelinip, Avstrïya şabdarlarınıñ (Xaflïnger tuqımınıñ) qımızı işildi. Dämi Altaý men Alataw qımızınan säl şığırmaqtaw. Biz onı xïmïyalıq aşıtqıdan bolar dep bildik.

Türik jerindegi jalğız qazaq üýiniñ aq şañqan şañırağındağı üş sağat üş mïnwttaý ğana sezilip öte şıqtı. Prezïdent saparına ğana bögelip otırğan Şerïzat sol küni Evropağa ketpek eken. Onıñ özi jazğan “Alaş qımız käsipşiligi” attı kitabınıñ bir-birewi bizdiñ qolımızda ketti. Şolpan  men Abılaýxan bizdi aéroportqa şığarıp salıp, qol bulğap qala berdi:

– Qoş, türik qazaqtarınıñ qara şañırağı!

–  Qoş, Egeýdiñ jarqın jağalawı!

EJELGİ STAMBWLDA

Ïzmïr men Stambwl arası samoletke elw mïnwttıq jer. Égeý äserinen aýığıp bolğanşa Stambwlğa da eñkeýip ülgerdik. Sol, kädimgi, samolet tabaldırığında bastalğan qoşemet. Aldıñğı saltanattarğa köz üýrengendikten bolar, oğan onşa tañırqaý qoýğan joq edik. Tebirenisti körinis bas ğïmarat aldındağı keñ köşede bastaldı. Joldıñ ön-boýı lıq tolğan xalıq. Deni, tipti tügel derlik qazaqtar. Bizdiñ töbemiz köringennen-aq şapalaq soğıp, urandağan ünder dawıldap sala berdi. Şığar awızdağı gül gazonnıñ jïeginde müýizderine qızıl jïek baýlağan, aqsarbas üş qoşqardı köldeneñ ustap, üş jigit tur. Säl kidirip, Nurekeñ de şıqtı. Sol-aq eken, qaqpaýğa qaramaý, qoltığına kirip ketken qazaqtar qawmalap otırıp aqsarbastardı aldına äkeldi.

– Awmïn, bata beriñiz!

– Joldarıñ bolsın, jarıq juldızdar!

– A, qudaý, aqsarbas, aqsarbas!..

Dawıldağan dawıs, qwanışı men jılawı aralasqan, täñirge jalbaranıp, tilek tilegen ünder jürekti julqıp-julqıp jiberdi.

Mundaýdı ärkim öz sezimimen ölşeýdi ğoý. Men bul ağaýındardıñ tağdırın da, tarïxın da birşama täwirirek biletin edim. Sonaw otızınşı jıldarı Altaýdan (Şïnjïañnan) irgesi köterilgen 36 mıñ qazaq tawsılıp-tawsılıp, 50 jıldarı Türkïyağa 300 üý äreñ jetken. Tutas eldiñ tawsınşığındaý sol jandar qaýta köktep, 20 mıñğa jaqındap es jïıp, etek jawıp Atamekenmen jalğasa bastağan şağı. Sum zamandar soýqanına uşırap, sergeldeñ küý keşken sormañdaýlar bügingi qazaq atawlınıñ tuñğış Prezïdentin saltanatpen qarsı alw sätine jetse, aqsarbas aýtpaý, qaýtsin. Sol “A, Qudaýlap” qurbandıq äkelgen, jüz jastağı Xamza qajınıñ top soñında tosıp turıp, Nurekeñniñ qolın alıp, mañdaýına umsınıp jatqanın körgende qattı tebirendim. Bar tawqımettiñ tiri kwäsi – sol qart osı ğasırdıñ alğaşqı jıldarında twğan jeri Zaýsannan arğı bet asıp ketken eken. Sodan Moñğolïya men Qıtaýdıñ köp ölkelerin kezip, jer şarınıñ jartı şeñberin aýnalıp otırıp, Türkïyağa kelip tïyanaqtaptı. Moñğol jerinde bir, Qıtaýda bir balası qalğan. Qazir solardıñ är qaýsısı 50-60 üý bolıptı. Türkïyada ösken äwletteri Anglïya, Şvecïya, Norvegïya elderinde şaşırap jür. İrgemiz bütin otırıp, bir balamız säl keşikse şaşımız ağarıp ketetin özimizben sol qarttıñ qasıretin salıstırıp bir baýqaýıqşı. Äýtpese, anaw turğan säldeli, abız qırğızğa qara. Sïrïyadan Stambwlğa oralsa, eline kelgendeý bolatın sol taqwa-tutas türiktiñ bir tutqası bolğan qazaq Prezïdentin qarsı alw mümkindigine jetkenine mıñ şükirlik etedi eken. Tipti, bir awıldı tügel jaw qırıp, qarnın jarıp tastap ketken jükti äýeldiñ qursağınan şoşıp twğan Tomıqtıñ türik jerinde ömirge kelgen balaları da anaw toptıñ arasında jür ğoý.

Endi babasınan balasına deýin kelip turğan mına köptiñ köñil qılın şertip köriñiz. Et jürekti pendemiz ğoý, däl osı sätte Prezïdent qandaý sezimde boldı, biz qalaý tebirendik, siz qandaý sezim keşer ediñiz ağaýın?!

Bata jasaldı. Üş jigit aqsarbastı jerge jıqpaý, ayağın bwmaý, alqımınan orıp-orıp jiberdi.

– Aq jol! A, Qudaý, arwaq!

Basqalardı qaýdam, osı sätte qalam ustağan ärkimniñ  köñil qatırasında äralwan swret, sïpat, sïtwacïya somdalıp qalğanı dawsız edi. Men, sezimi sırtqa tebe bermeýtin Seýdaxmetke, jan qubılısın jasırwdı bilmeýtin Şerxanğa,  qïyal älemi qılpıldap, ünemi elpildep turatın Kamalğa, üp etken lep betine şığa keletin Sarbasqa, janı näzik Altınşaşqa qaraýmın. Älpetinen eşteñe baýqatpaýtın Seýdaxmetim öñi özgerip, tañdaýın qağıp janarı jasawrap, äser äwresinde tur. Al, basqaları… özderi aýtar.

Sezimge erip, söz köbeýtip alsam, aýıp etpe, oqwşı. Bile-bilgenge bul öz aýımızdı sırtqa şığarıp, alısta jürgen ağaýındı müsirkep, muñ şaqırw emes. Ondağı qazaqtardıñ xali qazir bizden jaman emes. Rwxanï älemdegi baýlıq ämirşi bolsa, büginde olar “xanğa sälem bermeýtin” jağdaýda. Twısqan türik te sırtqa tewip, kökirekterinen keri ïtergen emes. Jalpaq älemnen taban tirer japıraqtaý jer taba almağanda pana bolğan el. Olar üşin Türik tawınıñ bïik bolğanı da, Ata meken abıroýı da tepe-teñ tilek.

Kün –  senbi: Ejelgi Stambwldıñ äýgili orındarın körgenge ne jetsin. Bul qalada bizdiñ bïznesmenderdi  qazaq ağaýındar köp töñirektedi. Türik iskerler tobın Nurekeñ qabıldadı.  Tüsten keýin “Mämaranıñ” ülken bir zalında qazaqtarmen kezdesw boldı.

–  Al, ağaýındar, äñgimeniñ awzın aşaýıq. Bul bizdiñ resmï emes, bawırlastıq kezdeswimiz bolsın, – dedi Nursultan Äbişulı.

Ağaýındar minbege kezek-kezek köterilip jatır.

– Qazaqstandağı oñdı özgeristerdiñ bäri bizdiñ qwanış, – deýdi Talğat Qosjigit. – Şükirlik, qaýta qurw sizderde baýsaldı, beýbit, batıl ketip bara jatır. Bul da bolsa, äri sezimdi, äri tözimdi xalıq tabïğatına tän, äri, Prezïdent parasatınıñ jemisi dep bilemiz. Ulı isterdiñ aldında jürsiz. Sizdiñ qadamıñız qazaq xalqınıñ baqıtınan basqağa awıtqımawın ünemi tileýmiz.

– Ankarada aldıñızdan şığıp, keşe Stambwlda qoltığıñızğa kirip şır-pır bop jürgen ağañnıñ biri menmin, – dedi Mäjït Janaltaý.   – Jolıñızğa malımız tügil janımız qurban bolsa da rïzamız. Men Qazaqstanda 1979, 1989 jıldarı 2 ret boldım. Onda – köz kirewkeli, til – kürmewli kez edi. Endi, mine, til şeşilgen, jürek uğısqan tusqa keldik. Bul oraýda sizdiñ qaýratkerlik isiñizdi bilemiz… Endi, Qazaqstanğa kiris-şığıstağı kedergiler joýılsa, ağaýınmen erkin aralasar edik. Eki el jaqındastı. “Aqıl awısar, ırıs juğısar”. “Sïır sw işse, buzaw muz jalaýdı”. Atamekenniñ ırısınan biz de ümitkermiz.

– Sonda, kedergi bizden be?

–  Sizderden demesek te, barıs-kelis bïligine Qazaqstan äli  ïe bola qoýğan joq.

Xalïfa Altaý Qazaqstandağı din mäselesin, Ğulam Aýdar qos azamattıq, Ïslam Jemeneý Ïran qazaqtarınıñ jaýın, Ïsmaýıl Sebenjan Almanïyadağı (Germanïya) qazaqtar müddesin söz etti.

– Qazaq – el bola ala ma? Sırttağı ağaýındardan ne kütesiz? Otandastardıñ mümkindikterin nege paýdalanbasqa? Bar qazaqtıñ basın qosıp aqıldasatın kez jetken joq pa? – degen suraqtar qoýdı Moñğolïyadağı ïslam qoğamınıñ bastığı Saýran Qadırulı. Stambwl wnïversïtetiniñ professorı Mexmet Saraý türik-qazaq baýlanıstarı tarïxın terbep, eki el bawırlastığınıñ bekem bolwına tilek bildirdi. Kezdeswge Türkïya, Evropa, Moñğolïya, Ïran, Awğan, Sïrïya-Arab elderindegi qazaqtardan ökil qatıstı. Bar qazaqtıñ bas qoswı degen osı bolar.

Nursultan Äbişulı eñ äweli qaýta qurwdıñ qazaq topırağındağı axwalın, sayasï-ékonomïkalıq jağdaýdı tanıstırdı.

– Kelw-ketw mäselesi endi Qazaqstannıñ özinde şeşiledi. Ol üşin Sırtqı İster mïnïstrliginiñ jumıs awqımın keñeýtemiz. Osı jolğı resmï kelisimge säýkes Türkïya – Qazaqstan äwe jolı jaña jıldan bastap aşıladı, telefon qatınası ornaýdı. Eki el arasında ékonomïkalıq keñes qurılıp, sawda-sattıq rettelinedi. Al, Qazaqstan azamattığın qalasañızdar pasport berw meniñ isim, qos azamattıqtı eki jaq bolıp şeşw kerek. Türkïya joğarı oqw orındarına 100 bala jiberilip, sondaý balanı biz qabıldağalı otırmız. Talaptı balalarıñız bolsa, soğan qosıñızdar.

– Sırttağı ağaýındardan küterimiz – bawırmaldıq birlik. Sizderde bizde joq birtalaý artıqşılıq bar. Ol – sawda, iskerlik. Meýli, bawır bolıp qaýta oral, meýli, bïznesmen bolıp, käsipke kel, birlesken şarwa qur, söýtip, qazaqtardı käsipke üýret. Elim degen azamatqa kömekke keletin kez jetti.

Al, türik eli Sizderdi bawırğa tartıp, kömek jasap otırğanda, türikterdi biz nege jatırqaýmız, tïisinşe, jaqın tartıp, ağaýın ara arazdıqqa jol bermeýmiz. Eger, nemis jerindegi qazaqtar qağajw körse, 800 mıñ nemisti biz de panalatıp otırmız. Soğan oraý sizderge de araşa tüsemiz. Biraq ondaý mälimet bolğan joq. Sırttağı bar qazaqtıñ basın qosıp, kongress ötkizw oýlastırılıp jatır. Ökilderiñizdi jiberiñizder.

Sol küni keşke jazwşı-jwrnalïster Stambwldağı “Qazaq Waqıbında” boldı. Ağaýındar, alqa otırıp äñgimelesti, türli tağdırlar aýtılıp, oý qozğaýtın, köñil tolqıtatın köp sır şertildi.

Men Kelnnen kelgen birtalaý adamdı kördim. Olar köbinese, jazğı demalıstarında keletin edi.

– Bul saparğa biz Evropadağı ağaýındardıñ ökili retinde keldik, – dedi Abdraxman Şetïn.  – Mine, jüz körisip, köñildegini aýttıq. Mısalı, mına jigit Danïyada turadı. Tağdır äkelerin Qazaqstannan bir qwsa, Awğanstannan eki awdarıp alıstatıp jiberdi. Elge qaýtqıları keledi-aq, biraq qalaý?..

Mexmet Ayubï deýtin bul jigittiñ Almatığa kelgeni ras. Usaq üş balasın ertip, ağaýındı eki semya 15 kün “Qazaqstan” qoğamınıñ qonağı bolğan. Awğan qazaqtarın atamekenge jalğastırw oýları bar ekeni de ötirik emes.

– Bar qazaqtı birden köşirip alamın deý almaýmın,-degen Prezïdent.  – Birte-birte kele beriñizder. Alda-jalda, köp bolıp kelemiz deseñizder, Türik ökimetimen bir toqtamğa keleýik.

Buğan bälen dep bätwa aýtwşılar bolğan joq.

– Osı “el, el” degenderiñiz bos söz emes pe? – dep qaldım Abdraxmanğa.

– Jürek tübinde Twğan jerge barıp turatın bir küş bar-aw. Biraq, biz waqıttıñ da, sayasattıñ da san-soýqanın körgenbiz. Qazaq öz topırağında ğana qazaq bolmaq. Egemen bolıp jatqan qara şañıraqta öz ultınıñ köpşilik bolğanı da abzal ğoý. Mısalı, öziñ biletin Zwxa batırdıñ Türkïyadağı äwleti 72 üý bolıppız. Baýlıq degen bizden talaý ret adıra qalğan. Jut jalmağan, jaw alğan. Bügingi jıýğan-tergender juttı qoýıp, esep şottıñ bir tası jañılıs soğılsa, joq bolatın, boljawsız dünïe. Endeşe, oý tübindegi armandı “bos söz” deý körmeñizder…

– Qazaqstannıñ qazirgi qadamdarın sizder jürgen el, sizdiñ öziñiz qalaý bağalaýsız?

Zïyajan qajı:

– Qazaq – Türikke jat xalıq emes, kerek deseñiz türiktiñ qaraşañırağı qalğan ülken üýimiz desedi. Sondıqtanda sizderdiñ är tabıstarıñızğa qwanıp otıradı.

– Atap aýtqanda?

– Ol özi qazir köbeýip keledi ğoý, -dedi sözge köldeneñnen qosılğan Däwit Aşıqköz. – Eñ alğaş “Jeltoqsan” oqïğasımen bir jalt qarattıñızdar. Orta Azïya respwblïkaları basşıların bir jïnap, berekege bätwa jasadı. Mine, endi ékonomïkalıq-sayasï dağdarıstı birigip şeşetin ékonomïkalıq odaq şartı jasalıp jatır. Nurekeñder keşe ğana qaraqabaq qan tögisin tıyudıñ tïimdi joldarın qarastırıp keldi. Osınıñ bäri Prezïdent Nursultan Nazarbaevtıñ parasattılığımen tikeleý baýlanıstı.

– Bärinen burın, sonşalıq köp ulttı respwblïkada qaýta qurwdıñ baýsaldı, janjalsız, daw-şarasız ketip bara jatqanı qanağattanarlıq, – deýdi Qulanbaý Nazır.

Jeksenbi küni delegacïya tutas tobımen Stambwldağı ataqtı Aya-Sofïya mwzeýin, “Tapqapı” körmesin, sultan Axmet meşitin kördi. Märmara, Qarateñiz tösinde kememen serwen jasadı. Şuğıldanıp jürgenim qazaq émïgracïyasınıñ mäselesi bolğandıqtan men az waqıt qazaq “waqıbında” bolıp, aéroportqa basqalardan bir sağat burın kelippin. Osı sätte Prezïdentti şığarıp salw üşin Ankaradan uşıp, Turğıt Özäl de keldi. Säti bolğanda, qazaq bïznesmenderiniñ birazı, jwrnalïsterden Altınşaş Jağanova ekewmiz bar, Prezïdentpen eskertkiş swretke tüsip, qısqa ğana äñgimeleswdiñ oraýın taptıq.

– Qazaqstan Parlamentiniñ äýelder mäseleleri jönindegi komïssïyanıñ törağası retinde sizdiñ zaýıbıñızğa xat jazğanım bar edi. Ïnşalla, endi eki el äýelderi arasındağı qarım-qatınas keñeýe tüser dep oýlaýmın, – dedi Altınşaş.

– Tabïğï, tabïğï, – deýdi Prezïdent. – bul öte durıs.

Öziniñ Qazaqstanğa saparın esine salıp, respwblïka baspasözderinde, sol qatarda, sırttağı ağaýındarğa arnalğan “Şalqar” gazetinde de mol jazılğanı jaýın aýttım. Keýbir jeke sözderdi ğana tärjimelep turğan Äbdwälï Jan arab ärpimen basılatın bul gazet köp jerge taralatının, qazaq xalqınıñ mol ıqılasın sol gazetter betinen jïi köretinin mälim etti.

– Şoq, şoq teşäkkür (köp raxmet) Bul sapar da jazılatın bolar, – dedi sonan soñ.

Säti  tüsken är qadamğa qattı qwanatın bizder üşin, qazaqstandıq barlıq joldastar üşin bul öte oraýlı dïdarlasw, tipti jeke ömirdiñ özgeşe esteligi boldı.

Türik jerindegi barlıq tüýsikti tüýindep kelgende meniñ ernime:

Arğı atam er türk,

Biz qazaq elimiz,

Samal taw, salqın jon

Sarıarqa jerimiz, – dep bastalatın Jüsipbek Aýmawıtov atamızdıñ öleñi orala berdi. Kezinde Altı Alaşqa uran bolğan osı jır qazaq aspanına qaýta şığıp, tutas türik xalıqtarınıñ ünderimen ulasıp bara jatqandaý sezimmen oraldım.




Pikir üstew

É-poşta mekenjaýıñız jarïyalanbaýdı. Mindetti örister * tañbalanğan

Back to Top ↑