banner-top12

Alıstağı ağaýın Evropa 2017 636

Qosqan waqıtı Mawsım 18, 2017 | 511 ret oqıldı | saýtqa qosqan shalqar

0

Jaqsını körmek üşin… Danïya, Şvecïya saparları

(Jalğası.)

Kopengagendegi Nurarman jürgizgen sayaxatımız bitip, keşkisin Şvecïyağa qaraý jolğa şıqtıq. Danïya şığısında Şvecïyamen şekaralanadı,ol Éreswnn (Zwnd) jäne Kattegat buğazdarı arqılı ötedi. Skandïnavïya tübeginiñ teñ jarı­mınan astamın alıp jatqan Şvecïya awa raýınıñ swıqtığımen jäne tabïğatı­nıñ äsemdigimen erekşelenedi. Jer awmağı jağınan Ewropa Odağı elderi arasında üşinşi el bolıp sanaladı.

Zamanawï Şvecïya – birneşe ğasırlıq tarïx pen qızıqtı jañalıqtarğa tolı skandïnavïyalıq araldıñ alıp elderiniñ biri. 450 mıñ şarşı şaqırım jeri bar, 9,6 mïllïon xalqı bar Şvecïya jasıl ormanımen jäne möp-möldir aýdın kölderimen maqtana aladı. Şvecïyada awmağı 1 şarşı şaqırımnan asatın 4 mıñnan asa köl bar. İri kölderiniñ köbi Baltıq teñizine barıp quyadı.

Evropa 2017 636 Evropa 2017 625 Evropa 2017 622 Evropa 2017 545

Şvecïya söziniñ étnonïminiñ damwı naqtı belgili emes. Deý turğanmen, bul sözdiñ köneskandïnavïya tilindegi «Svithjoth» degen sözden şıqqandığı twralı derekter bar. Bul söz german tilinen awdarğanda, “xalıq” degen mağınanı bildiredi eken. Zamanawï şvedterdiñ ata-babaları – jürek jutqan, küresker vïkïngter bolğan. Olar teñiz jorığına şığıp, jer basıp alwdı maqsat etken.

Şvecïya – konstïtwcïyalıq monarxïya. Memleket basşısı – korol. Joğarğı zañ şığarwşı organı – bir palatalı parlament – rïksdag. Joğarğı atqarwşı organı – ükimet. Ulttıq meýramı – şved twınıñ Küni, 6 mawsım (1503). Aqşa birligi – şved kronası. BUU-nıñ (1946), Soltüstik keñestiñ (1952), Ewropa keñesiniñ (1995) müşesi.

Şvecïya awmağında alğaşqı adamdar b.z.b. 8-9-mıñjıldıqta paýda bolğan. Şamamen b.z.b. 3-mıñjıldıqta burın añşılıq jäne balıq awlawmen aýnalısqan xalıq mal jäne egin şarwaşılığına köşti. B.z.b. 2-mıñjıldıqta qurlıqtıq Ewropadan Şvecïya awmağına ündi ewropalıq til tobındağı mal ösiretin taýpalar basa-köktep kirip, jergilikti turğındardı bağındırdı. B.z. bas kezinde onda soltüstik german taýpaları (Tacït pen basqa da antïkalıq avtorlardıñ mälimeti boýınşa – svïondar (sveýler),gawttar(getter, etter, t.b.) ömir sürdi. Olar äskerï kösem – konwngtiñ bïligine bağınıp, Rïmmen jäne onıñ german provïncïyalarımen, 5 ğasırdan bastap franktermen, frïzdermen, slavyandarmen, boýındağı xalıqtarmen sawda-sattıq jürgizdi. 8-11 ğasırlarda şved vïkïngteri sawda jürgizw men tonaw maqsatında körşiles aýmaqtar men Rwske, Vïzantïyağa, Volga bulğırları men xazarlarğa, Arab xalïfatına  jorıqtar jasap turdı.  11 ğasırlardıñ bas kezinde elge xrïstïan dini  endi. Osı kezde sveýler koroldigi (Svïtod) qurılıp, şved xalqı qalıptasa bastadı. Şvedterdiñ 1240j. Neva şaýqasında A.Nevskïý basqarğan orıs  jäne türki-moñğoldardıñ birikken äskerinen jeñilwi olardıñ şığısqa qaraý jıljwın toqtattı. 1250-1363 j. elde Folkwngter äwleti ortalıqtandırılğan memleket qurdı. Olar köp uzamaý Fïnlyandïyanı bağındırdı. 1397 jılı Kalmar wnïyası boýınşa Şvecïya, Danïya men Norvegïya bir monarx – Danïya koroliniñ qol astına birikti. 1471 j. Şvecïya Danïyadan işki avtonomïyanı jeñip aldı. Danïya üstemdigine qarsı köterilistiñ basşısı Gwstav Érïkson  1523 jılı. Şvecïya koroli bolıp (1 Gwstav Vaza) saýlandı. 1610-12 j. şved äskerleri Reseýge jasalğan polyak ïntervencïyasına qatıstı. 17 ğasırda Şvecïya Ewropadağı asa qwattı memleketterdiñ birine aýnalıp, öz ïelikterin keñeýtti. Lïflyandïya, Soltüstik Germanïya jerleri qosılıp alınıp, dattar Skandïnavïya tübeginen qwıldı. Biraq 1700-1721 jılı Reseýmen bolğan Soltüstik soğıstıñ nätïjesinde Baltıq jağalawındağı, Karelïyadağı (Vıborg qalası) jerlerinen aýrılıp, iri teñiz derjavası bolwdan qaldı. 18 ğasırdıñ ortasında Fïnlyandïyanıñ oñtüstik-şığıs böligi Reseýge ketip, 1808-1809 jılı orıs-şved soğısınan keýin bükil Fïnlyandïyadan aýrılwğa mäjbür boldı. 1814 jılı Kïl kelisimi boýınşa Şvecïyanıñ quramına Norvegïya endi. 1834 jılı Şvecïyanıñ turaqtı qarwlı beýtaraptığı jönindegi deklaracïya qabıldandı. 1905 jılı Norvegïyamen jasalğan wnïya beýbit jolmen buzılıp, Norvegïya öz derbestigine ïe boldı. 1-dünïejüzilik soğısta Şvecïya beýtaraptığın saqtadı. 2-dünïejüzilik soğıs kezinde Şvecïya beýtaraptığın saqtağanımen nemis äskerlerine öz awmağı arqılı ötwge mümkindik berdi. Soğıstan keýin 1948 jılı “Marşall josparına” qosılıp, AQŞ-tan qarjı kömegin aldı. Degenmen, NATO qurılğanda Şvecïya öziniñ äskerï odaqtarğa qatıspaw sayasatın jarïyaladı. Şvecïyanıñ qazirgi memlekettik qurılısı 1974 jılğı konstïtwcïyamen aýqındalğan.

Evropa 2017 599 Evropa 2017 594 Evropa 2017 592 Evropa 2017 591

Şved orman önerkäsibi burınnan ağaştı muqïyat öñdewimen dañqqa bölengen. Ol kesilgen ağaş materïaldar, fanera, cellyuloza, qağaz éksportında jetekşi orın aladı. Ölke cellyuloza alw üşin qajet taza swğa da baý.

Şved orman şarwaşılığı – ağaştardı kesw, olardı qaýta qalpına keltirw jäne qaýta kesw cïkldi qarapaýım qağïdağa keltirilgen. Kädimgi ormanda qurap bara jatqan eski ağaştar jas orman öskinderin qorektendiredi. Topıraq üzdiksiz qunarlanıp, qurılımı jaqsara tüsedi. Ağaş retinde kesiletin orman alqabında is jüzinde: ağaştıñ diñi, butaqtarı, tamırları, qabıqtarı tügel derlik paýdağa asırıladı. Şved ormandarınan köptegen qazirgi zamanğı texnïkanı körwge boladı. Mısalı, ämbebap awır jük tartwşı kombaýn ağaştardı kesw, tamırlardı, butaqtardı qïyu, diñderdi jïnaw men olardı jolğa süýrep şığarw jumıstarın atqara aladı. Bul aspalı qural-jabdıqtarı bar jäne ondağan är türli jumıstardı orındaý alatın nağız orman kombaýnı. Jelmen toltırılatın ülken döñgelekterdiñ arqasında onıñ topıraqqa zïyan keltirmeýtini mañızdı. Arnaýı maşïnalar ağaş qulatılğan jerdiñ özinde-aq butaqtar men basqa da qaldıqtardı bağalı texnologïyalıq untaqtarğa aýnaldıradı.

Orman şarwaşılığınıñ damwı köptegen älewmettik jaýttarmen kürdelene tüsedi. Şved ormandarına bıtırıñqılıq pen ala-qulalıq tän. Orman alqaptarınıñ jartısına jwığı pomeşïkter  men fermerlerge tïisti.

Olardağı telimder şağın, sondıqtan fermerler ormandardı birigip paýdalanw men qaýta qalpına keltirw jumıstarın jürgizw üşin kooperatïvterge birigedi. Şvecïya ormandarınıñ 1/4 böligi orman önerkäsibi kompanïyalarınıñ ïeliginde, orman massïvteriniñ 1/5 böligi memleket menşiginde. Ormandardıñ qalğan böligi qoğamdıq bolıp esepteledi. Oğan buğı jaýılımdarı, ulttıq sayabaqtar, şirkewlik jerler, t. b. jatadı. Mundaý zañdıq jäne şarwaşılıq ala-qulalıq jağdaýda orman şarwaşılığın damıtwdıñ köptegen mañızdı mäselelerin şeşw kürdelene tüsedi. Qatañ tabïğat qorğaw zañdarına, ormandı paýdalanwdıñ mızğımas ğılımï negizderine, mamandardıñ joğarı biliktiligine qaramastan orman isin qate, jırtqıştıqpen jürgizw jaýttarı bolıp turadı. Äsirese orman önerkäsibi kompanïyaları köptegen tärtip buzwşılıqqa jol beredi.

Şvecïyanıñ kedeý agrarlıq elden qazirgi zamanğı önerkäsiptik qoğamğa aýnalwı temir kentastarı, ağaş pen sw qwatına baýlanıstı boldı. Ağaş materïaldarı, qağaz ben bolat şığarw üşin qoldanılğan bul tabïğï reswrstar éksportqa beýimdelgen önerkäsiptiñ negizin qaladı. “Şved socïalïzmi” atanğan bul ulttıq ékonomïkalıq ülgi kapïtalïstik jäne socïalïstik damw joldarınıñ eñ ozıq qasïetterin qamtığan jeke menşik üstemdigi bar aralas türdegi narıqtıq qatınastarğa süýenedi.

Şvecïya önerkäsibi éksportqa bağıttalğandıqtan onıñ önimi eldiñ barlıq sırtqı sawdasınıñ negizin quraýdı. Öndiris orındarınıñ köpşiligi Şvecïyanıñ ortalıq awdanında ornalasqan. Eñ iri “Şved bolat kompanïyası” koncernii memleket menşiginde. Maşïna jasaw salasına barlıq önerkäsip önimderiniñ 50%-ına jwığı tïedi. Avtomobïl  jäne aéroğarış önerkäsibiniñ zawıttarı oñtüstik jäne ortalıq Şvecïyada şoğırlanğan. Avtomobïl önerkäsibi “Volvo” (“Volvo”) kompanïyasınıñ zawıttarı Geteborgte, al “Saab-Scania” (“Saab-Şanïa”) kompanïyasınıñ zawıttarı Trollxatende ornalasqan. Däri-därmek jasaw men bïotexnologïya salaları – şved ékonomïkasınıñ eñ ürdisti jäne bolaşağı zor önerkäsip salaları. Şved kompanïyaları onkologïya, gastroénterologïya, kardïologïyada qoldanılatın därilerdi şığarwğa mamandanğan. Élektr jäne jlektrondıq önerkäsip Stokolm men Vesteros  qalalarına şoğırlanğan. Sondaý-aq, Stokgolm telekommwnïkacïya jäne turmıstıq aspaptarın şığaratın  “Ericsson” (“Érïksson”) jäne “Elektrolux” (“Élektrolyuks”) kompanïyaları bükil dünïe jüzine belgili. Agrarlıq şvecïyanıñ jetekşi salası – etti-sütti iri qara mal ösirw. egin şarwaşılığı üşin el awmağınıñ 7%-ına jwığı paýdalanıladı. Keme jasaw käsiporındarı Geteborg, Malme, Wdevall qalalarında ornalasqan. Şvecïya –  orman önerkäsibi öndirisiniñ barlıq türlerin éksportqa mol şığaratın el (Fïnlyandïyamen birge bükil dünïe jüzindegi qağaz ben cellyulozanıñ 10 – 15%-ın öndiredi). El awmağınıñ 68%-ın ormandar alıp jatır. Eldebank jüýesi men twrïzm jaqsı damığan.

Evropa 2017 586 Evropa 2017 583 Evropa 2017 581 Evropa 2017 575

Älemniñ eñ baý elderiniñ aldıñğı qatarında turğan Şvecïya turğındarınıñ ortaşa ömir sürw jası – 80,5. Eñ az eñbek demalısı – 34 kün. Bul Ewropadağı üşinşi orında turğan körsetkiş. Al, Şvecïyadağı stwdentterdiñ ortaşa jası – 25,5. Olar mektepti bitirgennen keýin birden JOO-na tüspeýdi. 2-3 jıl jumıs istep bolğan soñ ğana oqwmen aýnalısadı. Şvecïya – eñ jomart xalıq. Memleket kedeý elderge kömek körsetkenderdiñ bir paýızın quraýdı. Benzïnnen eñ alğaş bolıp bas tartqan el de osı Şvecïya. Olar osılaýşa bïojanarmaýdıñ jağına şıqtı. Şvecïyada eki til bar: jeñil jäne qïın. Xalıqtıñ 70 paýızı “qïın” tildi awızeki tilde qoldanbaýdı, keýbiri qïın tildiñ sözderin tüsinbeýdi de eken. Şvedter sportqa öte jaqın, olardıñ 80 jastağı adamın 50 jasta dep te aýta almaýsıñ. Şvedtikter şaqırwsız nemese eskertwsiz eşqaşan qonaqqa barmaýdı. Olar üýde tamaq jasağandı unatpaýdı: köbine kökke şığadı nemese dämxanalardan tamaqtanadı. Şvedterdiñ süýikti tağamdarı – kebab pizza (qamır, irimşik, et jäne arnaýı kebab tuzdığı). Şvecïyada qoý etine qarağanda jılqı eti köp jelinedi.

Şved qızdarı 30 jasında ğana ömirge bala äkelgendi qup köredi. Munıñ bastı sebepteriniñ biri – mansap. YAğnï, olar bala baqpastan burın, bïznes salasında ülken jetistikterge jetip, mansaptıñ joğarı baspaldağına köterilip alwdı jön sanaýdı. Şvecïyada “üý şarwasındağı äýel” degen mamandıq asa tanımal emes, sondıqtan 75% ana balasın dünïege äkelgennen keýin jumısqa şığıp ketedi.

Ïttrïý, ïtterbïý, terbïý jäne érbïý xïmïyalıq élementteri şvedtik awıldardıñ qurmetine atalğan. Osı aýmaqtan atalğan qazbalar tabılğan. Däl qazirgi waqıtta Şvecïyada 10-na astam yadrolıq reaktorlar jumıs jasap jatır. Şvecïyadağı Patşa saraýı – älemdegi eñ ülken saraý. Onda 550 bölme bar.

Evropa 2017 571 Evropa 2017 568 Evropa 2017 567 Evropa 2017 561

Munıñ bäri bizdiñ estigenderimiz ben ğalamtordan kezdestirgen aqparattarımız. Endi sol Şvecïyanı öz közimizben körmekpiz. Josparımızda Stokgolm, Wpsala, Vesteros, Getoborg qalaları bar. Aldımen astanağa keldik…

Şvecïyanıñ bas qalası – Stokgolm. Melaren köliniñ şığısında 8 köldiñ ortasında ornalasqan ejelgi tarïxï eskertkişterge baý qala. “Stokgolm” – “jaqsı saqtalğan” degen mağınanı bildiredi. Astanada murajaý qalpındağı köretin dünïeler köp. Qalanıñ atı şatırda turatın “Karlson” jäne Nobel sıýlıqtarın tapsırw şaralarımen qatar ataladı. Sondaý-aq, Stokgolmdegi 750 jıldıq tarïxı bar “Gamla Stan” ortalığı, Patşa saraýı, Gamla Stan ejelgi qalaşığı, Vïsbï üýi, joğarı sapada turğızılğan Drottïngxolm saraýı, Krïstaldar patşalığı, Stokgolmdik arxïpelag waqıtımızdı qızıqtı äri paýdalı ötwine sebepker bola aldı.

Ortalıq alañdı aralaý jürip köptegen güldesteler men qabırğalarğa japsırılğan türli-tüsti qağazdarğa tap boldıq. Munıñ bäri osıdan birneşe kün burın osı alañda orın alğan qaýğılı oqïğağa baýlanıstı eken. Alañdağı jayaw jürginşilerge qaraý jıldamdıqpen soqtıqqan jük maşïnasınıñ saldarınan jazıqsız jandar köz jumğan. Xalıq birneşe künnen beri sol jazıqsız qurbandardı eske alıp, birneşe kïlometrge sozılıp jatqan ortalıq köşeni gülge kömkerip, şırağdandar qoýıp, jürekjardı sözderin arnap jatır… Xalıqtıñ bäzbirewlerdiñ basına tüsken qaýğısına qosıla qaýğıra biletin meýirimdilikterine tañ qalasız. Mundaýdı basqa bermesin… Osındaýda bizdegi qaraýıp ketken, qataýıp ketken jürekterdi eske alıp, qınjılasıñ…

Evropa 2017 646 Evropa 2017 652 Evropa 2017 651 Evropa 2017 648

Bedeldi  Monocle jwrnalınıñ jıl saýın dästürge aýnalğan ömir sürwge barınşa jaýlı älemniñ eñ üzdik qalalarınıñ reýtïngisinde Stokolm törtinşi orındı ïemdengen. Sarapşılar qalanıñ köptegen qundılıqtarımen qatar onıñ atmosferanıñ lïberaldığın, qızıqtı säwletin jäne qoğamdıq kölikter jumısınıñ jaýlılığın atap ötken. Älemniñ ömir sürwge jaýlı üzdik qalaların anıqtawda qawipsizdik, densawlıq saqtaw, bilim alw mümkinşiligi, ékologïya jäne bïznes jürgizw qarapaýımdılığı sındı körsetkişter bağalanadı.

Dïnamït, yağnï jarılğış zattı alğaş oýlap tapqan ataqtı şved ğalımı Alfred Nobel osı qalada ömir sürip, öziniñ adamzat örkenïetine ölşewsiz üles qosqan äýgili ğılımï jañalığın aşqan. Jıl saýın Şvecïyanıñ Ğılımï akademïyası xïmïya, fïzïka, medïcïna jäne ékonomïka salası boýınşa erekşe jañalıqtar aşqan ğalımdarğa Nobel sıýlığın tapsıratın jer osı. Stokgolm – äwe şarların kökke erkin uşırwğa ruqsat beretin älemdegi jalğız astana.

Evropa 2017 607 Evropa 2017 573 Evropa 2017 557 Evropa 2017 553

Stokolmnen soñ qalanıñ soltüstik-batısında ornalasqan Şvecïyanıñ  burınğı astanası – Wpsala qalasına attandıq. Ol astana märtebesin 1523 jılğa deýin saqtadı, qazirgi waqıtta – Wpsala eldiñ äkimşilik ortalığı. Qalanıñ negizi XII ğasırdıñ bas kezinde qalandı, onıñ ornında Éstra-Aros atalğan (şved tilinen awdarğanda “Özenniñ şığıs sağası” degen mağınanı bildiredi) şağın konıs bolğan. 1273 jılı Éstra-Arosta arxïepïskoptıñ rezïdencïyası ornalastı. 1280 jılı qala qazirgi atawın aldı, Wpsala şamamen “saladağı joğarğı qonıs” degen mağınanı bildirdi. (“sala” – “tawlı” degen söz). XIII ğasırdıñ soñınan XVIII ğasırdıñ bas kezine deýin Wpsalada memlekettik mañızı bar köptegen şaralar: Şvecïya bïlewşi toptarınıñ jïnalıstarı, şved monarxtarınıñ taqqa otırw saltanattarı, t.b. ötkizildi.

Qazirgi qaladan säl soltüstikke qaraý ornalasqan eski Wpsala ejelgi dinï ädet-ğurıp ortalığı boldı. Munda XII ğasırdıñ bas kezinde salınğan eski şved soborınıñ qulandıları äli künge deýin bar. Qalanıñ bul böliginde Şved korolderiniñ ejelgi saraýları ornalasqan. 1945 jılı Eski Wpsala küşti örttiñ nätïjesinde joýıldı.

Evropa 2017 238  Evropa 2017 727wpsalaEvropa 2017 717

XIV ğasırdıñ özinde qalada sawda tez qarqınmen damï bastadı, twra osı Wpsalada bükil Şvecïyadan  sawdagerler keletin järmeñkeler ötkizilip turdı. 1477 jılı burınğı şved astanasında eldegi birinşi wnïversïtet aşıldı. 1620 jılı barokko stïlinde orındalğan jäne “Gwstavïanwm” degen ataq alğan wnïversïtettiñ ortalıq ğïmaratı paýda boldı (qazir munda murajaý ornalasqan). Ampïr stïlïndegi ğïmarattar salw XIX ğasırda keñ qulaş jaýdı. Wpsaladağı mundaý arxïtektwralıq qurılıstardıñ jarqın ökili 1819-1826 jıldarı arxïtektor K. Swnvalldıñ jobası boýınşa salınğan wnïversïtet kitapxanasınıñ ğïmaratı bolıp tabıladı. Wpsalanıñ arxïtektwralıq bet-beýnesinde osı waqıtqa deýin eski qalalıq jobalaw élementteri jaqsı saqtalğan.

XIX ğasırdıñ soñı XX ğasırdıñ bas kezinde Wpsala Şvecïyadağı konservatorlıq sayasï toptardıñ tiregi boldı. XX ğasırda qala önerkäsibi jedel qarqınmen damï bastadı. Munda maşïna jasaw, tamaq, däri-därmek jasaw käsiporındarı salındı. Osı waqıtqa deýin qış büýımdar öndirisi köpke tanılıp otır.

Bügingi küni Wpsala qazirgi zamanğı Şvecïyanıñ  iri önerkäsip, mädenï jäne wnïversïtettik ortalığı bolıp tabıladı. Qalada étnografïyalıq jäne ölketanw müra- jaýları, Dïsagorden arxïtektwralıq mürajaýı, Wpsalada türıp, eñbek etken belgili ğalım Karl Lïnneýdiñ üý- murajaýı (bul qalada onıñ mazarı da bar), botanïkalıq baq, astronomïyalıq observatorïya aşıldı. Wnïversïtet kitapxanasında 250 mıñnan asa baspasöz basılımdarı men 7000-nan astam köne qoljazbalar bar.

Qalada musılman meşiti de bar eken. Waqıtımızdı bölip, ädeýilep kirip şıqtıq.

wpsala2Evropa 2017 699 Evropa 2017 697 Evropa 2017 696

Evropa 2017 694 Evropa 2017 691 Evropa 2017 686 Evropa 2017 681

Wpsalanı aralap jürgenimizde Vesterosta turatın qandastar telefon şalıp, kütip otırğandarın aýttı. «Bul qalaý bolğanı, biz olaý kelisken joq edik qoý» deýmiz. Biz Danïyada jürgende «Şvecïya qazaq qoğamınıñ basşısı, jaqında ğana Ewropa qazaq qoğamdarı federacïyasınıñ törağası bolıp saýlanğan Murat Ermïştiñ Türkïyada jürgenin estidik. Sonımen eşkimdi mazalamaýıq dep şeşkenbiz. Biraq sol küni tünde kelgen Murat, biz Stokgolmnen Wpsalağa attanar aldında xabarlasqan.  Biz oğan bügin sağat 2-3 terde Vesterosta bolatın şığarmız dep boljam aýtqanbız. Sol waqıttı şamalap, sondağı ağaýındardı qazaq qoğamına jïnağan eken. Biz «kütip otırmız» degendi estigen boýda, köliktegi jolbağdarğa Vesterostağı Qazaq mädenï ortalığınıñ mekenjaýın engizip alıp jolğa şıqtıq…

vesteros15 0_71454_33e8a03f_orig 62598-vesteros Västerås-Stadshotell

Vesteros şağın qala eken; bir jağı sıñsığan qalıñ orman, ekinşi jağı Melaren deýtin aýdın şalqar ülken  köl. Qalıñ ormanmen irgeles jatqandıqtan bolar awa raýı qolaýlı, tabïğatı äsem.

Bizdi Şvecïya Qazaq mädenï ortalığınıñ törağası Murat Ermïş pen ortalıqtıñ müşeleri, burınğı törağası Ïbragïm Qusşı, Maxmwtdïn Serbes, Zexra Qaxrïman, Baýram Keser qandastarımız qarsı aldı.

Evropa 2017 014 Evropa 2017 013 Evropa 2017 010 Evropa 2017 009

Ewropa qazaqtarınıñ biri-birimen añsap körisetin kïeli ornı – Şvecïya qazaq mädenï ortalığınıñ üýine dastarxan jaýıp kütip otır eken. Bul da – qazaq menşigindegi ğïmarat. Kürdeli jöndewden ötken zäwlim üý işinen qazaqtıñ ïisi añqıp tur. Qazaqstannan barğan sıý-sïyapattar, ortalıqtıñ jemisti jumısın paş etken türli marapattawlar men sport oýındarınıñ kwboktarı – bäri-bäri osı jerden orın alğan. Munda bizge, äsirese, qazaq tilin üýretwge beýimdelgen bölmeler erekşe unadı. Ortalıqta til üýrenwge qajettiliktiñ bäri bar. YAğnï, Vesteros qazaqtarı özderiniñ  jas urpağın ana tiliniñ qadir-qasïetimen swsındata berw üşin qoldan kelgenderiniñ bärin jasap otır dep nıq senimmen aýta alamız.

15203245_409320789457319_7128582836989664483_n 15203278_409422959447102_1351479867830042760_n 17904309_510572845998779_3669909940787311744_n 17991110_512784492444281_965685471339751133_n

Ortalıqtıñ basşısı  tört tilde (qazaq, türik. şved, ağılşın) erkin söýleýtin Murat Ermiş. Ol – Wpsala wnïversïtetiniñ tülegi. Onıñ bir basında birneşe qoğamdıq jumısı bar. Ol Şvecïya qazaq qoğamınıñ törağalığımen qatar, Vesterostağı  meşittiñ de basqarma  törağası, Şvecïyadağı 26 meşitti biriktiretin federacïyanıñ törağası mindetterin de atqaradı. Ol jumıstarı azdaý, endi Ewropa qazaq qoğamdarı federacïyasınıñ da tizgini Muratqa tïip otır. Ewropa qazaqtarı bilimdi de isker azamat Muratqa senim bildirip, Kayum Kesïjï mırza zañdı türde negizin qalap, joğarı deñgeýge kötergen 10 elden quralğan Qazaq qoğamdastığınıñ ewropalıq federacïyasına basşı etip saýlaptı. Biz de Murattı saýlanğanına bir jeti tolmağan Federacïya törağası lawazımımen quttıqtadıq. Ol qoğam jumısımen qatar öziniñ jeke fïrmasınıñ da jumısın döñgeletip jürgizip otır. Sondaý-aq, ol 140 mıñdaý xalıq turatın Vesteros qalasınıñ mäslïxat depwtatı lawazımına köterilgen alğaşqı qazaq. Socïal demokrattar partïyası atınan oblıstıq mäslïxatqa qatarınan eki ret depwtat bolğan. Özge el, özge ortadağı qazaq balasınıñ abıroýına  qalaý qwanbassıñ.

18010485_514631682259562_4618844127074860964_n 18033151_514618915594172_8798192590331991310_n 18056865_514632612259469_5522611399002553438_n 18057217_517634638625933_3919277128059644503_n

Zexra äpke äzirlegen şäýdi soraptaý otırıp, äñgimemiz Şvecïyadağı  qandastar taqırıbına oýıstı. Maxmwt Sarbas ağamız äñgimeni äriden, qandastardıñ Skandïnavïyanıñ bir tükpirindegi Şvecïya eline kelwinen bastadı.

Qazaqtar Şvecïyanıñ basqa da qalalarında turadı, biraq naq osı Vesterosta qazaq dïasporasınıñ negizgi böligi turaqtağan. Olar ötken ğasırdıñ 60-70 jıldarı Türkïyadan Şvecïyağa köşip kelgen étnïkalıq qazaqtar. 1960 jıldardıñ basında Şve­­cïyağa alğaşqı bolıp kelgender Qabdolda Şağataý, Osman Altaý, Axmed Baxadwr, Keşenaý Ermiş, Kärmenïya Şakrax, Käkim Özqul esimdi qazaqtar edi. Bular alğaşında «salt bastı» ke­lip, biraz jıl qara jumıs istep, aqşa jïnap alıp Türkïyağa qaýtsaq degen oýda bolğan. Keýin Şvecïyanıñ äýgili «AVV» kompanïyasınıñ öndiris, zawıttarında jaqsı jumıs isteý kele, üýlenip, otba­sın qurğan. Söýtip, Şvecïyada qalıp qoýğan, köbi osı eldiñ azamatı. Qaýsı birinde Şvecïyanıñ da, Türkïyanıñ da azamattığı bar. Turmıs-tirşilikteri jaqsı, jeke üýleri, kölikteri bar. Ulttıq ädet-ğurpın, mädenïetin, tilin jäne dästürlerin saqtap qalğan qandastar, özderine baspana bergen eldiñ ékonomïkasına öz ülesterin qosıp qana qoýmaý, sonımen birge onda «qazaq» jeriniñ şağın burışın qurğan.

18222107_527339900988740_5036846440141289467_n 18222315_527340337655363_2693983968132414594_n 18301082_527340304322033_8411040408207534943_n 18341684_527339850988745_329262463212402149_n

Qala el astanasına jaqın bolğandıqtan özge elderge barıp-kelip turw da qïın emes. YAğnï, qaý jağınan alıp qarasañız da öte ıñğaýlı. Şvecïyağa alğaş kelgen qazaqtardıñ birden Vesteroske atbasın tirep toqtawınıñ bastı sebebi, mine, osı ıñğaýlılıqta jatsa kerek. Şvecïyağa Türkïyadan alğaş qonıs awdarğan qazaqtar 8 otbası bolğan eken.  Sodan beri Skandïnavïyağa bet alğan köş jıl saýın azdap bolsa da jalğasıp, qazir Şvecïyadağı qazaq otbasılarınıñ sanı  100-den  asıp ketken. Olardıñ  55 otbası osı Vesterosqa ornalasqan. Alısta jürgen ağaýındar üşin 55 otbası kädimgideý  ülken qawım. Jäne olardıñ bir-birimen baýlanısı da jaqsı, negizinen bir köşeniñ boýında turadı dese de boladı. Endi jaqında olardıñ qatarına Türkïyadan jañadan köşip kelgen qazaq 15  otbası qosılğan. Munıñ üstine soñğı kezde Şvecïyağa ärtürli jağdaýmen  Qazaqstannan da, basqa elderden de qonıs awdarğan qazaqtar  köbeýe bastağan.

«Alğaş kelgen ülkenderimiz qoldarınan kelgenşe är sätti paýdalanıp, öz mädenïeti men ädet-ğurıptarın jalğastırwğa umtıldı. Eñ bastısı olarda bereke, ağaýınşıldıq, birlik boldı. Waqıt öte kele qazaq dïasporasınıñ öswine baýlanıstı ıntımaqtastıq jäne qor aşw qajettiligi twındadı. 1990 jıldarında aqsaqaldar alqası Qazaq mädenï qawımdastığın qurğan edi. Alğaşqı kezde mädenï qawımdastıq dinï jäne basqa mañızdı merekelerde xalıqtıñ basın qosıp jïnalatın orın retinde qalıptastı. Waqıt öte kele, jumıstarın resmï türde jalğastırwğa şeşim qabıldağannan keýin 1996 jılı ötinişterin bildirip, uýım bolıp tirkeldi.

17904481_514631555592908_5603830137606366077_n 17951805_514618885594175_4593774346010416588_n 17951903_512784505777613_96229263095262673_n 17952442_514618932260837_7737655806107458977_n

Osı ortalıqtıñ qurılwına öz ülesterin qosqan jergilikti ortanıñ belgili belsendileri: Älï Qaxarman, Abdwllax Çagataý, Jengiz Aqsaqal, Keşenaý Ermïş, Axmet Baxadwr, Qadır Makïn, Qadır Qubılaý. Soñınan bul procesti Ïbraxïm Dïnçtwrok, Baýram Keser, Meden Serbes, Ïbragïm Kusşı, endi Murat Ermiş jalğastırwda» – deýdi Maxmwt aqsaqal..

«Mädenï ortalıq jumısınıñ maqsatı – qazaqtar özderiniñ ulttıq mädenïeti men tilin, salt-dästüri men özara birlik-berekesin saqtap qalw. Ramazan, Qurban aýt merekelerin jaqsı toýlaýmız. Qazaq toýları men janazaların da dästürge saý orındaýmız. Aqıl aýtar 80-90 jastağı aqsaqaldarımız ben aq jawlıqtı analarımız bar…» deýdi ortalıq basşısı Murat Ermiş.

15230577_409421552780576_2043542889659005541_n 15492579_424365681286163_67282331574207864_n 15589606_424365704619494_1878913847445313231_n 17523092_517732188616178_478842693264544974_n

Qazaq mädenïet ortalığı qanatınıñ astında tağı da «Jastar mädenïet ortalığı», «Äýelder qolöner mektebi», (äjeler birlestigi) jumıs istese, mundağı «Ïslam mädenïet ortalığınıñ» qızmeti – öz aldına bir töbe. «Ïslam mädenïet ortalığı» 1995 jılı ükimettiñ kömegimen 1 jarım mïllïon kronğa musılman meşitiniñ ğïmaratın satıp alğan. Äweli şirkew bolıp, keýin jastar teatrına aýnalğan bul ğïmarattı bükil musılmannıñ basın qosatın meşit jasaw isi oñaýğa soqpağan. Meşitke 250 kisi erkin sïyadı eken. Juma namazın ötewge munda arnaýı 27 ölkeden musılmandar jïnalatın körinedi. Är jılı munda meşit atınan awızaşar berilip turadı eken. Alla üýiniñ janınan 13-14 jastağı balalarğa dinï däris medrese, äýelderge arnalğan jeke bölmeler de bar körinedi. Bul meşit te alısta jürgen ağaýındarımızdıñ jüzege asırğan ïgilikti isteriniñ biri ekendigi dawsız.

«Şvecïyadağı Qazaq qawımdastığı Vesteros qalasında ornalasqan basqa memleketterdiñ qawımdastıqtarımen mädenï is-şaralardı jürgize otırıp, özimiz ökilderi bolıp tabılatın Qazaqstan jäne Türkïyanı ewropa jurşılığına tanıtıp, memleketterimizdiñ ulttıq tağamdarın, kïimderin şeteldik dostarğa körsetip, bılaý qarağanda elşiliktiñ mädenï, rwxanï tınıs-tirşiligi mindetin atqarwdamız.

Şvecïyanıñ astanası Stokgolmde jıl saýın uýımdastırılğan üş festïvalğa qatısıp, merekelew kezinde qolımızda bolğan qazaq tarïxın jäne mädenïetin tanıtatın aqsaqaldarımızdan qalğan qol öner ülgileri men qazaqtıñ ulttıq tağamdarın  körsetip, elimizdi eñ joğarı deñgeýde tanıstırwğa bar küşimizdi saldıq.

18341944_527339950988735_4634776639782775240_n 13087401_239036166485783_6791113757234979734_n (1) 13094216_239036079819125_4663965971366332821_n (1) 15055821_404110149978383_2841622329362401669_n

J astarımızğa sport qawımdastığın qurıp, jastarımızdı twra jolğa salw, jumıspen qamtamasız etw maqsatında Şvecïyada äwesqoý topta oýnaýtın qazaq komandasın qurdıq. Maqsatımız komandalıq rwxtı jäne közqarastardı jastarımızğa ağalarınıñ arqasında jetkizw, birlik pen ıntımaqtastıqtı qamtamasız etw jäne eñ bastısı basqa qawip-qaterden alıs ustaw  edi.

Äýelderimiz birlese otırıp qazaq äýelderi qawımdastığın qurdı. Olardıñ maqsatı äýelderimizdiñ Şvecïyanıñ älewmettik ömirimen tanısqanda öz ädet-ğurıptarın umıtpaý, kelesi urpaq boýına siñirw bolıp tabıladı. Bul üş qawımdastıq awqımında tïimdi jäne resmï jumıstar atqarwda. Qawımdastıqtarımız sonımen qatar öz taqırıptarında täwelsiz jumıs istep, ortaq şaralarğa kelgende birlesip äreket etedi. Är qawımdastıqtıñ jeke basqarw uýımı jäne byudjeti bar. Keýbir jağdaýlarda, mäselen äýelder qawımdastığı tek qana äýelder üşin jüzw kwrstarın uýımdastıradı.

Al, jastar qawımdastığı jastardı murajaý, sayaxat, jäne osığan uqsas şaralar ötkizip, rïzaşılıqtarın alwğa tırıswda. Är qawımdastığımızda basqa qawımdastıqtardıñ bir nemese eki ökili boladı. Bul baýlanıs uýımdastırwda jıldamdıq jäne durıs tüsinistikke jol aşadı. Bügingi tañda qarïyalarımız üşin bir qawımdastıq jumıstarın atqarıp jatırmız. Onıñ maqsatı qarïyalarımızdıñ ömirlerin belsendi ötkizwlerin qamtamasız etw, olardıñ qalawları boýınşa bağdarlamalar qurastırw bolıp tabıladı.  Qazaqstan örkenïetti, demokratïyalı memleket retinde qazaq xalqın biriktirwşi, ıntımaqtastırwşı rwxanï jañarwdıñ ortalığı bolıp tabıladı. Özderiniñ tarïxï Otandarınan ärtürli  jağdaýlardıñ saldarınan sırtta jürgen özimizdiñ qandastarımızben ömirdiñ barlıq salalarında jemisti baýlanıstar ornatwğa tırıswda», – deýdi Ortalıq janındağı atalmış  qawımdastıq jumıstarına toqtalğan Murat mırza.

«Degenmen, bizdi de mazalaýtın jaýttar bar, – deýdi Maxmwt aqsaqal. Ewropanıñ mädenïetti de awqattı osı eline qonıstanğanımızğa da 50 jıldan asıp ketip otır. Allağa şükir, «qarnımız toq, köýlegimiz kök» degendeý, bul jerde materïaldıq turğıdan şat şadıman ömir sürip kele jatırmız. Osı oraýda şved eline qarızdarmız.

Alısta jürgennen keýin, ärïne, keýbir qïınşılıqtar bolmaý qoýmaýdı. Bizdi äsirese urpaq qamı tolğandıradı. Jastarımız, balalarımızdıñ bolaşağı ne boladı? Tilin, dilin jäne dinin saqtaý ala ma? Qazaq ekenin bilip, qazaq tilinde söýlep, musılmanşılıq senimin jalğastırıp, qazaqı qalpın ustap qala ala ma? degen suraqtar bükil ata-analardı mazalaýdı.

Balalarımız qazaqtıq qalpın saqtap qalsa eken dep armandap jürgen biz – ata-analardıñ özi ulttıq til men dildi tolıq boýımızğa siñirip alğan azamattar emespiz. Tilimiz kelte, dilimiz orta bolıp kele jatırmız. Biraq, qudaýğa şükir, jüregimiz äli «qazaq, qazaq» dep soğıp keledi. Onı bizge köptegen qïınşılıqtarmen ömir keşken ata-analarımız darıttı. Endi biz ata-analarımızdıñ sol amanatın olardın nemere-şöberelerine darıtsaq degen oýdamız.

Osı oraýda, bizder özimizdiñ ata-analarımızdaý qazaqtıñ tili men diline baý bolmasaq ta, urpaqtı ulttıq mädenïette tärbïelewde olardan köbirek mümkinşilikke ïemiz dep oýlaýmız. Öýtkeni älem socïalïstik jäne kapïtalïstik top bolıp ekige bölinip, qırğï-qabaq salqın soğıs bolıp turğan jäne qazaq mädenïetiniñ käwser bulağı – elmen baýlanıswğa mümkinşilik bolmağan şaqta ata-analarımız bizdi ösirdi. Al biz bolsaq, qoý üstinde boztorğaý jumırtqalağan qazirgi beýbit zamanda, twğan elmen qoyan-qoltıq aralasıp tığız baýlanısıp jürmiz.

«Ağanıñ şırıldap otırğanı, jastarımız qazaq ekenin umıtıp ketpese degen janaýqaý. Ağa bwındı,äsirese urpaq qamı tolğandıradı, balalarınıñ bolaşağına qattı alañdaýdı. Jaxandanw jürilip jatqan mına zamanda balalarınıñ bolaşağı ne boladı? Tilin, dilin jäne dinin saqtaý ala ma? Qazaq ekenin bilip, qazaq tilinde söýlep, musılmanşılıq senimin jalğastırıp, qazaqı qalpın ustap qala ala ma degen suraqtar osındağı qazaqtardı mazalaýtını şındıq.  Ağa urpaqtıñ ökilderin jas ösip kele jatqan urpaqtı ata-baba mura qılğan qazaq dästürlerinen göri, köbine batıs mädenïeti qızıqtıratını mazalaýdı. Bilimdi jastarımız qazaq ekendikterin umıtpaý, bolaşaqta ultqa qızmet etse dep armandaýdı…

Büginde maqtanar jastarımız az emes. Şvecïyağa kelgen alğaşqı bwın – ata-analarımız qara jumıs istep, urpaqtarın oqıtpasa bolmaýtının tüsindi. Sondıqtan balaların oqıttı.Keýingi urpaq qazir iri-iri käsiporındarda jumıs isteý bastadı. Jastardıñ 80 paýızı joğarı bilimdi.

Soñğı waqıtta Şvecïyada turatın  qazaqtardıñ arasınan joğarı bilim alıp, qoğamnıñ türli salalarında qızmet istep jürgen belgili jastar köbeýgen.  Mısalı Aýsw Aqsw degen qızımız Stambwl qalasındağı metronı basqarğan, qazir Şvecïyadağı  älemde üşinşi orında turatın  äýgili «AVV» degen kompanïyada jumıs isteýdi. YAwız Qaxarman degen jigit London men Adana metrosınıñ jobasımen aýnalısatın öz fïrması bar. Otız jasar Gülbarşın Keser degen qızımız Şvecïyanıñ sırtqı ister salasında jemisti eñbek etip jür. Al, Jeñis Şağataý jaqsı xïrwrg-däriger retinde esimi tanımal.  Sol sekildi, Skandïnavïya elderindegi İVM kompanïyasınıñ basşısı Darïya Ermïş. Ol 700 şved işinde Amerïkada sertïfïkattı tuñğış alğan maman.  Raýxan Ermïş – «Erïkson» kompanïyasınıñ Şvecïya boýınşa basşısı. Asan Altaý degen jigitimiz Amerïkanıñ Kastroll degen fïrmasınıñ ökildigin Şvecïyada aştı. Onıñ qol astında 80 şved ïnjeneri jumıs isteýdi. Aýşagül Şağataý işki ister qızmetinde erekşe közge tüsse, Oğız Şağataý kompyuter mamanı retinde Japonïyağa barıp jaqsı jumıs istep jür. Jan degen jigitimiz – patşalıq wnïversïtet muğalimi. Jïırma jeti jastağı Arman attı jigitimiz Sırtqı ister mïnïstrliginde, büginde Sïcïlïyada qızmet istep jatır. Sondaý-aq, ğalımdarımız da bar. Bulardıñ tizimin budan arı soza bersek birazğa jetedi. Şetelde bilimdi, bilikti qazaq jastarı köp. Solardıñ ïntellektwaldıq qwatın qazaq elinde nege paýdalanbasqa.

Endi ösip kele jatqan balalardı da Qazaqstanda qazaqtıñ salt-dästürin nasïxattaýtın arnaýı bağdarlamalar jäne tildik kwrstar bolsa, onda balalarmızdıñ jol bïletin özimiz köterip, Qazaqstanğa jiberer edik» deýdi Murat mırza.

Jazğı demalıs kezinde şettegi balalar twğan elge kelip, awılğa barıp, şurqırasıp jürer bolsa, şirkin! Añsap kelip, öz topırağıñda awnap-qwnap jatw da bir baqıt qoý! Balalar atajurtqa älsin-älsin soğıp, mundağı qandastarımen aralasıp-quralasıp jatsa, til men dilge közin swarıp, qulağın üýretip jatsaq, bolaşaqta elge oralwına altın köpir ornatar edik. Qazaqstan tarapınan şettegi qazaqtıñ keýingi urpağına arnalğan osındaý bir jaqsı bağdarlama jasawdıñ waqıtı kelgen tärizdi.

Bir otırıs üstinde qazaq tağdırına qatıstı birtalaý äñgime qozğaldı. Ağaýındardıñ ärqaýsısı öz oýlarımen bölisti…

Mädenïet ortalığınıñ jumısımen tanıstırıp, bir sağattıq otırıstan soñ, qandastar äñgimeni sol jerdegi Türik kafesinde otırıp jalğastırwğa  usınıs aýttı. Jumıs babında jürgen ağalar  bizben sol jerde qoştastı.

17203000_10206929189503270_6432275778605161883_n 17203015_10206888034314416_1903048263609298717_n 17309717_10207004404663602_6927060503158380585_n17992119_10155278453325452_5110126047342437747_n

Ortalıqtıñ burınğı basşısı Ïbragïm Qusşı ağamızben 2010 jıldardan tanıspız. Şvecïyada ötetin Ewropa qazaqtarınıñ qurıltaý qarsañında Qazaqstanğa kelip, bizdiñ uýımnıñ şañırağında bolıp suxbattasqanbız. Qurıltaýğa Jazïra barıp qatısqan edi. Ağamızben osı künge aman-sälemimiz tüzw. Ötken jılı Kelnde ötken qurıltaý kezinde  «Sizge Şvecïyanıñ şokoladın alıp kelip edim, kölikte tur.» degen. Biraq, biz koncerttik bağdarlamanıñ uýımdastırw barısımen jügirip jürip, qaýta kezedese almaý qaldıq. Endi ağamız äzildep «Sizge Kelnde bere almağan şokoladım äli maşïnamda tur. Qazir äkelip bereýin, tağı qalıp qoýmasın» deýdi. Ağamız sol jerden ketetin aýtıp, şokoladın berip, qoştasıp qaldı…

Asıqqan ağaýındar öz jumıstarına ketip, Murat mırza men Maxmwt ağamen äñgimemizdi kafede otırıp jalğastırıp, keşkisin Norvegïyağa qaraý jolğa şıqtıq. Norvegïyanıñ Oslo, Lïlexamer qalaların körmek oýımız bar.

(Jalğası bar.)

Jañıl Äpetova

 




Pikir üstew

É-poşta mekenjaýıñız jarïyalanbaýdı. Mindetti örister * tañbalanğan

Back to Top ↑