banner-top12

Salt-dästür AWĞAN

Qosqan waqıtı Mamır 16, 2014 | 8  949 ret oqıldı | saýtqa qosqan shalqar

0

          Estirtw, köñil aýtw, köñil suraw

                           

 

Jerlew räsimi bir-birimen baýlanıstı birneşe kezeñderden turadı:

 estirtw – jaqın twıstarına qaýğılı xabardı  tuspaldap otırıp jetkizetin türi.                Adam qaýtıs bolğan soñ, birden onı twıstarı men jaqındarına jetkizip, awılğa xabarlaýdı. Sol küni jerleýtin künin belgileýdi. Bul keýde alıstan keletin twıstarınıñ jetip ülgerwine de baýlanıstı. Jerlew künin äri ketkende üş künnen asırmaýdı. Zaman özgere kele estirtw ğurpı da esten şığa bastadı. Aýşılıq alıs jerlerge sart etkizip jedelxat jiberwdi jeñil köre bastadıq. Al jaqınınıñ ölimin tildeý qağazdan oqıp-bilgen adamnıñ jan-küýin uqqan bar ma?! Mundaý sätte jüregi naşarlardıñ öziniñ de o dünïege attanıp ketwi ğajap emes. Olaý bolmağan künniñ özinde, qara bulttaý qaýğını qas qağım sätte qaýıspaý kötere bilw erdiñ ğana qolınan keledi-aw. Endeşe, estirtw ğurpın eskiniñ qaldığı dep emes, elimizdiñ asıl saltı dep bilip, jañğırtqanımız abzal. Jandosulı Keldibek Şoqan ölimin Şıñğısqa bılaý estirtipti: «Ulı ölmegen rwda joq, qızı ölmegen Qırımda joq. Qatını ölmegen xalıqta joq, ağası ölmegen aýmaqta joq. İnisi ölmegen elde joq, äkesi ölmegen älemde joq. Şeşesi ölmegen pende joq. Aqqw uşıp kölge ketti, dwadaq uşıp şölge ketti. Qudaý bizge bir gawhar tas berip edi, onı ïesi özi äketti. Şoqan degen balañız – bärimiz baratın jerge ketti…». Estirtw köpti körgen, jön-josıq pen sözdi biletin adamdarğa tapsırıladı.

     dawıs şığarw – üýge taqap qalğanda twıstarı, köbinese er adamdar orındaýdı. Ertede er adamdar üýge taqap qalğanda dawıs şığarıp jüretin bolğan nemese atınıñ basın qoya bergen. «Üýge qaraý jügirme» degen tıýım osıdan şıqqan.

       dawıs köterw – esik aldında köñil aýtwşılardı kütip turğan qaýtqan adamnıñ twğandarı, er adamdar, küýewi, ağaları, uldarı qağıp äkelip, onı estigen üýde otırğan äýelder odan saýın dawıstarın kötere tüsedi.

        joqtaw – dästür boýınşa qara jamılıp otırğan anası, äýeli, qızdarı, apaları, kelinderi orındaýdı. Ädet boýınşa, ol janınan şığarılıp aýtılıp, qaýtqan adamnan aýırılıp qalğanı, jalğızdığı, qorğansız qalğanı dawıstap söýlesw türinde beýnelenedi. Dästür boýınşa kün batqan soñ qaýtqan adamdı dawıs şığarıp joqtamağan. Erte kezderde joqtawdı qattı qaýğınıñ belgisi retinde şaşın jaýıp jiberip orındaýtın bolğan. Sol sebepti qazaqtar qızdarına «Şaşıñdı jaýma» – dep, jamanşılıqtıñ belgisi dep, kündelikti ömirde şaşın tarqatıp jürwge tıýım salğan.

      jubatw – qart äjeler qaýğı tutıp, joqtap otırğan adamdardı jubatw üşin ädette tereñ mağınalıq oýı bar «Qanatı bütin suñqar joq, tuyağı bütin tulpar joq», «Tozbas temir, ozbas ömir joq» degen sïyaqtı qanattı sözder aýtqan.

         köñil aýtw – qaza bolğan adamnıñ artında qalğan twıstarına kelip, toqtam aýtadı.

Ädette awıldastar kün jarıq kezde, köbine tüske deýin köñil aýtwğa tırısqan. Ondaý kezde «Artı qaýırlı bolsın, topırağı torqa bolsın» dep qaýtqan adamnıñ twıstarına köñilin bildiredi. Köñil aýtw jırları qaýğılı adamnıñ qajırın qaýratın, boýına qwat beretin ümit pen senim säwlelerin jarqırata körsetip, janın jadıratadı, onı ümit üzbewge, senimdilikke tärbïeleýdi. Mısalı, Bağanalı Erdenniñ balası ölgende basın kötere almaý qalğanda Taz Şoqaý bï bılaý degen eken:

– Wa, Erden! Basıñdı köter jerden!
Osı balañ ölmegende, ketip ediñ kerden.
Özi berip, özi aldı, neñ bar edi qudaýğa bergen?!
Balañ tügili, äkeñ Sandıbaý da ölgen.
Onı Şoqaý körgen, jaqsınıñ basına is tüsse, oýlaý beredi.
Kökti bw köteredi, jükti nar köteredi, ölimdi er köteredi.

Jaqın-jwıq nemese biletin adamdar qaýtıs bolğanda kisi ornına ädeýi barıp köñil aýtpasa, ol ülken uyat. Mundaý jağdaýda qaýtıs bolğan kisiniñ jaqındarı oğan ökpelewi, uyaltwı da mümkin. Köñil aýta bilw – köregendilik.

      dawıs aýtw – negizgi qurılımı qaýtıs bolğan adamnıñ qadir-qasïeti, ökiniş jäne soñında janınıñ jumaqqa barwın tilewden turadı. Joqtawdan özgeşeligi – uzağıraq bolwında, äri onı qaýtqan adamnıñ twıstarınıñ işinde dawsı bar, aqındıq öneri tağı bar bir adam orındaýdı. Onıñ üstine ertede dawıs aýtw jıl boýı eske alw räsimderiniñ barlıq kezderinde orındaladı.

       mäýitti jwındırw – «soñğı tazalığında» kisi sanı taq sandardan turatın 5-7 adam jwadı. Mäýitti jatqan bölmesinde kündiz sağat 10-ğa taman bastap jwadı. Süýekke tüskenge deýin qatıswşılar marqum o dünïege taza attanw üşin aldın ala däret alwı tïis. Onıñ üstine birinşi jwğandardıñ qatarına tağı da adamdar qosadı. Bul adamdardı «süýekke tüsetin kisiler» (süýekşiler) dep ataýdı. Süýekke tüsetinderdi tañdağanda twıs, jaqın, dos-qurbı jağı esepke alınadı. Negizinen, bular qaýtıs bolğan adamnıñ qurdastarı bolıp keledi. Süýekşi jılına 1 ret qana süýekke tüswge tïis bolğan. Denesin jwıp bolğannan keýin, şımıldıqtıñ artında jatqan marqumnıñ bölmesine kïizge oralğan aqıretti beredi.

      aq matanı daýındaw – aldın ala edenge marqumnıñ denesin alıp şığatın aq kïiz töseledi. Kebin nemese aqıret qaýtıs bolğan adamnıñ jınısına qaraý er adam bolsa 3 bölikten – iş jeýde, köýlektiñ uzındığı sannıñ orta tusına deýin jetedi jäne kebininiñ sırtınan eki sırtqı oraw oraýdı. Äýel kebini 5 bölikten daýındaladı – iş köýlek dep atalatın ortasınan işine qaraý büktelgen, jeñsiz tikburıştı mata qïındısı, büktetilgen orta tusında bas suğatın «T» tärizdes oýıq kesiledi, köýlektiñ uzındığı tizege deýin tüsedi, basına jawlıq nemese kïmeşek türinde oramal orap, kebininiñ sırtınan eki sırtqı oraw, sonımen qatar äýel adamnıñ kebinine iş köýlek kïgizgenge deýin denesiniñ tömengi böligin beldemşemen /matalar jolağı/ oraýdı. Orağanğa deýin kebindi ätirmen jeñil-jelpi sebezgilep ötedi, keýde jumaqtıq xoş ïisti şığarw üşin qalampır gülin paýdalanadı. Sïrek te bolsa, qaýtıs bolar käri adamnıñ tilegi boýınşa, marqumnıñ basın säldemen oraýdı. Marqumdı kebinge orağannan keýin 3 jerden – basınıñ üstiñgi jağınan, belinen, ayağınan bwıp, odan keýin kïizge, qazirgi zamanda kilemge orap, onı baýlap tastaýdı.

Jerlewge daýındıqtıñ mañızdı şaralarınıñ biri deneni tazartw – «meýirim sw räsimi» dep ataladı. Ol molda kelgenge deýin marqumnıñ denesin tazartıp qoyu.

    «Kïim ülestirw» räsiminde – marqumnıñ kündelikti kïgen kïimderin artında jatqan marqumnıñ bölmesine kïizge oralğan aqıretti twıstarı men jaqındarına berse, sawap boladı dep eseptegen. Eger kïim ayağına deýin kïilse, marqumğa jeñil boladı dep senedi.  Osı sebepten jaña kïim kïgende «Öziñ kïip, öziñ tozdır», – degen tilek aýtıladı.

Jerlewge daýındıq marqumnıñ denesin jww, onı aqıretke oraw bolıp tabıladı. Jöneltw kezinde qolğabıs etw, tek jöneltw jumıstarına kömek etw türinde ğana emes, materïaldıq kömek berwi jağınan da baýqaladı. Qaýtıs bolğan kisiniñ otbasına qarjı mäselesinde twısqandarı men jaqındarınıñ kömegi arqılı şeşiledi. Sonımen birge rwlas-awıldastarı, körşileri kelgen adamdardı üýine tünetip, bükil jumıstardı atqarıp, marqumnıñ jaqın twıstarınıñ jükterin jeñildetedi.

 




Pikir üstew

É-poşta mekenjaýıñız jarïyalanbaýdı. Mindetti örister * tañbalanğan

Back to Top ↑