banner-top12

Alıstağı ağaýın Evropa 2017 094

Qosqan waqıtı Mawsım 18, 2017 | 369 ret oqıldı | saýtqa qosqan shalqar

0

Jaqsını körmek üşin… Norvegïya jäne qaýtw jolı Gollandïya

(Jalğası.)

Norvegïya – Soltüstik Ewropada, Skandïnavïya tübeginiñ soltüstik jäne batıs böliginde, Şpïcbergen araldarı tobında, YAn-Maýen aralında ornalasqan memleket. Şığısında Şvecïyamen, soltüstik-şığısında Fïnlyandïyamen jäne Reseýmen şektesedi. Batıs jağalawın Atlant muxïtı, soltüstik jağalawın Barenc teñizi, oñtüstigin Soltüstik teñiz jäne Skagerrak buğazı şaýıp jatır.

Norvegïya awmağınıñ 1/3 böligi soltüstik polyar şarında jatır, jerdiñ basım böligin Skandïnavïya tawları alıp jatır.

Norvegïya Xİİ ğasırğa deýin jeke memleket bolıp, 1997-1814 jıldarı Danïya qarawına enip, keýingi 1814-1905 jıldarı  Şvecïyanıñ  otarı bolıp, tek 1905 jılğı referendwm nätïjesinde öz derbestigin jarïyaladı.  Qazirgi Norvegïya quramındağı Şpïcbergen aralınıñ erekşe märtebelik jağdaýı 1920 jılı anıqtaldı. Norvegïya teñizdik şekaralarınıñ asa uzındığımen sïpattaladı.

Evropa 2017 087 Evropa 2017 089 Evropa 2017 094 Evropa 2017 099

Norvegïya – demokratïyalı konstïtwcïyalıq monarxïya bolıp tabılatın memleket.

1814 jılı qabıldanıp, köptegen ret özgerister men tolıqtırwlardı bastan keşirgen el konstïtwcïyasına saý, koroldiñ wısına eldiñ üş bïligi birdeý berilgen.

Mïnïstrler kabïneti Premer-mïnïstr men 16 mïnïstrden quraladı. Ükimetbasığa eldiñ atqarwşı bïligi tabıstalğan. Stortïng atalatın el parlamentine 169 depwtat müşe bola aladı. Koroldikte köppartïyalıq jüýe mıqtap qalıptasqan. Koroldiktiñ jer awmağı — 386 960 km2 quraýdı. Bul jağınan kelgende Norvegïya Skandïnavïya elderi işinde ekinşi orında.

Norvegïyanıñ jer qırtıstarın söz etsek, soltüstikten bastalğan alasa tawlar legi oñtüstikke qaraý bïiktep, tawlı ölkege aýnalıp sala beredi. Memlekettiñ eñ bïik nükteleri — Gallxeýpïgen (2469 m) men Glïttertïnn (2452 m) şıñdarı bop esepteledi.

Norvegïyanıñ eñ iri özenderi şığısta ornalassa, batısında qısqa, biraq ağıstı özenderi ağadı. Eldiñ oñtüstik ölkesi kelbetti kölderge baý. Degenmen jasılmen jan bağatın eldermen salıstırğanda, Norvegïyanıñ önim beretin ösimdikteri joqtıñ qası. Şıñın muz basqan tawlı, qırattı aýmaqtıñ bar bolğanı 4 paýızı ğana egistikke qolaýlı bolıp keledi. Sol sekildi janwarlar älemi de koroldikte asa mäz emes.

Norvegïya jeri 19 oblısqa bölingen (jergilikti tilde oblıstı fülke ataýdı). Är oblıs qalalar men awıldıq okrwgterden (kommwna) quraladı. Onıñ ärbiri tört jılda bir saýlanatın keñeske ïe.

Xalıq sanı jer awmağına qaraý şaqqanda az jäne qonıstanwı da ärkelki. Aýtalıq soñğı jasalğan xalıq sanağı boýınşa elde 4 mïllïon 574 mıñ xalıq turadı. Al osı az xalıqtıñ üşten biri – bir Oslo-Ford aýmağına ğana şoğırlanğan. Statïstïkalıq mälimetterge süýensek, ärbir törtinşi norveg awıldıq jerdi meken etedi eken.

Xalqınıñ ömir sürw sapası joğarı, XİÖ öndirwdi jan basına şaqqanda dünïe jüzindegi aldıñğı orında . Eñbekpen şuğıldanatın xalıqtıñ basım böligi qızmet körsetw salalarında, sol sïyaqtı önerkäsipte jumıs isteýdi.
Xalqınıñ tabïğï ösimi tömen, mundağı jalpı xalıqtıñ quramında egde adamdardıñ ülesi köp jäne adamdardıñ orta jasınıñ uzaqtığı jağınandünïe jüzindegi eñ joğarğı körsetkişti aýmaq. Osı sebepti bul aýmaq özine, basqa elderden qonıs awdarwşılardı qızıqtırwda. Norvegïyanıñ sırtqı jäne işki sayasatında köşi-qon jağdaýı asa keleli mäsele bolıp tabıladı.

Norvegïyanıñ negizgi xalqı – germanïyalıq birtekti ult. Al eldiñ soltüstiginde jalpı sanı 20 mıñğa jwıq saam xalqı meken etedi. Elde norveg tiliniñ eki türi kezdesedi – bwkmol  jäne nyunorsk.

El ékonomïkasındağı negizgi sala – munaý men gaz öndirisi. Alaýda eldegi énergïya közi osı munaýdan alınıp otır dew  jañsaq. Öýtkeni Norvegïya munaýı tügelimen éksportqa şığarıladı. Al énergïyanı olar sw közinen aladı. Aldağı waqıtta oğan «étanol» atalatın xïmïyalıq qosalqı énergïya közin qosw josparda. Bul degeniñiz  qaldıqtardı qaýta öñdew arqılı onı benzïnge aralastırıp, taza ékologïyalıq énergïya şığarw degen söz. Norvegïya ükimeti xïmïya texnologïyasına qattı män beredi.

Degenmen bul jerastı baýlığın ïemdenem degenge deýin Norvegïya ékonomïkalıq turğıda ülken qïındıqtardı bastan keşirgeni belgili. Öýtkeni 19 -ğasır  men 20- ğasır orta şenine deýin eldiñ negizgi ékonomïkalıq salası – awıl, orman jäne balıq şarwaşılığı bolğanı belgili.

Koroldik ejelden teñizşiler eli sanaladı. Soğan oraý xalıqtıñ ülken böligi jağalawğa qaraý qonıstanğan. Bul erte däwirden-aq Norvegïya jerinde teñiz şarwaşılığınıñ keñ öris alğanınan xabar berse kerek. Buğan elde saqtalıp qalğan zäwlim sawda flotı men joğarı damığan balıq şarwaşılığı da dälel bola aladı.

Awıl şarwaşılığı Norvegïya xalqı üşin tïimsiz sala, sebebi geografïyalıq jağadaýlardıñ qolaýsız bolwı. Mısalı egin egwge koroldiktiñ tawlı, qırattı, qunarsız topıraqtı geografïyası men jazı salqın, asa mol jawın-şaşındı awa raýı da qolaýsız.

Evropa 2017 100 Evropa 2017 101  Evropa 2017 116 Evropa 2017 118

Norvegïyanıñ öñdew önerkäsibinde alğa qoýılğan salalar — élektrometallwrgïya, radïoélektronïka men keme jasaw jäne jöndew önerkäsipteri. Bul salalarğa jalpı eñbekke jaramdı xalıqtıñ 25 paýızı tartılğan.

Norvegïya jaýlı ïnternet derekteri osılaý deýdi. Endi közimizben körgendi bayandasaq, Norvegïyanıñ mädenï körnekti orındarı astanası – Osloda (Kon-Tïkï Fram murajaýı, paleontologïya, étnografïya, mïneralogïya, qolöner buýımdarı, vïkïngterdiñ kemeleri, Mwnka murajaýı, Skandïnavïya tawındağı taw şañğılı kwrorttar (Stryun); önerkäsiptik twrïzmniñ nısandarı (Rerws) jäne basqaları erekşelenedi.

Oslo qalasında Slottet patşa saraýı; köne norvektik qaýıq-üý stïlindegi Fram murajaýı; Fronger-park (müsinşi Gwstav Vïgelwndtıñ 150-ge jwıq twındısı); Vïkïngterdiñ keme murajaýı; R. Amwndsenniñ üý-murajaýı; awıldıq säwlet öneriniñ jïıntığı bar xalıqtıq murajaý; Akersxyus (Skandïnavïya qamalınıñ alınbas qorğanısı twralı erekşe murajaý).

Bizge erekşe äser qaldırğanı – Vïkïngter murajaýı boldı. Erterekte, dälirek aýtqanda bizdiñ däwirdiñ 1000 jj. vïkïngter atalatın täjirïbeli qaraqşı-teñizşiler tobı Atlant muxïtın kesip ötip, Jaña älemniñ esiginen engen.

Evropa 2017 077Evropa 2017 081Evropa 2017 068Evropa 2017 072

Vïkïngter – norvegterdiñ, dattar men şvedterdiñ babaları. “Vïkïng” sözi twra mağınasında “qoýnawdan şıqqan adam” dep awdarıladı. Qoýnawlar men şığanaqtarda jasırınıp jüretin teñiz qaraqşıların osılaý atağan. Vïkïngterdiñ süýikti isteri ekew edi – soğısw jäne toý toýlaw. Olar kememen sayaxatqa şığıp, jağalawdağı öñirlerge şabwıl jasaýtın bolğan. Jaña jerlerdi basıp alıp, turğındarın özderine bağınıştı etip, olardan turaqtı türde alım-salıq alıp turğan.

Vïkïngterdiñ mïfterinde alğaşqıda şeksiz keñistik qana bolğan waqıt bastawı twralı äñgimelenedi. Sodan keýin ğalamnıñ ortasınan alıp ağaş – Ïggdrasïl, älemniñ negizi, ömir men tağdır ağaşı ösip şığıptı. Älem ağaşı bükil toğız älemdi biriktiredi, al onıñ tamırları üş patşalıqqa taraýdı dep bilgen.

Evropa 2017 066 Evropa 2017 067 Evropa 2017 083 Evropa 2017 053

Bir patşalıqtıñ ıstıq bolğanı sonşalıq, onda eşkim ömir süre almağan. Onı ottı semsermen qarwlanğan däw qorğap turadı. Soltüstiktegi tamırınıñ astında swıq pen muz patşalığı ornalasqan. Al soñğı, üşinşisi – qudaýlardıñ jarqın patşalığı. Älemdik ağaştıñ tamırların jawız aýdahar Nïdxegg jalıqpaý kemire bergen. Köne añızdar mınanı eskertken: aýdahar ağaştı tügel kemirip bitirgen kezde, aqır zaman boladı.

Ïggdrasïl ağaşı adamdar älemin qudaýlar patşalığımen kempirqosaq arqılı biriktirgen. Älemder arasındağı osı köpirmen adamdar keýde qudaýlarğa da bara alatın bolğan. Vïkïngter qan tögip qurbandıq şalatın bolğan. Köbinese qurbandıqqa janwarlardı şalğan. Abızdar keýde mundaý ulı qurbandıqqa qudaýlar razı bolmaq dep koroldi de öltiredi eken.

Vïkïngterdiñ joğarğı qudaýı – Odïn. Ol şaýqastardıñ jäne öliler patşalığınıñ qudaýı bolğan, sondaý-aq sïqırşılıqqa jebewşilik etken. Onı qolına balta men naýza ustağan qatal jawınger keýpinde beýnelegen. Odïn jalğız közdi bolğan, sebebi bir közin sïqırlı bal qaýnarınan bir jutım danalıq alw üşin beripti.Bastapqıda Odïn danalıq qudaýı sanalğan. Onıñ aspandağı joğarğı qudaýğa aýnalwı äskerï odaqtardıñ nığayuımen baýlanıstı. Ol äskerï jasaqtardıñ jebewşisi boldı, al mundaý mindet waqıt öte kele neğurlım mañızdı dep sanala berdi. Sonımen qatar, adamdardıñ o dünïe twralı tüsinikteri özgerdi. Qudaýdıñ bir böligi aspanda dep şeşti olar. Ölilerdiñ bul qurmetti patşalığı şaýqasta qaza tapqan erjürek jawıngerlerge arnalğan eken

Evropa 2017 059 Evropa 2017 063 Evropa 2017 064 Evropa 2017 065

Osıdan birneşe jıl burın Qazaqstanğa özderiniñ arğı ata-babalarınıñ qazirgi qazaq dalasınan şıqqanına köz jetkizw üşin Norvegïyadan bir top ğalımnıñ kelgenin estigemiz. «Norvegïya qaýda, Qazaqstan qaýda?» dep tañırqastıq. Eki el arasında qanşama mıñ şaqırım, qanşama tili-dini bölek memleketter, türli qawımdar jatır. Degenmen, ğalımdardıñ boljamdarına qarap, oýlanıp qaldıq.

Ğılımda qazirgi norveg tili ündiewropa tobınıñ german tarmağına jatqızıladı. Jalpı, bul ülken til tobın quraýtın xalıq­tardıñ ortaq ata-babalarınıñ tüp atame­keni twralı közqaras qaýşılıqqa tolı. Degenmen, pikirlerdiñ biraz böliginiñ «ündiew­ropalıqtardıñ arğı ata-babaları bügingi Oñtüstik Reseý, Soltüstik Qazaqstan aýmağında qawım bolıp qalıptasıp, sodan soñ jan-jaqqa taraldı» degen wäjge uýïtını ras: olardıñ bir böligi – oñtüstikke (ündi-ïran tobı), bir böligi – Kavkaz bağıtına, al basım köpşiligi – batısqa, yağnï, Ewropağa qonıs awdardı delinedi. Oñtüstikke jıljığandarınıñ biraz böligi qazirgi Qazaqstan jäne Orta Azïya topırağında qalıp, keýin osındağı türki xalıqtarınıñ quramına engen.

Oljas Süleýmenov öziniñ «AZ ï YA» kitabında: «Birtutas protoündiewropa qawımı teorïyasın batıs ğalımdarı oýlap tawıp, damıtqan; meniñ boljawımşa, äw basta şığısta paýda bolğan, ejelgi sanskrït tilin twdırğan bir xalıq batısqa jorıqqa attanıp, ewropalıq taýpalardı jawlap, olardıñ til erekşelikterine birşama äser-ıqpalın tïgizgen. Ündi-ïran tarmağı men ewropalıq tilderdiñ morfologïyasındağı uqsastıq – sol ejelgi äser-ıqpaldıñ nätïjesi. Äýtpese, keşe Gïtler öz näsiliniñ tektiligine balağan «taza qandı arïýlik» uğımı, jalpı «arïý» termïni – negizinen ündi-ïran qawımına tïesili», – dep jazğan-dı.

Norvegterge qaýta oralsaq, olardıñ (jäne dat, şved, ïsland xalıqtarınıñ da) «vïkïngter» degen atpen tanımal dañqtı ata-teginiñ tüp mekeni jönindegi pikirtalastı jañağı «bügingi Oñtüstik Reseý, Soltüstik Qazaqstan aýmağında qawım bolıp qalıptasqan» degen közqarastıñ töñireginen izdegen jön. Norvegtiñ äýgili sayaxatşısı, antropolog-ğalım Twr Xeýerdal lïngvïstïkalıq salıstırwlar arqılı «vïkïngter äw basta Kaspïý teñizi aýmağınan, Oral tawlarınıñ bawraýınan şıqqan» dep osıdan talaý jıl burın-aq jazıp ketken eken. Tipti, özi közi tirisinde Kaspïýdiñ arğı jağasına – Äzirbaýjanğa barıp, ondağı jartasqa qaşalğan köne tañbalardı zerttep, Bakw mañında turatın «wdïn» rwınıñ salt-dästürine qızığıptı. Vïkïngterdiñ ejelgi mïftik qaharmanı Odïn batırdıñ esimi men äzirbaý­jandar işindegi älgi qawımnıñ atawınan tılsım baýlanıs izdepti.

Evropa 2017 046 Evropa 2017 048 Evropa 2017 051Evropa 2017 057

Äýgili antropolog-sayaxatşınıñ qızı Bettïna Xeýerdal: «Vïkïngter Täñirideý tabınğan Odïn batır twralı añızdarda quz-şıñdı, jaqpar-jartastı tabïğat emes, uşı-qïırsız ulanğaýır dala köbirek swretteledi, sondıqtan biz Kaspïý teñizinen şığısqa qaraý kösilip jatqan aýmaqtı – Qazaqstan jerin de zerttep körwge bel bwdıq», – deýdi. Bettïna xanım Astanağa at basın tiregen älgi ğalımdar tobınıñ quramında bar. Olar qazaqstandıq äriptesterimen birge elimizdegi köne qorımdardan, qorğan-obalardan qajetti derek, DNK-materïal jïnap, Kopengagendegi älemge äýgili genetïkalıq laboratorïya wnïversïtetine aparıp, zerttep-zerdelep, taldap-tarazılaýtın bolğan.

«Al norvegterdiñ ata-babasına qazaqtardıñ qandaý qatısı bar?» degen sawal twwı mümkin osı tusta. Tüsindireýik. Bağana «Arïýlerdiñ biraz böligi oñtüstikke (yağnï, Ïran, Awğanstan, Ündistanğa qaraý) qonıs awdarsa, biraz tobı Qazaqstan, Orta Azïya awmağında qalıp qoýdı» dedik. Sol qalıp qoýğan taýpalar köp uzamaý jılnamalarda «saq», «skïf» esimderimen atala bastadı. Al bulardıñ türki xalıqtarınıñ, onıñ işinde qazaq xalqınıñ étnogenezinde mañızdı röl atqarğanı belgili. Ğılımda olardı türki tekti deýtin közqaras ta jetkilikti, biraq, äzirge qalıptasqan jüýe boýınşa «arïý tekti», dälirek aýtqanda, «ïran tekti» degen wäj basımıraq. Osı eki ustanımnıñ ortasınan şığıp, «biraz böligi ïran, birşama tobı türki näsildi bolğan» degen de közqarastar bar. Äýtewir bir anığı: saqtar men skïfterdiñ ewropoïd näsildi – aquba öñdi, kökşil közdi, aqsarı şaştı bolğanı tarïxtan mälim. Demek, kim biledi, vïkïngter sol saq-skïfterdiñ mekeninen soltüstikke köşken bolsa, yağnï, oğan deýin qazaq topırağın qatar jaýlağan bolsa, norvegtermen säl de bolsın twıstıq baýla­nısımızdıñ bolwı äbden ıqtïmal.

Vïkïngter mwzeýinde qoýılğan zattar da qazaqtıñ turmıstıq zattarın elestetedi. Öz ata-babalarımızdıñ mwzeýin aralap jürgendeý küý keştik.

Tağı bir este qalatın orın – Xolmenkollen demalıs aýmağı. Ondağı şañğı tramplïni.

Evropa 2017 044 Evropa 2017 052  Evropa 2017 054  Evropa 2017 058

Oslodan soltüstikke qaraý Xolmenkollende – Nwrmark demalıs zonası bar, ol şañğı sportınıñ damığan ortalığı (älemdegi köne Xolmenkolle tramplïni, onıñ işinde şañğı murajaýı bar, onda ejelden qazirgi kezge deýingi şañğınıñ türlerin kezdestirwge boladı).

Evropa 2017 002 Evropa 2017 003 Evropa 2017 004 Evropa 2017 007

Şañğı tramplïnin qarap jürip, sol mañda jelbirep turğan Qazaqstan jalawına közimiz tüsti. Negizi, Norvegïyada üýlerdiñ köpşiligi jalawlar ilip qoýğan. Birewleri – Norvegïyanıñ qazirgi jalawın, endi birewleri vïkïngterdiñ üşburıştı jalawların ilip qoýğanın baýqadıq. Endi teñiz jağasındağı mına üýde Qazaqstan jalawı ilinip tur. Üý ïeleri kimder ekenin bilgimiz kelgen äreketimizden eşteñe şıqpadı. Qaqpaları qulıptawlı, teñiz jağalawı arqılı üýdiñ kelesi jağınan barsaq dep aýnalıp jürsek, körşi üýlerdiñ ïtteri şwlap, üý ïeleri olaý ötwge bolmaýtının eskertti. Sonımen ol üý biz üşin jumbaq küýinde qaldı…

Evropa 2017 035 Evropa 2017 031 Evropa 2017 037 Evropa 2017 012

Negizi, Norvegïyanıñ Qazaqstanmen qarım-qatınası jaqsı jolğa qoýılğan. Barıs-kelis köp. Sondaý, dïplomatïyalıq nemese iskerlik saladağı, nemese sport salasındağı baýlanıstarımızdıñ bir nışanı bolar. 1992 jıldıñ 2 qañtarında Norvegïya Koroldigi Qazaqstan Respwblïkasınıñ memlekettik täwelsizidigen moýındadı. 1992 jıldıñ besinşi mawsımında dïplomatïyalıq qatınastar bastaldı. 21 mawsım küni 2004 jılı Qazaqstan Respwblïkasınıñ Prezïdentiniñ Jarğısı boýınşa Norvegïyanıñ Oslo qalasında elşiligi aşıldı.

Evropa 2017 219 Evropa 2017 010 Evropa 2017 015Evropa 2017 113
Eki memleket arasındağı xalıqaralıq baýlanıstar 2-4 säwir aralığında 2001 jılı Qazaqstan Respwblïkasınıñ Prezïdenti N.Ä.Nazarbaevtı Norvegïya Koroli arnaýı şaqırttı. Bul saparda Qazaqstandıq delegacïya Korol Xaraldpen, premer – mïnïstr Ï. Stoltenberg, Parlament prezïdenti X. Rossordpen kezdesti. Onda Qazaqstan Respwblïkasınıñ sayasatı twralı lekcïyalar oqıldı. Eki memleket arsındağı kezdeswde Qazaqstannıñ dünïe jüzilik uýımdarğa kirwin jäne Qazaqstanda kişi jäne orta käsipkerlikti damıtw kerek dep osı otırısta Norvegïyalıq éksperïmentter aýtıldı. Norvegïya Qazaqstannıñ munaý –gaz ken orındarın barlawğa öz kompanïyasın usındı. Bul saparda «Döñgelek stol» ötti. Ol da Norvegïyalıq 13 kompanïya usınıldı, olardıñ negizgi qızmeti munaý men gaz , tele kommwnïkacïya, twrïzmdi damıtwğa arnalğan proektiler jäne qurılıs materïaldarı. Memleketter arasındağı, yağnï Qazaq – Norvegïya qarım – qatınasınıñ bastı fwndamenti kedeswi ötti. Köptegen qujattarğa qol qoýıldı, Norvegïyalıq kompanïyalar öz qarjıların Qazaqstanğa quýdı…

Bälkim, bul üý osı barıs-kelistiñ nätïjesi, käsipkerlerimizdiñ  biriniñ üýi bolar, bälkim tramplïn janınan üý alıp turıp jatqan Lïlexamer Olïmpïadasınıñ jüldegeri şañğışı Smïrnovtıñ üýi bolar…

Kelesi küni Oslo qalasınıñ soltüstiginde 170 şaqırım jerde ornalasqan Lïlexamerge attandıq. Bar bolğanı 22 000 adam turatın tınış, kişigirim, jaýlı qala – Lïllexammer 1988 jılğı Qısqı Olïmpïada oýındarın ötkizwmen äýgili bolğan. Biz sol keşenderdi körip tamaşaladıq.

Evropa 2017 155 Evropa 2017 158 Evropa 2017 168   Evropa 2017 174

1994 jılğı qısqı Oýındar üşin arnaýı qurılğan Lïllexammerdegi bastı Olïmpïada keşeni Oýındardıñ aşılw jäne jabılw saltanattarına arnalğan  50 000 orındıq stadïonmen qosa salınğan eki tramplïnnen, Olïmpïada sayabağınan, frïstaýl, bïatlon, şañğı jarıstarına arnalğan arenalardan, 10 500 körermenge arnalğan xokkeý jarıstarınıñ Saraýınan, jeñimpazdardı marapattawğa arnalğan saltanattı räsimder stadïonınan turdı. Olïmpïada stadïonına jaqın 2500 adamdı ornalastırwğa bolatın olïmpïada awılı salındı.

Evropa 2017 203 Evropa 2017 204 Evropa 2017 206 Evropa 2017 207

Lïllexammerden şamamen 50 şaqırım qaşıqtıqta ornalasqan norvegïyalıq kişigirim Xamare qalaşığında 10 000 körermenge arnalğan konkïmen tez jügirw jarıstarına, mänerlep sırğanaw jäne şort-trekke arnalğan 6000 orındıq saraýlar salınğan. Osında, sondaý-aq, osı sport türinen jarıstarğa qatısatın sportşılarğa arnalğan ekinşi Olïmpïada awılı ornalastı. Lïllexammerdiñ mañındağı Gýovïkte xokkeý jarıstarı üşin  teñdesi joq «Mawntïn Xoll» – «Taw saraýı» – jerastı muz aýdını salındı. Saraýda xokkeý alañı, 5 500 adam sıyatın körermenderge arnalğan zalmen qosa, jüzw basseýni bar.Taw şañğısına arnalğan trassalar, sondaý-aq, şanaşılar men bobsleýşilerge arnalğan trassalar tabï­ğatı körkem jerlerge ornalastırılıp, barlıq talaptarğa jawap berdi.

Evropa 2017 208 Evropa 2017 128 Evropa 2017 152Evropa 2017 172

Osı Olïmpïadada jerlesimiz Vladïmïr Smïrnov top jarğan edi. Qazaqstan tuñğış ret Lïlexamerde Olïmpïada çempïonın şığarğan. Elbası sol kezde Vladïmïr Smïrnovqa bılaý dep jedelxat joldağan edi: «Bul tabıs Olïmpïadada komandası Qazaqstandı täwelsiz, egemen memleket retinde alğaş ret körsetken bizdiñ respwblïka üşin erekşe mañızdı boldı. Biz qazaqstandıq sportşılarğa jäne respwb­lïkanıñ barlıq jastarına keremet ülgi bolğan jerlesimizdiñ erligin maqtan tutamız, — delingen Elbasınıñ Vladïmïr Smïrnovqa joldağan telegrammasında. — 50-şaqırımdıq dïstancïyada Olïmpïada şımıldığınıñ astında siz sportşınıñ eñ üzdik  sapaları – joğarı şeberlik pen jeñiske degen erik-jigeriñizdi körsete bildiñiz. Biz Sizge sendik, Siz bizdiñ ümitimizdi aqtadıñız. Bul jeñis – Sizdiñ sporttağı tabıstarıñızdıñ täji. Siz tuñğış Olïmpïada çempïonı boldıñız jäne bul Qazaqstan­nıñ ulttıq quraması tarïxın­dağı tuñğış Olïmpïada altını».

Evropa 2017 164 Evropa 2017 166Evropa 2017 200Evropa 2017 169

Aýta ketw kerek, Olïmpïada qurılıs­tarın jürgize otırıp, norvegïya­lıq säwletşiler men qurılısşılar olarğa ulttıq boyaw berw, zamanawï Olïmpïada sportınıñ talaptarına säýkestikti qamtamasız etwmen qatar, olardı Oýın­dardan keýin sportşılar da, qısqı sport türine qızığwşılar da tolıqqandı paýdalanwı da oýlastırılğan.

Sonıñ nätïjesinde qaladağı sol nısandarda türli sporttıq jarıstar uýımdastırılsa, twrïster de qalanı bir körwge asığadı. Solardıñ qatarında biz de barmız.

Evropa 2017 180 Evropa 2017 182 Evropa 2017 190 Evropa 2017 197

Norveg teñizi jağalawına keletin twrïsterdiñ basım böligi jaz mezgilinde keledi eken. Norvegïyağa jıl saýın 2,84 mln-daý adam twrïstik maqsatta keledi eken, biraq Norvegïya twrïzm salası enjar türde damıp otırğan elder qatarında körinedi.

Osılaýşa, Skandïnavïyanıñ soñğı nüktesi- Norvegïyadağı sayaxatımızdı Lïlexamermen ayaqtadıq. Amsterdam äwejaýı Ewropadağı 4-şi iri äwejaý bolıp tabıladı. Biz qaýtw bïletimiz KLM äwekompanïyasına  tïesili bolğandıqtan, Amsterdam qalası arqılı uştıq. Ol qala jaýlı da az-kem toqtalıp ötsek.

Amsterdam — Nïderlandtıñ eñ iri qalası, äri astanası.Qala atı Amstel özeniniñ boýında ornalasqanına bögenge qatıstı atalğan. Qala negizi 12 ğasırda kişkene balıq awlawşılar eldimekeni retinde paýda bolıp, bügingi tañda 172 ulttardı qamtïtın Nïderlandtıñ iri qalası. ABN Amro, Akzo Nobel, Heineken International, ING Group, Ahold, TomTom, Delta Lloyd Group jäne Philips t.b. sïyaqtı köptegen nïderland iri korporacïyaları men bankteriniñ bas-keñseleri osı qalada ornalasqan.

4is7156x54o fXv6FDM0u8I IMG0953A IMG0976A
Nïderland Altın däwiri kezinde Älemniñ iri sawda kemejaýı, qarjı jäne gawhar ortalığı bolğan. Xalıq sanı  821 mıñnan astam adam. Kölemi: 219,4 şarşı şaqırım. Resmï tili: nïderland tili, frïzsk tili Valyutası: ewro.

Nïderlandtıñ twrïsterge usınar orındardıñ qatarında – Patşa saraýı, Amsterdamnıñ tarïxï mwzeýi, Nemo murajaýı, Jawxarlar mwzeýi, Qızğaldaqtar mwzeýi, «Madam Tyusso» mwzeýi, Amstel kanaldarın jäne t.b. atawğa boladı.

Nemo murajaýı – Nïderlandıdağı balalarğa arnalğan ülken ğılımï-texnïkalıq ortalıq. Ol Ortalıq vokzal mañında, Teñizde jüzw murajaýınıñ qasında orın tepken. Murajaý alıp teñiz tolqını tüsti keme türinde ïtalyan säwletşisi Renco Pyanonıñ jobası boýınşa salınğan. Ol alıstan da közge tüsedi.

Ïnteraktïvti murajaý öz qonaqtarına ğılım men texnïkanıñ qazirgi älemin zerttewdi usınadı. Äri onda barlıq éksponattardı qolmen ustawğa boladı, sonımen qatar täjirïbe jürgizwge, damba salwğa, adam mïınıñ jumısın zerttewge, DNK-nıñ ne ekenin bilwge jäne jasöspirim kezinde adam ağzasında ne bolatındığın bilwge boladı. Qızıqtıratın oýın türinde balalar xïmïya, fïzïka, bïologïya jäne aqparattıq texnologïyalar negizimen tanısadı.

Qızğaldaqtar mwzeýi Kyokenxof qızğaldaqtar sayabağımen baýlanıstı. Ol – Nïderlandıdağı ulttıq patşalıq gülder sayabağı, sonımen birge ol Ewropa sayabağı dep te ataladı. Sayabaq orasan zor qızğaldaq plantacïyalarımen, äri jıl saýın ötetin taqırıptıq gülder körmesimen tanımal. Qızğaldaqtar güldew mawsımında sayabaqqa şamamen bir mïllïondaý adam keletin körinedi.

Sayabaq awdanı 32 ga jerdi alıp jatır. Kyokenxofta otırğızılğan qızğaldaqtar sanı adamdı qaýran qaldıradı — jüz surıptı 4,5 mïllïon ösimdik. Sayabaq awmağında üş oranjereya ornalasqan: birewinde (Oranje Nassau) närkes, qızğaldaq, börtegül ösiriledi, ekinşisinde (Beatrix) — orxïdeyalar, al üşinşisinde (Willem Alexander) — rawşandar ösiriledi.

Sayabaqtı ataqtı golland landşaft säwletşileri Zoxerlar 1840 jılı jasadı. Sayabaqta köptegen alleyalar, kögaldar, kanaldar, toğandar, gülzarlar gülderden jasalğan kilemder bar. Kafe men meýramxanalar, sonımen birge swvenïr jäne gül dükenderi bar. Ol jerden qızğaldaqtıñ badanasın jäne basqa ösimdikterdiñ köşetterin satıp alwğa boladı. Budan bölek, sayabaqta nağız şınaýı dïirmen ornalasqan. Bunda sayaxatşılardı dästürli gollandïyalıq un tartw procesimen tanıstıradı.

IMG1065A Ïzobrajenïe 3632 Ïzobrajenïe 4928Ïzobrajenïe 5019

Amstel kanaldarı. Amsterdamda Amstel özeniniñ qanşa kanalı bar ekenin naqtı eşkim aýta almaýdı. Amsterdam kvartaldarın jartı şeñber ğıp belbewleýtin Amsteldiñ bes bastı kanalı özara orlarlarmen baýlanıstı, nätïjesinde qalada ataqta sw labïrïnti qalıptastı.
Amsterdamdağı Amstel qanaldarı täwliktiñ kez-kelgen waqıtında tandandıradı. Keşki jäne tañerteñgi waqıtta kün säwleleri olardı külgin tüske boyaýdı. Al kündiz olar jağalawdağı otırılğızğan ağaştar swğa şağılısatındıqtan jasıl bolıp körinedi.
Bul kanaldar Amsterdamnıñ äşekeýleriniñ biri ğana emes, sonımen birge köşpendi ömirdi unatatın adamdardıñ turatın mekeni. Kanaldarda köptegen baraktar ornalasqan, jäne olardıñ qojaýındarı özderin osındaý jüzbeli päterlerde jaqsı sezinedi.

Jalpı, Amsterdam jaýlı ötken saparlarımız barısında jazğan bolatınbız…

…Qaýtar jolda tağı da Germanïya arqılı kelemiz. Berlïnde jürgenimizde Myunxendegi Kayum ağamen xabarlasqanbız. «Qaýtarda mindetti türde üýge soğıñdar, ötkende asığıs kettiñder. Asıqpaý otırıp äñgimeleseýik» degen soñ, qaýtarda Kayum ağanıñ üýine soqtıq. Fatïma jeñgeý ädettegideý etin asıp, dastarxanın daýındap otır eken.

Evropa 2017 345 Evropa 2017 351 Evropa 2017 354 Evropa 2017 359

Qayum ağanıñ otbasımen twıstaý aralasıp ketkenimizge biraz boldı. Öte mädenïetti, bilimdi, ïntellïgentter otbası. «Qazaq» dese işken asın jerge qoyadı. «Segiz qırlı, bir sırlı» Kayum ağamen äñgimelesseñiz aýtarı köp, oqığan-toqığanı mol, körgeni köp. Ol kisi talaý jıl jwrnalïst bolğan (Ewropadağı «Azattıq» radïosınıñ qazaq redakcïyası), talaý jıl ustazdıq etken (Germanïya wnïversïtetterinde sabaq bergen), ğalımdığı (sayasattanw ğılımınıñ doktorı), sayasatkerligi (köptegen xalıqaralıq basılımdarda qoğamğa bağa bergen, sayasï közqarasın bildirgen maqalaları jarıq körgen. Ğalamdıq  deñgeýdegi ülken basqoswlarda bayandamalar jasap jür), qoğam qaýratkerligi (Ewropadağı qazaqtardı toptastırwda, jastardı sol ortağa siñip ketpeý, qazaq etip tärbïelewde köp eñbek etip, qoğamdıq jumıstardıñ bel ortasında jürgendigi) tağı bar. Biz Almatıdan Myunxenge barğan 9 säwir küni osı kezge deýin basqarıp kelgen Ewropa qazaq qoğamdarı federacïyasınıñ (budan äri – FEKA) basşılıq qızmetin jas izbasarı Şvecïyada turatın Murat Ermişke tapsırğan eken. Sapar barasında kezdesken qandastarımız Qayum ağanıñ qaýratkerligin, FEKA basşılığındağı uýımdastırwşılıq qabiletin, uýımdı zañdı türde ömirge äkelip, onı jaña beleske, joğarı deñgeýge jetkizgenin aýtıp jattı. Jastar jağı, sol ağalar salğan izdi jalğastırıp, FEKA-nıñ qazirgi deñgeýin odan äri köterwge küş salatındarın aýtadı.

19400242_1116500251784215_2764326239868963845_o  IMG_093719250521_1116499841784256_8892553025211825935_o17352562_1629470720426956_909549946764714836_n

Rasında, Kayum ağanıñ qaýratkerlik eñbekterin biz de körip, bilip jürgenimiz jasırın emes. Ol kisiniñ qazaqılığın, jüregi «qazaq» dep soğatının, basqanı aýtpağanda, otbasındağı balalarınan-aq baýqawğa boladı. Ülken qızı Özgejandı büginde köziqaraqtı bar qazaq tanïdı dep aýtwğa boladı. Ol qazaqtıñ ulı qaýratkerlerin – Alaş arıstarın şetelderge tanıstırıp jürgen ğalım. Bes tilde erkin söýleýdi. Aqındığı da bar. Abaýdı, Mağjandı süýip oqïdı. Kayum ağanıñ ekinşi qızı –  Märwa da wnïversïtet stwdenti. Özi oqığan ağılşın-nemis tildi mekteptiñ bitirwşilerine arnalğan jïnaqta, öziniñ ultın qazaq dep tanıstıra kele Märwa özin jäne Qazaqstan men qazaq ultı jaýlı tüsinik bergen. Sol arqılı özimen qatarlas 100-den asa jastar men ustazdarı qazaq jaýlı mälimet alsa, keleşekte qazaqtı tanıtw üşin odan da ülken qadamdarğa barwğa izdenip jürgenin aýtadı. Al, kişi qızı Şolpan, aldımen «özim nağız qazaq bolwım kerek deýdi. Sosın zamandastarıma, bükil Ewropağa qazaqtı tanıtatın bolam» degen armanı bar. Bïıl mektep bitirgeli otırğan Şolpan, jaña ömirin 2-3 aýğa Qazaqstanğa kelip, qazaqşanı tübegeýli üýrenwden bastamaqşı. Äri qaraýğı ömirin ol da Qazaqstanmen, qazaq ultımen baýlanıstırmaqşı.Kişkentaý jürekteri «Qazaq» dep soqqan qandastarımızğa, sät sapar tiledik. Osındaý urpaq tärbïelep otırğan Kayum ağa men Fatïma tätedeý ultjandı jandarğa alğıstan basqa aýtar joq.

16299035_989351941165714_5032269977519153990_n 15036256_936677069766535_761071035227822293_n16422391_996260900474818_1860605372899025556_o Evropa 2017 361

Qayum ağamen äñgimelese otırıp, köp tarïxtan xabardar boldıq, köptegen estelikter aýtıldı. Ağağa endi osı jasağan jaqsı isteriñiz ben önegeli ömiriñiz jaýlı estelik bolar kitap jazıñız dep qolqa saldıq. Qayum ağa da öziniñ de estelik jazw oýında bar ekenin aýttı… Endigi estimegen estelikter men qızıqtı äñgimelerdi ağanıñ kitabınan oqïmız dep ümittenemiz…

Osılaýşa Ewropağa saparımız ayaqtaldı. Sayaxattaý jürip Ewropa mädenïetiniñ äldeqaýda alda ketkenin baýqadıq. Ewropa mädenïeti nege alğa damıp ketti? Ewrazïya (Evrazïya) – eki birdeý qurlıqtı biriktirip jatqan materïk. Jer planetasındağı eñ ülkeni de – osı. Biri – Ewropa, biri – Azïya. Eki qurlıq bir-birimen tutasıp jatqanımen, ekewiniñ mädenïeti, damwı, ékonomïkası jer men kökteý. Ewropa, Azïya tügili älemde barlıq örkenïetten 100 jılğa alğa damıp ketken. Nege?  Eñ birinşi sebep, geografïyalıq ornalaswı. Ewropadağı memleketter bir-birine jaqın äri körşi ornalasqan. Özara bäsekelestik, özara täjirïbe almasw köp. Bilim salası, mädenïeti jağınan alsañız da keremet. Fwtboldıñ da ağılşındardıñ arasında jaqsı damwı, Ewropada älemdegi eñ mıqtı fwtbol klwbtarınıñ barlığı da osıdan. Odan bölek Ewropanıñ geografïyalıq ornalaswı öte mañızdı jağdaýda qalıptasqan. YAğnï sayaxatşılar arqılı eldiñ ékonomïkasın köterw maqsatında türli jağdaý jasalğan. Bir Jerorta teñizi men Qara teñizdiñ jağalawında ornalasqan elderdiñ özi-aq tikeleý xalıqaralıq ıntımaqtastıqtı mädenïet arqılı, adamdardıñ demalwı arqılı qalıptastırıp otır. Ärbir el işki twrïzm mäselesin jaqsı damıtıp alğan.  Ekinşiden, eñ mıqtı tulğalardıñ qalıptaswı jäne eñ mıqtı örkenïettiñ bolwı da äser etti. Evreý jurtınıñ aqıldılığı men Napoleon, Gïtler sındı mıqtı qolbasşılardıñ ömir sürwi.  Üşinşiden, äskerï texnïkalar men xalıqaralıq deñgeýdegi barlıq qawımdastıqtıñ ştab-päterleriniñ osında ornalaswı. Ewropa, sonıñ işinde Anglïya, Francïya, Türkïya, Ïspan äskerï küşteri älemniñ eñ üzdikteriniñ qatarına kiredi. BUU sındı türli qawımdastıq pen uýımdardıñ osında bolwı jan-jağındağı elderdiñ qarqındı damwına äserin tïgizdi. Osınıñ işine SAKU-nı (NATO) qosa ketw kerek.  Qazir demalw üşin, bilim alw üşin, mädenïetaralıq baýlanıs ornatw üşin eñ birinşi Ewropağa barasız. Ewropa – älemdik deñgeýdegi brendke aýnalıp ketken qurlıq. Sondıqtan onıñ mädenïeti 100 jılğa alda. Tipti kişkentaý ğana awmaqtı alıp jatqan Ulıbrïtanïya alıp aýdaharlı Qıtaý elin kezinde esirtkimen jawlap alğanın bilesiz be? Şağın ğana Germanïya alıp KSRO-ğa soğıs aştı. Napoleon bastağan jasaq Mäskewdi otqa oradı. Jer betindegi eñ baý adamdardıñ da köbisi osında. Teginde Alaşordanıñ kösemderi Şığıstan göri Batısqa eliktew kerektigin, solarğa qaraý bet tüzew kerektigin aýtsa kerek. Al qazir Şığıs elderinde ewropalıq mädenïetpen ömir sürip otırğan jalğız el bar. Ol – Japonïya. Mümkin, biz de Ewropağa qaraý bet tüzesek, qatelespespiz…

Sonımen «Öz üýim, öleñ tösegim» degendeý, az waqıtta sağınıp qalğan Almatımızğa asıqtıq.  Aman-esen elge oraldıq. 16 kün işinde Ewropanıñ 7 memleketinde bolıp, alıstağı ağaýındarmen arqa-jarqa qawışıp, mol äsermen elge oraldıq. Avstrïyanıñ Zalcbwrg, Germanïyanıñ Myunxen, Trïr, Gambwrg, Berlïn, Belgïyanıñ Bryussel, Danïyanıñ Orxws, Kopengagen, Şvecïyanıñ Stokgolm, Wpsala, Vasteros, Norvegïyanıñ Oslo, Lïlexamer, Nïderland Koroldiginiñ Amsterdam qalaların qamtığan saparımız qızıqtı da mağınalı boldı. Sol elderdegi qandas bawırlarmen mümkindiginşe kezdeswge tırıstıq. Norvegïya jerinde de birşama qandastarımız turadı. Alaýda, olardıñ aqsaqalı Maxmut Baştaş ağamız Türkïyada jür degendi estip, kezdese almağanımızğa ökingen edik. Söýtsek, ol kisi jaýlı jañsaq aqparat alğan ekenbiz. Biz elge kelgen soñ artımızdan xabarlasıp, «Skandïnavïyanıñ tübine kelip turıp qazaqtardıñ jağdaýın bilmeý kettiñder. Bizdiñ şañıraqqa Norvegïyağa kelgen kez-kelgen qazaq soqpaý ketpewşi edi. Aýtwlı tulğalardıñ da talaýı şañırağımızdan däm tatqan…» dep ökpesin jetkizipti. Ökpesi orındı, ärïne. Biz qwana-qwana kezdeser edik, tek ol jerde Maxmut ağa joq degen soñ, kimmen xabarlasarımızdı bilmedik. Şvecïyadağı ağaýındar tanïtın qazaq jastarına telefon şalğanda, olar jumıstan bosamaýtındıqtarın aýtıptı. Sondıqtan eşkimdi mazalamağan edik…

Alıstağı ağaýınnıñ umıtpağan salt-dästürin, qonaqjaýlığın, bizge degen qurmetin körip, erekşe sezimde boldıq. Köp dünïeden xabardar boldıq. Ewropadağı ağaýınnıñ jaqsı turmısın körip masattandıq. Oqığan, bilimdi, ïntellekti joğarı, qazaq atın abıroýmen tanıtıp jürgen jastardı körip qwandıq.
Qazaqtıñ ulttıq bolmısın saqtap, urpağına siñirip otırğan orta bwın ökilderine rïzaşılığımızdı bildirdik. «Urpağımız qazaqtığın, tüp-tamırın umıtpasa eken» dep şarq urıp jürgen azamattardı körip qwandıq. Ultjandı sondaý qandastarımız barda, «qazaqpın» dep maqtanar urpaqtar jalğasa beretinine sendik.
Myunxendegi Kayum ağa, Patïma äpke, Märwä, Şolpan Kesïjïlerge, Orxwstağı Qajï Akpar, Nazgül Ayubïlerge, Kopengagendegi Nur-Arman, Äsem Ayubïlerge, Alï Axmet mırzağa, Kılış Xan Metïnge, Zwra Xalelbekqızına, Vasterostağı Murat Ermïş, Ïbragïm Qusşı, Zexra Qaxrïman, Maxmwtdïn Serbes, Baýram Keser qandastarımızğa erekşe alğısımızdı bildiremiz.
Aman bolıñızdar, alıstağı ağaýındar! Jaqsı künderde köriskenşe!

Jañıl  Äpetova




Pikir üstew

É-poşta mekenjaýıñız jarïyalanbaýdı. Mindetti örister * tañbalanğan

Back to Top ↑