banner-top12

Suxbat 54238_book_pile_sm

Qosqan waqıtı Mamır 11, 2014 | 1  401 ret oqıldı | saýtqa qosqan shalqar

0

«Eñ ädil sınşı – oqırman»

Jaqında QXR jazwşılar odağı memlekettik komïtetiniñ jorası, Şïnjïañ ädebïet-körkemöner birlestiginiñ orınbasar törağası, «Şuğıla» jwrnalınıñ bas redaktorı jazwşı Şämis Qumarulı redakcïyamızda qonaqta boldı. Tömende Şämis Qumarulımen ötkizgen suxbatımızdı usınıp otırmız.

 

–        Redakcïyamızğa qoş kelipsiz, ağa! Qazaqstanğa neşinşi ret kelwiñiz?

–        Men Qazaqstanğa jïi kelip turamın. Osı jolı Dünïejüzi qazaqtarı qawımdastığınıñ arnaýı şaqırtwımen keldim.

–         Siz qaý uýımnıñ atınan keldiñiz?

–         Joq.Şïnjïañ ädebïet-körkemönerşiler bilestiginiñ.

–         Qawımdastıq uýımdastırğan mädenï şaralardıñ barlığına

qatıstıñız. Qandaý äserde boldıñız?

–        Jaqsı äser qaldırdı. Törtkül dünïeniñ tükpir-tükpirinen kelgen ağaýındarmen qawışıp, olarmen arqa-jarqa bolıp äñgimeleswdiñ özi qandaý ğanïbet. Dünïejüzi qazaqtarı qawımdastığı alıs-jaqın şeteldegi   qazaqtardıñ atajurtına at basın burwına jäne mädenï-rwxanï baýlanıstar ornatwına murındıq bolğanı ras. Bul jağında marqum Qaldarbek Naýmanbaev mırzanıñ eñbegi zor. Al Talğat Mamaşev mırzanıñ da qawımdastıqtıñ jumısın aqsatpaý biraz şarwalar jasağanın osı jolı körip-bildik.

–        Aldağı jıldarı Qawımdastıqtı qaý qırınan körgiñiz keledi?

–        «Dünïejüzi qazaqtarınıñ qawımdastığı» dep atı aýtıp turğandaý, onıñ üstine törağası prezïdent N.Ä.Nazarbaev özi bolıp otırğan tusta Qawımdastıq älem qazağına munan da jaqsı, tïimdi jumıstar jasawı kerek dep esepteýmin.

–        Atap aýtar bolsañız…

–        Eñ bastısı älemdegi qazaqtardıñ til-jazwın bir arnağa tüsirwge küş salw qajet. Qazir är eldegi qazaqtar türli älipbïdi qoldanıp jür. Mäselen, Ewropadağı jäne Türkïyadağı qazaqtar latın älipbïin qoldansa, Qıtaýdağı bizder arap älipbïin qoldanamız, al Reseý, Moñğolïya jäne Qazaqstan qazaqtarı kïrïllïca ärpin qoldanıp keledi. Bul alıs şeteldegi qazaqtarmen rwxanï-mädenï baýlanıstar ornatwına orasan zor kedergiler jasap otır. Biz ömir sürip otırğan memlekettiñ jağdaýımen aýtar bolsaq, Qıtaý qazaqtarınıñ til-jazw mäselesi şeşilgen dep aýtwğa tolıq negiz bar. Qudaýğa şükirlik baspasözimiz bar, radïo-telearnalarımız jumıs jasap jatır degendeý. Deýturğanmen bir birimizdi budan da jaqınıraq tanıp-bilw üşin ärqaýsımızdıñ jazğan şığarmalarımızdı, baspasözimizdi  eşqandaý awdarmasız oqï alwımız kerek. Onısız bolmaýdı. Meniñ Qıtaýda 18 kitabım şıqtı. Aldı 20 mıñ danamen taradı. Al Qazaqstanda men twralı eşkim bilmeýdi, bildirw üşin kitabımdı kïrïllcïağa awdarıp baswğa twra keledi. Bul jerde özimdi däripteýin dep otırğanım joq, sözdiñ şını osı. Mundaý kedergilerdi joyu üşin bir-aq jol bar, ol – jazwdı birarnağa tüsirw. Öýtkeni jazw bärimizge rwxanï köpir bolmaq.

–        Älipbïdi bir arnağa tüsirelik delik, sonda siz qaý älipbïge köşkendi jön sanaýsız?

–        Latın älipbïine köşwimiz kerek. Jaña aýttım dünïedegi qazaqtar üş jazwdı qoldanıp otırğanın. Sondıqtan bir ulttıñ rwxanï-mädenï tutastığın saqtaýmız desek, älemniñ bet alısına qaraý beýimdeliwimiz kerek. Onda da ğılımï jüýege tüsken, kemeldi jazwmen kelwimiz kerek. Qoğamdıq ğılım öz aldına, jaratılıstıq ğılımğa ıñğaýlı, kompyuter tiline öte ïkemdi bolwı tïis.

–        Latın älipbïine köşw twralı oýıñız durıs delik, deýturğanmen bul sizdiñ jeke pikiriñiz.  Biraq Qıtaý ökimeti qazaqtardıñ latın älipbïge köşwine ruqsat bere qoya ma  eken…

–        Bizdiñ ökimetimiz latın älipbïine köşwdi tolıq qoldap otır. Xanzwlardıñ özi de latın älipbïimen qıtaý ärpin dıbıstap oqw üşin qoldanadı. Onı «pïnïin» dep ataýdı. Jasırarım joq, men ŞUAR til-jazwdı birlikke keltirw komïssïyasınıñ müşesimin. Bizdiñ til mamandar latın älipbïiniñ on neşe jobasın usınıp otır. Biraq biz Qazaqstanğa qarap otırmız. Qazaqstan latın älipbïin bekitip jazwdı qoldanısqa engizse, biz sol küni sol jazwdı qoldanbaqpız, ol anıq..

–        Jazwşılıqqa qalaý keldiñiz?

–        Men baý şarwanıñ urpağımın. Qıtaýda «Mädenïet zor töñkerisi» degen zobalañ jıldar boldı. Sol jıldarı belsendiler äkeme «tap jawı» dep qalpaq kïgizip küreske aldı. Men sondaý otbasında er jettim. Keýin kele sayasat oñalıp, ükimet «baý şarwanıñ balalarınan bes paýız oqwğa qabıldaw kerek» degen qawlı şığaradı. Osıdan barıp men Şïnjïañ wnïversïtetiniñ fïzïka fakwltetine oqwğa tüstim. Oqwdı bitirgennen keýin Şïnjïañ oqw-ağartw baspasına awdarmaşı bolıp jumısqa turdım. Üş jıl qazaq oqwşılarına arnalğan oqwlıqtı qıtaý tilinen qazaq tiline tärjimaladım. Tuñğış ret qazaq ädebïeti oqwlığın qurastırw komïssïyasına qatıstım. 1980 jılı qañtarda meniñ «Ümit uşqını» degen prozalıq jïnağım Şïnjïañ xalıq baspasınan şıqtı. Ol kezde men 28 jasta edim.

–    Demek, mamandığıñız basqa bolsa da, odan burın ädebïetpen aýnalısıp jürgen boldıñız ğoý?

–        Bala kezimnen ädebïetke qızığatınmın. Mektepte jäne wnïversïtette oqıp jürgende öleñ, äñgime jäne povester jazıp jürdim. Alğaşqı öleñderim 1974 jılı «Şïnjïañ» gazetinde jarıq kördi. Şïnjïañ ädebïet körkem öner birlestiginiñ sol kezdegi orınbasar törağası aqın, qoğam qaýratkeri Qurmanäli Ospan «bizge jazıp-sızatın, ğılımnan xabarı bar jas jigit kerek» dep meni 1982 jılı «Şuğıla» jwrnalına alıp keldi. Sodan bastap ädebïettiñ qazanında qaýnap kelemin. 1987 jılğa deýin «Bir tamşı qan», balalarğa arnalğan «Aq serke men Kökserke», tarïxï roman «Böke batır» qatarlı 4 kitabım jarıq kördi.1987 jılı «Jwsandı dala» degen povesimnen özgertilip jasalğan telefïlm memlekettik 3-därejeli sıýlıqqa ïe boldı. Sol jılı men «Şuğıla» jwrnalınıñ orınbasar redaktorı, Şïnjïañ televïdenïe körkemönerşiler odağınıñ orınbasar törağası, 1989 jıl säwirde ŞUAR ädebïet körkemönerşiler odağı törağasınıñ orınbasarı boldım. Qazirge deýin jañağı aýtıp ketken kitaptardan basqa «Ertis kilkip ağadı», «Tuğırılxan», «Er Jänibek», «Qaramaýlı añızı» qatarlı romandar men povesterim jarıq kördi.

–        Şığarmañızdıñ köbi tarïxï taqırıpta qurılıptı. Bul sizdiñ tarïxtı köp biletindigiñizden be?

–  Men tarïxï kitaptı öte köp oqığan jäne tarïxï derekterdi köp jïnağan adammın. «Er Jänibek» romanın jazw üşin on segiz jıl materïal jïnadım. Böke batır twralı äñgimelerdi bala künimde awıl qarttarınan estisem, eseýe kele Böke twralı jazba materïaldardı köp oqıdım.

–        «Qaramaýlı añızı» degen povesiñiz twralı aýta ketseñiz.

–        Qaramaýlı qıtaýdağı eñ ülken munaýlı alqap. Qazirgi üýdegi jeñgeñ osı munaýlı öñirdiñ qızı. Bir ret qaýın jurtıma bara qalmaýmın ba, sol saparımda Jolawşı degen  qarïyamen kezdesip, äñgime dükenin qurıp qaldım. Qarïyamen äñgimelese kele Qaramaý munaýın «qazaq tapqan» degen tarïxï derekke köz jetkizdim. Öýtkeni Qıtaý tarïxına Qaramaýlı munaýın «Orazaqın» degen uýğır taptı dep jazıp qoýğan bolatın. Biraq Jolawşı aqsaqaldıñ aýtwınşa munı Däribaý degen qazaq odan burın tapqan. Al Orazaqın bolsa Ürimji men Şäweşek arasında sawda jasap jürgen sawdager eken. Qaramaýğa Orazaqındı Däribaý alıp kelgen ğoý bayağı. Odan burın qazaqtar qaramaýdı şıraq qıp jağıp, seksewilge tamızıq jasap jüredi. Tipti qoýdıñ qarnına qara maýdı quýıp alıp Dörbiljin men Şäweşekke aparıp satqan. Biraq orta jolda kezdesken köldeneñ attı sawdager uýğır «qaramaýdı» tapqan adam bolıp, oljalı bolıp kete baradı. Men osı äñgimeden keýin Jaýırdı aýnalıp Tuztoranğı, Däm degen jerlerge deýin barıp, jïırma kün materïal jïnadım. Ürimjige qaýtıp barğan soñ osı povesti jazıp şıqtım. Bul añız da emes, nağız tarïxï şındıq bolatın. Osı povesimnen keýin Qıtaý tarïxına Orazaqınnıñ ornına Däribaýdıñ atı engizildi.

–        Qıtaý tiline qandaý şığarmalarıñız tärjimalandı?

–        «Qaramaýlı añızı», «Jwsandı dala»», «Bätïma», «Ertis kilkip ağadı» qatarlı kitaptarım qıtaý tiline awdarıldı.«Böke batır» romanım ıqşamdalıp awdarılıp Ürimjide şığatın «Jasıl öñir» degen jwrnalda jarïyalandı. Al Qıtaý tiline tärjimalağan äñgimelerim öte köp. «Böke batır» romanım kezinde memlekettik sıýlıq aldı.

–        Şïnjïañda öziñiz ustaz sanağan aqın-jazwşılar bar ma?

–        Şïnjïañda aqın-jazwşı degen köp. Jaqsı aqın jazwşılardı sawsaqpen sanap alwğa boladı. Meniñ eñ tabınar, pir tutar aqın-jazwşılarım – Mağaz Razdan, Omarğazı Aýtan jäne Qurmanäli Ospan. Olardıñ bäri marqum bolıp ketti.

–        Siz öziñizdi jaqsı jazwşı qatarına jatqızasız ba?

–        Men aldıñğı bwın ağalar men soñğı bwın inilerdiñ ortasındağı jazwşımın. Onıñ töreligin oqırman beredi. Oqırmanı köp jazwşı meniñşe jaqsı jazwşı.

–        Sizdiñ oqırmanıñız köp pe?

–        Öte köp. Är kitabım 3-4 retten 20 mıñ danamen basıldı.

–        Sınşılar sizdi qalaý bağalap jür?

–        Meniñ şığarmamıdı maqtap jazğandar köp boldı. Ol är sınşınıñ jeke pikiri ğoý. Onı da durıs dep aýta almaýmın. Ädil sınşı – oqırman.

–        Artıñızdan ökşe basıp kele jatqan ini-qarındastarıñız bar ğoý.

–         Eki tildi qatar meñgergen jazwşılar qatarı köbeýip keledi. Men osını maqtanışpen aýtqan bolar edim.

–        Siz prozalıq şığarma jazıp jürsiz, bul jaqtan ülgi tutatın jazwşılarıñız bar ma?

–        Qazaqstan jazwşılarınıñ barlıq şığarmaların oqıp şıqtım. Meniñ käsibim jazwşı bolğan soñ mindetti türde solaý boladı da. Meniñ jazw ädisim Oralxan Bökeýdikine jaqınıraq keledi. Bul Oralxanğa eliktep şığarma jazdım degendi bildirmeýdi. Meniñ birneşe eñbegim jarıq körgennen keýin barıp Oralxannıñ şığarmaları qolıma tïdi. Oralxan Şïnjïañğa barğanda meniñ şığarmalarımdı oqığanın aýta kelip «Bawırım ekewimizdiñ jazw stïlimiz bir-birimizge jaqındaw eken» degen edi.

–        Qandaý sıýlıqtarğa ïe boldıñız?

–        Tört kitabıma sıýlıq aldım. Memelekettik sıýlıq berildi. Basqa ülkendi-kişili sıýlıqtar bar degendeý..

–        Siz ataq, dañq degendi qalaý bağalaýsız?

–         Men şığarma jazğanda sıýlıq alaýın, nemese ataqtı bolaýın dep jazbaýmın. Qıtaýda biraz sıýlıqtar berildi, onı jaña aýttım. Biraq ol xalıqtıñ, ükimettiñ qoldawınan boldı. Budan keýin de sıýlıq alaýın dep jazıp otırğanım joq. Tağı qaýtalap aýtaýın xalıq, qoğam moýındağan, eli qurmet tutqan jazwşı – jaqsı jazwşı.

–        Şığarmañızdı sıýlıqqa usınıp jürgender kimder?

–        Men bir de bir şığarmamdı sıýlıqqa özim usınıp körgen emespin. Basqalar usınıp jatır. Sıýlıqtı jazwşığa bergen «ädil bağa» dep sanamaýmın. Onıñ tükke de keregi joq. Sol sıýlıq alıp jatqan şığarmalarımnıñ keýbirewi  keremet bolwı eki talaý. Men sizge aýtaýın, bir aqın mıñ öleñ jazğanımen onıñ bir öleñin xalıq jatqa aýta aýtalmasa ol aqın nölge teñ. Al bir aqın bes öleñ jazğanımen sonıñ bir öleñin jurt jatqa aýtsa aqın degen sol. Ondaý kezde  şığarmasınıñ köptigi esep bolmaýdı, sıýlığı da eseptelmeýdi. Ädebïet degenimiz – bir xalıqtıñ asqaq rwxı. Ädebïet degen – dara ğılım, örisi keñ ağartw. Ädebïet xalıqtıñ rwxanï-mädenï sapasın köterw üşin röl atqaradı. Xalıqtıñ oýlamağan närsesin oýına saladı. Ömirden bir satı joğarı turıp, adamdardı rwxanï älemge jeteleý almağan jazwşı –jazwşı emes. Sizge jäne bir närse aýtaýın, eger bir jazwşı bul dünïege tek bir ulttıñ közqarasımen emes, külli adamzattıñ közqarası, tağdırı arqılı tolğana otırıp, admzattıñ bolaşağın oýlap qolına qalam alsa ol – ulı jazwşı bolmaq.  Ädebïettiñ türi köp qoý, men özimniñ salam jöninde aýtıp otırmın.

–        Qıtaýdağı qazaq mektepteri jabılıp jatır degendi estip jürmiz. Bul erteñgi küni qazaq tiliniñ ayası tarılıp  ketpeý me degen küdikke äkelmeý me?

–        Qazaq mektepteri jabılıp jatqan joq, mektepterdi bir-birine qosıp jatır. Qıtaý oqw-ağartw mïnstrligi qazir qos tildi oqıtw bağdarlamasın jolğa qoýıp otır. Qıtaýdağı  är ult tili men ädebïetin öz tilinde oqïdı. Al basqa pänderdiñ bäri qıtaý tilinde oqıtıladı. Buğan bola qazaq tiliniñ ayası tarılıp ketedi dep alañdawdıñ eş qajeti joq. Mundağı maqsat – oqwşılardı öz ana tiline jüýrik bola otırıp, barlıq ğılımdardı qıtaý tilinde erkin oqï alatın, köra alatın etip tärbïelew. Budan keýin qıtaý tilin bilmeseñiz örisiñiz tarıla beredi. Sondıqtan memleket tili qıtaý tili bolğandıqtan onı är adam qurmet etwge mindetti.

–        Memlekettik tildi qurmet etken durıs qoý. Biraq ta qıtaýşa tärbïede bolğan soñ balanıñ psïxologïyasına äser etpeý qoýmaýtını anıq. Sondıqtan olar «bäribir qazaq tiliniñ keregi joq» eken dep barlıq zeýin-zerdesin qıtaý tiline burıp ketwi äbden mümkin ğoý.

–        Men öz ana tilinen bet burıp ketedi degenge senbeýmin. Otbasındağı tärbïesi naşar az sandı jastar ketip qalwı mümkin. Meniñ kip-kïtteý qıtaýşa oqığan balam ïnternet arqılı Qazaqstandağı balalarmen qazaqşa xat jazısıp turadı. Özim qıtaý tilinde oqımağanıma äli ökinemin. Eger qıtaý tilinde oqığan bolsam, qazaqtı qıtaý tilimen şığarma jazıp bükil älemge tanıtqan bolar edim. Qazir bïlik basında bolsın, ğılımda bolsın, mıqtı jerde qızmet jasap jatqan qız-jigitterdiñ barlığı qıtaýşa oqığan dar. Meniñ kitabımdı qıtaý tiline tärjımalağandar da solar. Oğan bola üreýlenwdiñ qajeti joq. «Jañağı qazaq mektepteri jabılıp jatır» dep jürgender öresi  tömen adamdardıñ baýbalamı.

–        Alda oqırmandarıñız qandaý şığarmalardı oqï aladı?

–        Meniñ maqsatım – keýingi urpaqqa Şïnjïañdağı xalıqtıñ jan keşti ömirin, tarïxın jazıp qaldırw. Onıñ birazın qawzam boldım. Meniñ äñgime, povest, romandarım negizinen xalıq, adam tağdırı. «Ümit uşqını» men «Böke batır», «Qöz jası sarqılmaýdı», «Er Jänibek» jäne qazirgi xalıqtıñ ömirinen beýnelegen «Ertis kilkip ağadı» degen romandarım sonıñ aýqın mısalı. Jaqında  «Jarıq dünïe» degen ğumırnamalıq romanım şığadı. 1932 jılığı Qazaqstanda bolğan aşarşılıq jıldarında qırılıp, bir otbasınan aman qalğan jalğız uldıñ Qıtaý asıp bara jatqanda şekaradağı tağdırı bayandaladı. Odan keýin jaqında «Qïlı jıldar» degen romanımdı jazıp boldım, elge barğan soñ baspağa usınamın. Bizde Mırqımbek Malşıbaev degen mıqtı ğalım bolğan, qazir de bar. Bul romanda sol kisiniñ är jıldardağı ömiri men tağdırı äñgime boladı.

–        Endi mınanı jazsam dep oýlanıp-tolğanıp, tolğağı jetpeý jürgen dünïeleriñiz bar ma?

–        Bar. Qıtaýdıñ Altaý jerinde jasağan kereý degen xalıqtıñ  «Tört bï töre» degen zamanı bolğan. Kereýler sol zamanda Çïñ xandına bağınbaý sırtaý qarap, orıs patşalığına da bodan bolmaý  bir ğasırğa jwıq jaqsı turmıs keşiredi. Biraq öz işinde türli qïqmet, kürester ömir süredi. Osı jüz jıldıq ömirinen bir roman jazbaqşımın. Ol twralı materïal jïnap bolıp qaldım. Qudaý jetkizse, denim saw bolsa birneşe jıldan keýin zeýnetkerlikke şığam. Sonda osı kitaptı jazwğa otıramın. Bul meniñ soñğı şığarmam bolmaq. Osı künge deýingi jazğan dünïelerimdi xalıq durıs tüsinip, jaqsı bağalap jatsa sol da jetedi mağan. Bul Şämistiñ jeke pikiri.

Äñgimeñizge raxmet!

 

Äñgimelesken Älimjan ÄŞİMULI.

2011 jıl.

 




Pikir üstew

É-poşta mekenjaýıñız jarïyalanbaýdı. Mindetti örister * tañbalanğan

Back to Top ↑