banner-top12

Aýtarım bar 52_2

Qosqan waqıtı Qırküýek 4, 2015 | 883 ret oqıldı | saýtqa qosqan shalqar

0

Jemqorlıq jeñdirer emes

Qazirgi kezde, bizde, jemqorlıqtıñ damıp ketkendigi sonşalıq jasırwğa da kelmeý qaldı. Onı buqara xalıq kündelikti öz bastarınan ötkizip jatır. Usaq-tüýek bir jumıstı tındırw üşin de sonı orındaýtın adamnıñ sawsağınıñ arasına azdağan tïın-teben qıstırmasañ är türli sıltaw aýtıp aptalap, keýde aýlap jumısıñdı istemeý diñkeñdi qurtadı. Al tïın-teben berip jiberseñ isiñ bir-eki sağatta-aq bitip şığadı. «Tüýeni tügimen» jutıp jatqan sabazdarıñ qanşama. Olardiñ birewi bilinse, birewi bilinbeý jatır. Al, keýbirewleri şet elge qaşıp ülgerdi. Sıbaýlas jemqorlıq barlıq salada körinis berwde. Qarap tursañ, bizde jemqorlıq jaýlamağan memlekettik orındar joqtaý. QR Memlekttik qızmet isteri jäne sıbaýlas jemqorlıqqa qarsı is-qïmıl Agenttiginiñ mälimeti boýınşa 2015 jıldıñ birinşi 7 aý işinde 1728 sıbaýlas jemqorlıq qılmıs bolğan. Onıñ 552-si paraqorlıq faktiler bolıptı. Osı waqıt aralığında para alw 500 mıñ dollar kölemine jetken. Soñğı kezdegi «Astana ÉKSPO-2017» Ulttıq kompanïyası basşılarınıñ aýnalasındağı oqïğalar jemqorlıqtıñ şegine jetkendigin körsetip otır. Bölingen qarjınıñ tekserwsiz, baqılawsız qalatındığı, memleket qarjısınıñ urı qaltalarğa tüswine sebep bolıp otır. Bul jağdaý memlekettiñ «5 reforma jäne 100 qadam» josparın qurwğa äkelip otır. Mısalı, 13-qadamda: «Jemqorlıqqa qarsı küresti küşeýtw, sonımen birge, jaña zañnamalar äzirleý otırıp, Memlekettik qızmet isteri jäne jemqorlıqqa qarsı is-qïmıl agenttiginiñ qurılımında jemqorlıq quqıq buzwşılıqtı jüýeli türde aldın alw jäne sawıqtırw üşin jemqorlıqqa qarsı arnaýı bölim qurw» kerek ekeni aýtılğan. Jemqorlıqtıñ küşeýgeni sonşalıq, onımen küreswge arnaýı bölim qurwğa mäjbür bolıp otırmız. Awrwdıñ sırtqı belgilerin sılap-sïpağannan eşteme özgermeýtinin bağamdağan Prezïdent, qoğam men memleketti tübegeýli qaýta özgertwge negizdelgen jüýeli emdew kerektigin aýttı.
Amerïkandıq avtokölik öndirisiniñ negizin qalawşılardıñ biri – önertapqış mïllïarder Genrï Ford: «Älemdegi barlıq sıbaýlas jemqorlıq dendegen memleketterde köptegen şenewnikter, tipti, ğalımdar (magïstranttar, ğılım doktorları, professorlar) jüýeli oýlana almaýdı jäne onı oýlağıları kelmeýdi. Mundaý jağdaýdıñ bir ğana tüsindirmesi bar, yağnï, bul elderde ädildik negizgi jetistiktermen moýındalmaýdı. Sondıqtan, köptegen şenewnikter men azamattar amalsızdan tamır-tanıspen aldawdı alğaşqı orınğa qoyadı. Sol üşin de, jemqorlıq derti bul elderde şeşilmeýtin dawğa aýnalıp otır» degen eken. G.Fordtıñ osı aýtqanı bizdiñ basımızğa kelip turğandaý.
Qazirgi waqıtta Qazaqstanda qurılıstar qarqındı jürgizilwde. Mıñdağan şaqırımdıq temir jol, tas joldar salınwda. Joldardıñ eñ kölemdisi «Batıs Ewropa –Batıs Qıtaý» jolı bïıl bitwge tïisti. Bul joldıñ uzaqtığı 2 787 şaqırım, qunı 825 mlrd. teñge. Osınşama qırwar qarjınıñ bäri öz maqsatında jumsaldı ma, joq pa, onı da
tekserip jatqan eşkim joq. Astana, Almatı, t.b. qalalarda da qurılıstar köptep jürgizilwde. Astana basıbütin jañadan salınsa, Almatıda soñğı kezde qosılğan jaña Alataw, Nawrızbaý awdandarında qurılıs qarqındı jürgizilmek. Şımkent, Aqtöbe qalaları da keñeýtilip qurılıstar salınbaq. Osılardıñ bärine xalıqtıñ salığınan tüsken qarjı jumsalatın boladı. Qurılıstan basqa är türli, awıldı taza swmen qamtamasız etetin «Aq bulaq», basqa da «Nurlı jol», «Jumıspen qamtw-2020», «Jastar täjirïbesi», «Salamattı Qazaqstan», t.b. bağdarlamalar jetkilikti. Biraq osı bağdarlamalardıñ köbi bastaladı da, ayaqtalmaý jarım jolda qalıp qoyadı. Sol sïyaqtı önim öndiretin käsiporındar da salınıp, lentası qïılıp aşıladı da, artınan jumıs istemeý toqtap qaladı. Al, bölingen qarjı jelge uşadı. Onı da tekserip, tergep, qanşası maqsattı türde jumsaldı, qanşası urı qaltalarğa tüsip ketkenin eşkim teksermeýdi. «Qazannan qaqpaq ketse, ïtten uyat ketedi» degen. Qaqpağı aşıq, tekserwsiz qarjını köringen jalap-juqtamağanda neğılsın.
Bügingi tañdağı tender arqılı tapsırıs berw, jemqorlıqtı küşeýtip otır. Bir kezde Ğanï Qasımov depwtat bolıp jürgende: «Tenderdi utıp alw üşin kompanïyalar sol aqşanıñ 40 paýızına deýin tenderdi uýımdastırwşılarğa beredi» degen edi. Bul jağdaý qazirge deýin jalğaswda. Bölingen aqşanıñ biraz böligi para retinde joq bolsa, qalğan qarjı sapalı jumıs istewge qaýdan jetsin. Äsirese bul jağdaý qurılıs salasında anıq baýqalwda. Azdağan jel soqsa soñğı 4-5 jılda salınğan üýlerdiñ şatırları uşıp ketedi. Al 40-50 jıl burın salınğan üýdiñ şatırları miz baqpaýdı. Joba boýınşa qoldanwğa tïisti materïaldardıñ ornına arzan, köbine qıtaýlıq materïaldar salınıp, qurılıs sapasız bolıp şığadı. Sonıñ saldarınan qurılıstar bitpeý jatıp, keýbiri bitken soñ qulaýdı. Bitkenniñ özi qabıldaw komïssïyasına para berw arqılı ötkiziledi.
Sondaý-aq, bizde qazir neşe türli bağdarlamalar köp. Olarğa mïllïardtap qarjılar bölinedi. Biraq, köbiniñ nätïjeleri köñil könşitpeýdi. İstiñ soñında jumıstar sapasız. Ne ayaqtalmaý qaladı. Ne ayağına jetpeý bağdarlama toqtatıladı. Al qarjınıñ qaýda ketkeni tekserilmeýdi. Bölingen qarjınıñ esebin surap otıratın eşkim joq. Mısalı, «Aq bulaq» bağdarlaması boýınşa awıldı jerlerdi taza swmen qamtamasız etw jobası bar. Biraq awılğa qubır tartılsa, sw şığaratın nasosına qarjı jetpeý qaladı. Nasos qoýılsa, qubırğa qarjı jetpeý qaladı. Sonda smeta boýınşa bölingen aqşa nege jetpeý qaladı? Onıñ qanşası şenewnikterdiñ urı qaltalarına tüsip ketkenin eşkim teksrip jatqan joq.
Sıbaýlas jemqorlıqpen küresedi degen quqıq qorğaw orındarınıñ özinde bul indettiñ dendep ketkenin Elbası aşıq aýtıp otır. Bul turğıda ädildik ornatadı degen sot jüýesinde de bılıq köp. «Bügingi küni sot jüýesiniñ eñ osal bwını – swdyalardı iriktew bolıp otır. Swdyağa qoýılatın talaptar tïimdi emes. Sonıñ saldarınan swdyalar korpwsında
sıbaýlas jemqorlıqqa jol berilip jatadı. Swdyalar jabıq korporacïya ispettes qoğamdıq sınnan alşaq bolmawı tïis. Qoğamdıq sın sıbaýlas jemqorlıq keseline em bolıp tabıladı», – dedi, «Nur Otan» partïyasınıñ XVİ sezinde söýlegen sözinde N.Nazarbaev. «Sot jüýesinde bäri jaqsı» dep jawırdı jaba toqwdı qısqartıp, «Twra bïde twğan joq, twğandı bïde ïman joq» degen ata-baba ösïetin swdyalardıñ esterinde ustağanı abzal bolar edi.
Sıbaýlas jemqorlıqtıñ eñ qawiptisi jastardıñ sanasın da wlap bara jatqandığı. Mektepte köringendi sıltawratıp aqşa jïnaýdı. Ata-anası aqşa bere almağan oqwşını ülgerimi jaqsı bolsa da şettetip, qurbıları mensinbeý qaraýdı. Joğarğı oqw orındarında (JOO) sessïya saýın aqşa jïnap berip bağa alatın stwdentter köbeyude. Sol üşin keýbir stwdentter qosımşa jumıs istewge mäjbür. Al keýbir JOO-da grantqa ötw üşin para suraýtındar da kezdesedi. JOO-nın qızıl dïplommen bitirip jumıs taba almaý qalatın stwdentter de jetkilikti. Kerisinşe JOO-nın ildaläp äreñ bitirse de kökeleriniñ, ne äke-şeşeleriniñ qaltalarınıñ qalıñdığınan para berip qalağan jumıstarına qol jetkizedi. Talantımen tabındırıp, bilimi men biligin uştastırğan jastarğa qarağanda, tanıs-tamırı barlar jaqsı jumısqa ornalasıp ketedi. Bundaý jağdaýlar jastardıñ arasında: «Jaqsı bilim alw mañızdı emes. Mañızdısı jaqsı jumısqa ornalastıratın kökeñ, ne qaltalı ata-anañ bolwı kerek. Bärin aqşa şeşedi, baý bolw kerek» degen uğım qalıptastıradı. Naşar bilim alıp jumısqa kelgen soñ qızmetin de durıs atqara almaýdı. Bul jağdaý äsirese şeteldik kompanïyalarda: «Qazaqstannıñ JOO-nı sapalı bilim bermeýdi» degen oýğa äkeledi. Sondıqtan JOO-nın bitirgende aldımen qızıl dïplommen bitirgenderge jumıs tañdatwğa quqıq berw kerek. Sıbaýlas jemqorlıq jastardıñ jañalıqqa talpınıp, jüýeli oýlaw qabiletin tejewde. «Talpın talpınba, oýlan oýlanba bäribir tanıs-tamırıñ bolmasa eştemege qol jetkize almaýsıñ» degen uğım qalıptastırwda. Bul jastardıñ öz keleşegine senimsizdikpen qarawına negiz saladı. «Jastar – keleşegimiz» desek, jastarğa keri äser etetin sıbaýlas jemqorlıqpen ımırasız küreswimiz kerek. Onımen qalaý küresemiz?
Ärïne, sıbaýlas jemqorlıqpen küresw üşin 13-qadamda Memlekettik qızmet isteri jäne jemqorlıqqa qarsı is-qïmıl agenttiginen jemqorlıqqa qarsı arnaýı bölim qurw twralı aýtılğan. Biraq, bul bölimge tağı da şenewnikter alınatın boladı. «Qarğa, qarğanıñ közin şuqï» qoyarma eken. Jemqorlıqpen şındap küreskimiz kelse, partïyalar men ükimettik emes qozğalıstar men qoğamdıq uýımdar müşelerinen qurılğan memlekettik komïssïya qurw kerek. Bizde qazir «Nur Otan», «Komwnïstik», «Awıl», «Aq jol», «Patrïottar», t.b. partïyalar bar. Sondaý-aq «Azat», «Semeý-Nevada» qozğalısı, «Ardagerler», «Awğandıqtar», «Çernobıldik», «Jeltoqsan», «Qazaq tili», «Aral-Azïya-Qazaqstan», «Ädilet», «Atameken», «Jeruýıq», «Şañıraq», t.b. qoğamdıq uýımdar bar. Memlekettik komïssïyağa osılardan bir-bir adamnan müşe
etw kerek. Bul memlekettik komïssïya tek qana Prezïdentke bağınıp, Premer-Mïnïstrden bastap barlıq irili-usaqtı şenewnikterdi tekserwge quqılı bolğanı abzal. Qandaý da bir maqsatqa memleket byudjetinen bölingen qarjınıñ izimen, şamamen 6 aýdan keýin, osı komïssïya tekserip otırğanı durıs. Ol qarjı qaý oblısqa qanşa awdarıldı, odan awdandarğa durıs jetti me, soñğı nüktesine smeta boýınşa tïisti qarjı bardı ma, tolıq barmasa qaý şenewniktiñ urı qaltasında qanşa böligi tüsip ketkenin anıqtaw lazım.
Memlekettik komïssïya bankterdi de tekserwge quqılı bolwı kerek. Sebebi, «banktik qupïya» degen sıltawmen urlanğan talaý qarjı şet elge jımın bildirmeý awdarılwda. Kez kelgen adam şet elge qarjı awdarsa, onı ne üşin awdardı, qandaý zat, qanşa kölemde alwğa, ol zattar qaşan keledi, aýtılğan waqıtta sol zattar sol kölemde keldi me bärin tekserw kerek. Bankterdiñ qupïyalığı da sıbaýlas jemqorlıqtıñ damwına septigin tïgizip jatır.
Memlekettik komïssïyağa müşe bolğan qoğamdıq uýımdardıñ adamdarınıñ quqıqtarı ğana emes, jawapkerşiligi de joğarı bolwı kerek. Memlekettik komïssïyağa müşe bolğan qoğamdıq uýımnıñ adamı «barmaq bastı, köz qıstığa» salıp, para alıp, sıbaýlıs jemqorlıqtı jasırıp-jabatın bolsa, onıñ teris äreketin özi jiberip otırğan qoğamnıñ bedeline nuqsan keletin etw kerek. Bundaý jağdaý anıqtalsa, sol qoğamdıq uýımdı «jemqorlıqpen sıbaýlas» dep BAQ-tar arqılı xalıqqa jarïyalağan durıs. Sondıqtar qoğamdıq uýımdar memlekettik komïssïyağa jibererde müşesiniñ ädildigine, zañdı buzbaýtındığına senimdi adamdarın jiberwi kerek. Ol adam ädil, şınşıl bolmasa özin jiberip otırğan qoğamdıq uýımğa da söz keletinin bağamdağanı durıs. Ol adamnıñ artında qoğamıdıq uýımnıñ ar-namısı turğanın sezinwi tïis. Bul, jaýşılıqta «buqara xalıq üşin qızmet etemiz» deýtin partïyalar men qozğalıstar jäne qoğamdıq uýımdardıñ qanşalıqtı xalıq üşin adal, äri jandarı aşïtının körsetetinine sın bolar edi.
Bügingi tañda ékonomïkalıq qïın jağdaý twıp tur. Dünïejüzilik dağdarıs dendewde. Osığan baýlanıstı biraz bağdarlamalar qısqartıldı. Ékonomïkamız barlıq elmen baýlanıstı bolğandıqtan, bul dağdarıstan Qazaqstan da sırt qala almaýdı. «Jaw jağadan alğanda, böri etekten aladı» demekşi, dağdarıs jağadan alğanda jemqorlıq etekten alatın bolsa Egemendigimizden aýırılıp qalamız. Sondıqtan sıbaýlas jemqorlıqpen ayawsız küresw kerek. Ol küreske xalıqtı jumıldırğan abzal. Ol üşin qorıqpaý, qoğamdıq baqılawdı küşeýtken abzal. Prezïdentimiz de «Nur Otan» partïyasınıñ XVİ cezinde: «…Qoğamdıq sın sıbaýlas jemqorlıq keseline em bolıp tabıladı» dedi. Qoğamdıq baqılaw bolmasa sıbaýlas jemqorlıq jeñdirmeýdi.
Nazraxmet Qalï
zeýnetker. Almatı qalası




Pikir üstew

É-poşta mekenjaýıñız jarïyalanbaýdı. Mindetti örister * tañbalanğan

Back to Top ↑