banner-top12

Сұхбат 54238_book_pile_sm

Қосқан уақыты Мамыр 11, 2014 | 1  915 рет оқылды | сайтқа қосқан shalqar

0

«Ең әділ сыншы – оқырман»

Жақында ҚХР жазушылар одағы мемлекеттік комитетінің жорасы, Шинжиаң әдебиет-көркемөнер бірлестігінің орынбасар төрағасы, «Шұғыла» журналының бас редакторы жазушы Шәміс Құмарұлы редакциямызда қонақта болды. Төменде Шәміс Құмарұлымен өткізген сұхбатымызды ұсынып отырмыз.

 

–        Редакциямызға қош келіпсіз, аға! Қазақстанға нешінші рет келуіңіз?

–        Мен Қазақстанға жиі келіп тұрамын. Осы жолы Дүниежүзі қазақтары қауымдастығының арнайы шақыртуымен келдім.

–         Сіз қай ұйымның атынан келдіңіз?

–         Жоқ.Шинжиаң әдебиет-көркемөнершілер білестігінің.

–         Қауымдастық ұйымдастырған мәдени шаралардың барлығына

қатыстыңыз. Қандай әсерде болдыңыз?

–        Жақсы әсер қалдырды. Төрткүл дүниенің түкпір-түкпірінен келген ағайындармен қауышып, олармен арқа-жарқа болып әңгімелесудің өзі қандай ғанибет. Дүниежүзі қазақтары қауымдастығы алыс-жақын шетелдегі   қазақтардың атажұртына ат басын бұруына және мәдени-рухани байланыстар орнатуына мұрындық болғаны рас. Бұл жағында марқұм Қалдарбек Найманбаев мырзаның еңбегі зор. Ал Талғат Мамашев мырзаның да қауымдастықтың жұмысын ақсатпай біраз шаруалар жасағанын осы жолы көріп-білдік.

–        Алдағы жылдары Қауымдастықты қай қырынан көргіңіз келеді?

–        «Дүниежүзі қазақтарының қауымдастығы» деп аты айтып тұрғандай, оның үстіне төрағасы президент Н.Ә.Назарбаев өзі болып отырған тұста Қауымдастық әлем қазағына мұнан да жақсы, тиімді жұмыстар жасауы керек деп есептеймін.

–        Атап айтар болсаңыз…

–        Ең бастысы әлемдегі қазақтардың тіл-жазуын бір арнаға түсіруге күш салу қажет. Қазір әр елдегі қазақтар түрлі әліпбиді қолданып жүр. Мәселен, Еуропадағы және Түркиядағы қазақтар латын әліпбиін қолданса, Қытайдағы біздер арап әліпбиін қолданамыз, ал Ресей, Моңғолия және Қазақстан қазақтары кириллица әрпін қолданып келеді. Бұл алыс шетелдегі қазақтармен рухани-мәдени байланыстар орнатуына орасан зор кедергілер жасап отыр. Біз өмір сүріп отырған мемлекеттің жағдайымен айтар болсақ, Қытай қазақтарының тіл-жазу мәселесі шешілген деп айтуға толық негіз бар. Құдайға шүкірлік баспасөзіміз бар, радио-телеарналарымыз жұмыс жасап жатыр дегендей. Дейтұрғанмен бір бірімізді бұдан да жақынырақ танып-білу үшін әрқайсымыздың жазған шығармаларымызды, баспасөзімізді  ешқандай аудармасыз оқи алуымыз керек. Онысыз болмайды. Менің Қытайда 18 кітабым шықты. Алды 20 мың данамен тарады. Ал Қазақстанда мен туралы ешкім білмейді, білдіру үшін кітабымды кириллциаға аударып басуға тура келеді. Бұл жерде өзімді дәріптейін деп отырғаным жоқ, сөздің шыны осы. Мұндай кедергілерді жою үшін бір-ақ жол бар, ол – жазуды бірарнаға түсіру. Өйткені жазу бәрімізге рухани көпір болмақ.

–        Әліпбиді бір арнаға түсірелік делік, сонда сіз қай әліпбиге көшкенді жөн санайсыз?

–        Латын әліпбиіне көшуіміз керек. Жаңа айттым дүниедегі қазақтар үш жазуды қолданып отырғанын. Сондықтан бір ұлттың рухани-мәдени тұтастығын сақтаймыз десек, әлемнің бет алысына қарай бейімделіуіміз керек. Онда да ғылыми жүйеге түскен, кемелді жазумен келуіміз керек. Қоғамдық ғылым өз алдына, жаратылыстық ғылымға ыңғайлы, компьютер тіліне өте икемді болуы тиіс.

–        Латын әліпбиіне көшу туралы ойыңыз дұрыс делік, дейтұрғанмен бұл сіздің жеке пікіріңіз.  Бірақ Қытай өкіметі қазақтардың латын әліпбиге көшуіне рұқсат бере қоя ма  екен…

–        Біздің өкіметіміз латын әліпбиіне көшуді толық қолдап отыр. Ханзулардың өзі де латын әліпбиімен қытай әрпін дыбыстап оқу үшін қолданады. Оны «пиниін» деп атайды. Жасырарым жоқ, мен ШҰАР тіл-жазуды бірлікке келтіру комиссиясының мүшесімін. Біздің тіл мамандар латын әліпбиінің он неше жобасын ұсынып отыр. Бірақ біз Қазақстанға қарап отырмыз. Қазақстан латын әліпбиін бекітіп жазуды қолданысқа енгізсе, біз сол күні сол жазуды қолданбақпыз, ол анық..

–        Жазушылыққа қалай келдіңіз?

–        Мен бай шаруаның ұрпағымын. Қытайда «Мәдениет зор төңкерісі» деген зобалаң жылдар болды. Сол жылдары белсенділер әкеме «тап жауы» деп қалпақ кигізіп күреске алды. Мен сондай отбасында ер жеттім. Кейін келе саясат оңалып, үкімет «бай шаруаның балаларынан бес пайыз оқуға қабылдау керек» деген қаулы шығарады. Осыдан барып мен Шинжиаң университетінің физика факультетіне оқуға түстім. Оқуды бітіргеннен кейін Шинжиаң оқу-ағарту баспасына аудармашы болып жұмысқа тұрдым. Үш жыл қазақ оқушыларына арналған оқулықты қытай тілінен қазақ тіліне тәржімаладым. Тұңғыш рет қазақ әдебиеті оқулығын құрастыру комиссиясына қатыстым. 1980 жылы қаңтарда менің «Үміт ұшқыны» деген прозалық жинағым Шинжиаң халық баспасынан шықты. Ол кезде мен 28 жаста едім.

–    Демек, мамандығыңыз басқа болса да, одан бұрын әдебиетпен айналысып жүрген болдыңыз ғой?

–        Бала кезімнен әдебиетке қызығатынмын. Мектепте және университетте оқып жүргенде өлең, әңгіме және повестер жазып жүрдім. Алғашқы өлеңдерім 1974 жылы «Шинжиаң» газетінде жарық көрді. Шинжиаң әдебиет көркем өнер бірлестігінің сол кездегі орынбасар төрағасы ақын, қоғам қайраткері Құрманәлі Оспан «бізге жазып-сызатын, ғылымнан хабары бар жас жігіт керек» деп мені 1982 жылы «Шұғыла» журналына алып келді. Содан бастап әдебиеттің қазанында қайнап келемін. 1987 жылға дейін «Бір тамшы қан», балаларға арналған «Ақ серке мен Көксерке», тарихи роман «Бөке батыр» қатарлы 4 кітабым жарық көрді.1987 жылы «Жусанды дала» деген повесімнен өзгертіліп жасалған телефильм мемлекеттік 3-дәрежелі сыйлыққа ие болды. Сол жылы мен «Шұғыла» журналының орынбасар редакторы, Шинжиаң телевидение көркемөнершілер одағының орынбасар төрағасы, 1989 жыл сәуірде ШҰАР әдебиет көркемөнершілер одағы төрағасының орынбасары болдым. Қазірге дейін жаңағы айтып кеткен кітаптардан басқа «Ертіс кілкіп ағады», «Тұғырылхан», «Ер Жәнібек», «Қарамайлы аңызы» қатарлы романдар мен повестерім жарық көрді.

–        Шығармаңыздың көбі тарихи тақырыпта құрылыпты. Бұл сіздің тарихты көп білетіндігіңізден бе?

–  Мен тарихи кітапты өте көп оқыған және тарихи деректерді көп жинаған адаммын. «Ер Жәнібек» романын жазу үшін он сегіз жыл материал жинадым. Бөке батыр туралы әңгімелерді бала күнімде ауыл қарттарынан естісем, есейе келе Бөке туралы жазба материалдарды көп оқыдым.

–        «Қарамайлы аңызы» деген повесіңіз туралы айта кетсеңіз.

–        Қарамайлы қытайдағы ең үлкен мұнайлы алқап. Қазіргі үйдегі жеңгең осы мұнайлы өңірдің қызы. Бір рет қайын жұртыма бара қалмаймын ба, сол сапарымда Жолаушы деген  қариямен кездесіп, әңгіме дүкенін құрып қалдым. Қариямен әңгімелесе келе Қарамай мұнайын «қазақ тапқан» деген тарихи дерекке көз жеткіздім. Өйткені Қытай тарихына Қарамайлы мұнайын «Оразақын» деген ұйғыр тапты деп жазып қойған болатын. Бірақ Жолаушы ақсақалдың айтуынша мұны Дәрібай деген қазақ одан бұрын тапқан. Ал Оразақын болса Үрімжі мен Шәуешек арасында сауда жасап жүрген саудагер екен. Қарамайға Оразақынды Дәрібай алып келген ғой баяғы. Одан бұрын қазақтар қарамайды шырақ қып жағып, сексеуілге тамызық жасап жүреді. Тіпті қойдың қарнына қара майды құйып алып Дөрбілжін мен Шәуешекке апарып сатқан. Бірақ орта жолда кездескен көлденең атты саудагер ұйғыр «қарамайды» тапқан адам болып, олжалы болып кете барады. Мен осы әңгімеден кейін Жайырды айналып Тұзторанғы, Дәм деген жерлерге дейін барып, жиырма күн материал жинадым. Үрімжіге қайтып барған соң осы повесті жазып шықтым. Бұл аңыз да емес, нағыз тарихи шындық болатын. Осы повесімнен кейін Қытай тарихына Оразақынның орнына Дәрібайдың аты енгізілді.

–        Қытай тіліне қандай шығармаларыңыз тәржімаланды?

–        «Қарамайлы аңызы», «Жусанды дала»», «Бәтима», «Ертіс кілкіп ағады» қатарлы кітаптарым қытай тіліне аударылды.«Бөке батыр» романым ықшамдалып аударылып Үрімжіде шығатын «Жасыл өңір» деген журналда жарияланды. Ал Қытай тіліне тәржімалаған әңгімелерім өте көп. «Бөке батыр» романым кезінде мемлекеттік сыйлық алды.

–        Шинжиаңда өзіңіз ұстаз санаған ақын-жазушылар бар ма?

–        Шинжиаңда ақын-жазушы деген көп. Жақсы ақын жазушыларды саусақпен санап алуға болады. Менің ең табынар, пір тұтар ақын-жазушыларым – Мағаз Раздан, Омарғазы Айтан және Құрманәлі Оспан. Олардың бәрі марқұм болып кетті.

–        Сіз өзіңізді жақсы жазушы қатарына жатқызасыз ба?

–        Мен алдыңғы буын ағалар мен соңғы буын інілердің ортасындағы жазушымын. Оның төрелігін оқырман береді. Оқырманы көп жазушы меніңше жақсы жазушы.

–        Сіздің оқырманыңыз көп пе?

–        Өте көп. Әр кітабым 3-4 реттен 20 мың данамен басылды.

–        Сыншылар сізді қалай бағалап жүр?

–        Менің шығармамыды мақтап жазғандар көп болды. Ол әр сыншының жеке пікірі ғой. Оны да дұрыс деп айта алмаймын. Әділ сыншы – оқырман.

–        Артыңыздан өкше басып келе жатқан іні-қарындастарыңыз бар ғой.

–         Екі тілді қатар меңгерген жазушылар қатары көбейіп келеді. Мен осыны мақтанышпен айтқан болар едім.

–        Сіз прозалық шығарма жазып жүрсіз, бұл жақтан үлгі тұтатын жазушыларыңыз бар ма?

–        Қазақстан жазушыларының барлық шығармаларын оқып шықтым. Менің кәсібім жазушы болған соң міндетті түрде солай болады да. Менің жазу әдісім Оралхан Бөкейдікіне жақынырақ келеді. Бұл Оралханға еліктеп шығарма жаздым дегенді білдірмейді. Менің бірнеше еңбегім жарық көргеннен кейін барып Оралханның шығармалары қолыма тиді. Оралхан Шинжиаңға барғанда менің шығармаларымды оқығанын айта келіп «Бауырым екеуіміздің жазу стиліміз бір-бірімізге жақындау екен» деген еді.

–        Қандай сыйлықтарға ие болдыңыз?

–        Төрт кітабыма сыйлық алдым. Мемелекеттік сыйлық берілді. Басқа үлкенді-кішілі сыйлықтар бар дегендей..

–        Сіз атақ, даңқ дегенді қалай бағалайсыз?

–         Мен шығарма жазғанда сыйлық алайын, немесе атақты болайын деп жазбаймын. Қытайда біраз сыйлықтар берілді, оны жаңа айттым. Бірақ ол халықтың, үкіметтің қолдауынан болды. Бұдан кейін де сыйлық алайын деп жазып отырғаным жоқ. Тағы қайталап айтайын халық, қоғам мойындаған, елі құрмет тұтқан жазушы – жақсы жазушы.

–        Шығармаңызды сыйлыққа ұсынып жүргендер кімдер?

–        Мен бір де бір шығармамды сыйлыққа өзім ұсынып көрген емеспін. Басқалар ұсынып жатыр. Сыйлықты жазушыға берген «әділ баға» деп санамаймын. Оның түкке де керегі жоқ. Сол сыйлық алып жатқан шығармаларымның кейбіреуі  керемет болуы екі талай. Мен сізге айтайын, бір ақын мың өлең жазғанымен оның бір өлеңін халық жатқа айта айталмаса ол ақын нөлге тең. Ал бір ақын бес өлең жазғанымен соның бір өлеңін жұрт жатқа айтса ақын деген сол. Ондай кезде  шығармасының көптігі есеп болмайды, сыйлығы да есептелмейді. Әдебиет дегеніміз – бір халықтың асқақ рухы. Әдебиет деген – дара ғылым, өрісі кең ағарту. Әдебиет халықтың рухани-мәдени сапасын көтеру үшін рөл атқарады. Халықтың ойламаған нәрсесін ойына салады. Өмірден бір саты жоғары тұрып, адамдарды рухани әлемге жетелей алмаған жазушы –жазушы емес. Сізге және бір нәрсе айтайын, егер бір жазушы бұл дүниеге тек бір ұлттың көзқарасымен емес, күллі адамзаттың көзқарасы, тағдыры арқылы толғана отырып, адмзаттың болашағын ойлап қолына қалам алса ол – ұлы жазушы болмақ.  Әдебиеттің түрі көп қой, мен өзімнің салам жөнінде айтып отырмын.

–        Қытайдағы қазақ мектептері жабылып жатыр дегенді естіп жүрміз. Бұл ертеңгі күні қазақ тілінің аясы тарылып  кетпей ме деген күдікке әкелмей ме?

–        Қазақ мектептері жабылып жатқан жоқ, мектептерді бір-біріне қосып жатыр. Қытай оқу-ағарту минстрлігі қазір қос тілді оқыту бағдарламасын жолға қойып отыр. Қытайдағы  әр ұлт тілі мен әдебиетін өз тілінде оқиды. Ал басқа пәндердің бәрі қытай тілінде оқытылады. Бұған бола қазақ тілінің аясы тарылып кетеді деп алаңдаудың еш қажеті жоқ. Мұндағы мақсат – оқушыларды өз ана тіліне жүйрік бола отырып, барлық ғылымдарды қытай тілінде еркін оқи алатын, көра алатын етіп тәрбиелеу. Бұдан кейін қытай тілін білмесеңіз өрісіңіз тарыла береді. Сондықтан мемлекет тілі қытай тілі болғандықтан оны әр адам құрмет етуге міндетті.

–        Мемлекеттік тілді құрмет еткен дұрыс қой. Бірақ та қытайша тәрбиеде болған соң баланың психологиясына әсер етпей қоймайтыны анық. Сондықтан олар «бәрібір қазақ тілінің керегі жоқ» екен деп барлық зейін-зердесін қытай тіліне бұрып кетуі әбден мүмкін ғой.

–        Мен өз ана тілінен бет бұрып кетеді дегенге сенбеймін. Отбасындағы тәрбиесі нашар аз санды жастар кетіп қалуы мүмкін. Менің кіп-киттей қытайша оқыған балам интернет арқылы Қазақстандағы балалармен қазақша хат жазысып тұрады. Өзім қытай тілінде оқымағаныма әлі өкінемін. Егер қытай тілінде оқыған болсам, қазақты қытай тілімен шығарма жазып бүкіл әлемге танытқан болар едім. Қазір билік басында болсын, ғылымда болсын, мықты жерде қызмет жасап жатқан қыз-жігіттердің барлығы қытайша оқыған дар. Менің кітабымды қытай тіліне тәржымалағандар да солар. Оған бола үрейленудің қажеті жоқ. «Жаңағы қазақ мектептері жабылып жатыр» деп жүргендер өресі  төмен адамдардың байбаламы.

–        Алда оқырмандарыңыз қандай шығармаларды оқи алады?

–        Менің мақсатым – кейінгі ұрпаққа Шинжиаңдағы халықтың жан кешті өмірін, тарихын жазып қалдыру. Оның біразын қаузам болдым. Менің әңгіме, повест, романдарым негізінен халық, адам тағдыры. «Үміт ұшқыны» мен «Бөке батыр», «Қөз жасы сарқылмайды», «Ер Жәнібек» және қазіргі халықтың өмірінен бейнелеген «Ертіс кілкіп ағады» деген романдарым соның айқын мысалы. Жақында  «Жарық дүние» деген ғұмырнамалық романым шығады. 1932 жылығы Қазақстанда болған ашаршылық жылдарында қырылып, бір отбасынан аман қалған жалғыз ұлдың Қытай асып бара жатқанда шекарадағы тағдыры баяндалады. Одан кейін жақында «Қилы жылдар» деген романымды жазып болдым, елге барған соң баспаға ұсынамын. Бізде Мырқымбек Малшыбаев деген мықты ғалым болған, қазір де бар. Бұл романда сол кісінің әр жылдардағы өмірі мен тағдыры әңгіме болады.

–        Енді мынаны жазсам деп ойланып-толғанып, толғағы жетпей жүрген дүниелеріңіз бар ма?

–        Бар. Қытайдың Алтай жерінде жасаған керей деген халықтың  «Төрт би төре» деген заманы болған. Керейлер сол заманда Чиң хандына бағынбай сыртай қарап, орыс патшалығына да бодан болмай  бір ғасырға жуық жақсы тұрмыс кешіреді. Бірақ өз ішінде түрлі қиқмет, күрестер өмір сүреді. Осы жүз жылдық өмірінен бір роман жазбақшымын. Ол туралы материал жинап болып қалдым. Құдай жеткізсе, денім сау болса бірнеше жылдан кейін зейнеткерлікке шығам. Сонда осы кітапты жазуға отырамын. Бұл менің соңғы шығармам болмақ. Осы күнге дейінгі жазған дүниелерімді халық дұрыс түсініп, жақсы бағалап жатса сол да жетеді маған. Бұл Шәмістің жеке пікірі.

Әңгімеңізге рахмет!

 

Әңгімелескен Әлімжан ӘШІМҰЛЫ.

2011 жыл.

 




Пікір үстеу

Э-пошта мекенжайыңыз жарияланбайды. Міндетті өрістер * таңбаланған

Back to Top ↑