banner-top12

Zamansöz i.jpg111

Qosqan waqıtı Mamır 15, 2016 | 487 ret oqıldı | saýtqa qosqan shalqar

0

Jer satılsa qazaq qul boladı

 

Burınğı QR Ékonomïka mïnïstri Erbolat Dosaev 2015 jılı 2 qaraşada parlamentke «Qazaqstan Respwblïkasınıñ Jer kodeksine özgertwler men tolıqtırwlar engizw twralı» awıl şarwaşılıq jerlerin öz azamattarımızğa satwğa jäne şet elge 25 jılğa jalğa berwge ruqsat beretin zañ jobasın tanıstırıp, depwtattarğa bekittirip alğan bolatın. Oğan Prezïdent te qol qoýıp tastağan edi. Bul zañ 2016 jıldıñ 1 şildesinen bastap küşine enwi kerek bolatın. Zañdağı özgertwler men tolıqtırwlar boýınşa qazaq jeri bäs sawdağa (awkcïonğa) tüsip, 25 jılğa şet elge jalğa berilwge tïisti edi. Mïnïstrlik sawdağa salw üşin 1 mln. 400 mıñ gektar jerdi daýındap qoýğanın xabarlağan. Jerdiñ qunarlılığına baýlanıstı är gektarı 3-4 mıñnan 130 mıñ teñge aralığında bolmaq. Bul buqara xalıq arasında qoğamdıq rezonans twdırdı. Osığan baýlanıstı Prezïdent te, depwtattar da, Burınğı Ulttıq ékonomïka vïce-mïnïstri Qaýırbek Öskenbaev ta öz oýların däleldewge tırıstı. Bulardıñ sözderiniñ tüýini: «Şeteldik zañdı jäne jeke tulğalarğa jer satılmaýdı» bolıp keldi. Biraq-ta xalıqtıñ narazılığı basılmadı. Sondıqtan, 05.05.2016 j. Prezïdent Jer kodeksine engizilgen soñğı tüzetwine 31.12.2016 j. deýin toqtaw saldı (moratorïý jarïyaladı). «Zañnıñ jaña normalarınıñ män-jaýın tïisti toptarğa jetkize almadı» degen qorıtındı şığarıp, Q.Öskenbaevtı ornınan aldı. Al Ulttıq ékonomïka mïnïstri E.Dosaev pen Awıl şarwaşılıq mïnïstri A.Mamıtbekovterdi «qızmetine säýkestigi tolıq deñgeýde emes» dep jarïyalap edi, E.Dosaev birden otstavkağa ketwdi özi suradı. Prezïdent qabıl aldı. A.Mamıtbekov bul küni ündemeý qalğan bolatın. Birewler birdeme dedi me eken, kelesi küni A.Mamıtbekov te otstavkağa özi suranıp ketti. Aqparattıñ xalıqqa durıs tüsindirilmegendigi, bul salada jeke mïnïstrliktiñ joqtığınan dep jañadan «Aqparat jäne kommwnïkacïyalar mïnïstrligin» qurdı. Sondaý-aq, jer qatınastarın rettew bağıtındağı salalıq fwnkcïyalardı Awıl şarwaşılığı mïnïstrligine berdi. Burın bul Ulttıq ékonomïka mïnïstrliginiñ quzırında bolğan edi. Sonımen birge, Ükimet janınan Premer-Mïnïstrdiñ birinşi orınbasarı B.Sağıntaevtıñ basşılığımen komïssïya qurıldı. Komïssïyanıñ mindeti: barlıq müddeli organdardı jäne qoğamdıq birlestikterdi tartıp, rezonans twdırğan Jer kodeksindegi özgertwdi keñinen talqılap, ortaq ustanım äzirlep, Parlamentke berw. 11.05.2016 j. quramına Mäjilis pen Senat depwtattarı, Ükimet müşeleri, sayasï partïyalardıñ, agrobïznestiñ, salalıq qawımdastıqtardıñ, ğalımdar men azamattıq belsendiler kirgen 75 adamnan turatın komïssïya qurıldı. Komïssïyanıñ birinşi otırısı 14.05.2016 j. boldı. Komïssïya qoğamdıq uýımdardıñ usınıstarına qulaq assa durıs bolar edi.
Bïlik «jerdi bäs sawdağa salamız» deýdi. «Bäs sawda» – aldıñğı bağağa üsteme bere otırıp qarjısı köpter jeñip şığatın, baýlarğa qolaýlı sawda. Sawdağa tüsken zattı kimniñ aqşası köp bolsa sol satıp aladı. Bäs sawdağa tüsip, üsteme aqşa bermek tügili, kündelikti nan-şaýın äreñ tawıp otırğan awıl adamdarı eki sawsaqtarın murındarına tığıp bos qalmaq. Qazir awıldağı şarwa qojalıqtarı şağın-şağın ğana. Olar mïllïonerler men mïllïarderlerge bäsekeles bola almaýdı. Bügingi tañda Qazaqstan xalqınıñ 10 paýızdaýı şirigen baý, 10 paýızdaýı siñiri şıqqan kedeý, qalğandarı äýtewir kündelikti nanın tawıp jürgender dep eseptelwde. Jer satılatın bolsa osı 10 paýız baýlar satıp aladı. Qalğandarı solarğa qul bolıp jumıs isteýdi. Al jerdi satıp alğan baýlardıñ özi traktorğa otırıp jer jırtpası, kombaýnğa minip egin orması belgili. Sol jerdiñ xalqına jumıs istetkizedi. Olarğa eñbekaqını qalaý töleri de belgisiz. Qazirgi körip jürgenimizdeý, jumıs berwşiler eldiñ eñbekaqısın birneşe aýğa keşiktirip berip jür. Tipti keýbirine tölemeý de qoyadı. Al jumıstı künine 8 sağattan artıq istetkizedi. Artıq sağat istegenderi üşin qosımşa aqı da tölemeýdi. Narazılıq bildirgenderdi jumıstan şığarıp jiberedi. Söýtip olardı qulşa ustap jür.
Jerdi satıp alğan baýlar qarjı jağınan utılmaýtın boladı. Jeke menşik jerdi bankterge kepilge qoyuğa boladı. Olar jerlerin bankterge kepilge qoýıp, nesïe alıp, özderiniñ aqşasın şığarıp aladı. Jıldıq nesïesin paýızımen qosıp eseptep, satıp alğan jerlerin jergilikti xalıqqa jalğa beredi. Jalaqı kölemin bankke töleýtin aqşası şığatındaý etip eseptep beretin boladı. Söýtip baýdıñ nesïesin xalıq töleýtin boladı. Tipti, nesïesin töleý almaý jatsa, jerdi bankke tastap ketedi. Aldın ala satıp alğan aqşasın şığarıp alğan baý eştemeden utılmaýdı. Al nesïeni qaý eldiñ bankisinen aların kim bilsin. Olar şeteldik bankten alsa, jer şet eldiki bolıp şığa keledi.
Endigi bir mäsele, jer satwdan tüsken qarjı qalaý jumsaladı, qaýda ketedi? Xalıq ïgiligine jumsala ma, älde şenewnikterdiñ urı qaltalarına tüsip kete me? Bizdegi jemqorlıq pen paraqorlıqtıñ damıp turğan kezinde ol qarjı xalıq üşin jumsaladı dewge kümän köbirek. Egemendik alğan 25 jılda Qazaqstanda mülikti jarïya etw (legalïzacïya) nawqanı üşinşi ret jürgizilip otır. Birinşi retki 2001 jıldıñ şilde-tamız aýlarında boldı. Ekinşi retki 2006-2007 jıldarı ötti. Üşinşi retkisi 2014-2015 jıldar dep belgilep edi, onı 2016 jıldıñ 31 jeltoqsanına deýin uzarttı. Qarap otırsaq 10 jılğa tolmaýtın waqıtta mülikti jarïya etw nawqanı jüripti. Osı qısqa waqıt aralığında jïnalıp qala beretin qandaý urlıq mülik pen urlıq aqşa? Ol aqşanı qaýdan alıp urlap tığa bergen? Bul jemqorlıqpen, zañsız tabılğan baýlıqtarın birden jarïya ete almağan aqşa – xalıqtıñ aqşası. Qazir «Panama oqïğası» şığıp jatır. Panamadağı ofşorlıq aýmaqqa aqşa tıqqan biraz elderdiñ azamattarınıñ atı atalwda. Onıñ işinde Qazaqstan azamattarı da bar ekeni belgili bolwda. Qazaqstandıqtardıñ qaýsısı zañdı, qaýsısı zañsız aqşa tıqqanın waqıt körseter. Xalıq aqşasın urlağandardıñ birazı ustalıp ta jatır. Oğan soñğı kezdegi ÉKSPO-2017 basşılarınıñ isti bolıp jatqanın aýtsaq ta jetkilikti. Basqa usaq-tüýek şabaqtardı sanap bolmaýdı. Jerdi satqandağı qarjı jemqorlardıñ jemsawına tüsip ketpesine eşkim de kepildik bere almaýdı.
Jer satwdağı bïliktiñ negizgi aýtatın wäji: «Şeteldik zañdı jäne jeke tulğalarğa jer satılmaýdı» deýdi. Toqtaw salğan bir bapta: «Şeteldikterge, azamattığı joq adamdarğa, şeteldik zañdı tulğalarğa, sondaý-aq jarğılıq kapïtalındağı şeteldikterdiñ, azamattığı joq adamdardıñ, şeteldik zañdı tulğalardıñ ülesi elw paýızdan asatın zañdı tulğalarğa awıl şarwaşılığı maqsatındağı jer wçaskelerin jaldaw şarttarımen waqıtşa jer paýdalanw quqığın beredi» dep jazılğan. Al şeteldikterdiñ jarğılıq kapïtalınıñ ülesi 49 paýız, ne odan da azdaw bolsa qalaý bolmaq? Demek olarğa jer satılatın boladı ğoý. Bul jağdaýda Qazaqstannan jer satıp alğısı kelgen kez kelgen şeteldikter ülesi 49 paýızdan tömenirek birikken kompanïya qurıp alatın boladı. Olar üşin qağaz jüzindegi kompanïyanıñ iske asıratın jumısı mañızdı bolmaýdı. Negizgi maqsattarı – jer satıp alw bolmaq. Bundaý kompanïyalardıñ qanşası qurıların bir qudaýdıñ özi biledi.
«Şeteldik jeke tulğalarğa jer satılmaýdı» dew de köñilge qonımsız. Burınğı Ulttıq ékonomïka vïce-mïnïstri Qaýırbek Öskenbaev «Egemen Qazaqstanğa» bergen suxbatında: «Qandaý da bir şeteldik özine jer satıp alıp körsin, onıñ oýınan tük şıqpaýtınına men senimdimin» degen edi. («Egemen Qazaqstan», №82, 30.04.2016 j.). Jer satıp alğısı kelgen şeteldikter, bizdegi turıp jatqan dïasporaları arqılı-aq satıp alıp, solar arqılı basqara beretin boladı. Ondaý oqïğalar älemde bolğan. Mısalı, Ïzraïl men Palestïnanı alaýıq. Bulardıñ jeri XX ğasırdıñ basında Ulıbrïtanïya qarawında boldı. 1918 jılı bular da jerdi satwğa ruqsat berip, sata bastadı. Osı kezde burınğı turıp jatqan azın-awlaq evreý xalqı jerdi satıp ala bastadı. Özderinde aqşa bolmağandarğa şet elde jürgen awqattı evreýler kömektesti. Äri şet eldegi evreýler de köşip kelip, azamattıq ala bastadı. Osı proces 30 jılğa sozıldı. Äbden köbeýip, jerdiñ köbin evreýler satıp alğan soñ, 1948 jılı «Ïzraïl» memleketin qurdı. Al 20 jıl boýı AQŞ-tıñ kömegimen küşeýgen soñ 1967 jılı BUU Palestïnağa bölip bergen «Gaza sektorın», t.b. jerlerdi küşpen basıp aldı. Mine, qazirgi Palestïna men Ïzraïl arasındağı soýqan osıdan 98 jıl burın jer satwdı bastağannıñ nätïjesi. Biz qazir jerdi satsaq, nemere-şöberelerimizdiñ 90-100 jıldan keýin palestïnalıqtardıñ kebin kïip, «ékstremïster», «terrorïster» atanwı äbden mümkin.
Bundaý qawip Qazaqstanda joq dewge bolmaýdı. «Orıs partïyasınıñ» qurılw maqsatı Qazaqstanda «Orıs avtonomïyasın qurw» dep osı ğasırdıñ basında aýtqandarı umıtıla qoýğan joq. Olardı bul pïğıldan arıla qoýdı dewge äli erterek. Eger jer satılar bolsa bularğa daw-damaý twğızwğa jaqsı sıltaw bolaýın dep tur. Awrwdı elemeseñ asqınadı. Bunı «qañqw söz» dep elemeý, qapı qalmaýıq.
Şeteldikterdiñ jer satıp alwğa äreket etetin tağı bir jolı, Qazaqstan azamattarımen, azamatşalarımen ötirik nekege turıp (fïktïvnıý brak) solar arqılı satıp aladı. Bizdiñ zañ boýınşa Qazaqstan azamattarımen nekede bolsa 3 jıldan keýin «Qazaqstan azamatı» bola aladı. Al bılaýğı adamdar 5 jıldan keýin Qazaqstan azamattığın aladı. Bul, eki waqıt ta uzaq merzim emes. Sondaý-aq, Qazaqstanda turıp jatqan jaqın twıstarı (balası, jubaýı, ata-anası, apası, inisi, atası nemese äjesi) bar, burınğı keñestik respwblïkanıñ azamattarı, QR-nıñ awmağında turaqtı turw maqsatında kelgen jağdaýda, turıp jatqan merzimine qaramastan QR-nıñ azamattığın alwı mümkin. Bul jağdaýdıñ bärinde, memlekettik tildi bilw-bilmewi mañızdı emes. Memlekettik tildi bilmese de azamattıq berile beredi.
Qazir Qazaqstanda 300 mıñdaý qıtaý jür. Onıñ 30 mıñdaýı Qazaqstannıñ küýew balası bolıp alğan degen söz bar. Al qanşası Qazaqstan azamattığın alğanın kim bilsin. Zañ küşine ense, osı qıtaýlar-aq talaý jerdi satıp aladı. Olarğa Qıtaý ükimeti qarjı beretin boladı. Qazir basqa elden asxana aşqan qıtaýlıqtarğa ükimeti qarjılaý kömek beredi.
Tipti, bul waqıttı kütkisi kelmegen şeteldikter «Qazaqstan azamatı» degen qujattı satıp ta aladı. Jemqorlıq pen paraqorlıq damıp turğan bizdiñ elde bul op-oñaý. Esteriñizde bolsa, osı ğasırdıñ basında taza qıtaý ultınıñ (xansw) eki azamatı ustalğanı gazette jazılğan. Olar «Qazaqstan azamatı» degen qujatpen ustalğan bolatın. Özderi ne qazaqşa, ne orısşa bilmeýdi. Artınan teksergende qujattı satıp alğandarı anıqtalğan. Bul ustalğanı. Al ustalmağanı qanşa ekenin bir qudaýdıñ özi biledi. Mine, osındaý azamattar qujatın körsetedi de, «Men Qazaqstan azamatımın» dep jeriñdi satıp aladı. Al jer satıp alwğa aqşası joq qazaqtar olarğa jaldanıp, qul boladı. Bizde qazir munaý, gaz salasında istep jatqan jergilikti xalıqqa 400-500 dollar berip, özderi 4 000-5 000 dollar alıp jürgen şeteldikter bar ğoý. Jer satw mäselesinde de osı jağdaý qaýtalanatın boladı. Jergilikti xalıqtıñ älewmettik mäselelerine olar da köñil bölmeýdi. «Kölik köpirden ötkenşe» dep aldında, ärïna, barlıq jaqsılıqtı sözben üýip tögedi. Al bärin zañdastırıp, ornığıp alğan soñ «istegiñ kelmese jumıstan şıq» dep qarap otıratın boladı.
Keýbir damığan basqa memleketterge qarasaq, paýızdıq jağınan jergilikti xalıq sanı köp bolsa da jerlerin satpaýdı. Öz azamattarına jalğa beredi. Mısalı, Anglïya, Şotlandïya, Wéls, Soltüstik Ïrlandïya elderiniñ basın quraýtın Ulıbrïtanïya Birikken Koroldiginde ağılşındar – 81,5 paýız. Onda jerge jeke jäne memlekettik menşik aralas. Şet el azamattarına jer satılmaýdı. Fermerler jerdi jalğa aladı. Francïyada francwzdar – 94 paýız. Olar da jerdi jeke menşikke berw belgilengenmen, negizgi täsil retinde öz azamattarına jerdi jalğa berw qoldanıladı. Japonïyada japondar – 99,4 paýız. Olarda jer satwğa mülde ruqsat joq. Kezinde özderi jerdi satıp alıp, «Ïzraïl» memleketin qursa da, qazir Ïzraïlde jer tügeldeý memleket menşiginde. Soñğı jıldarı jerinen munaý şığıp baýığan arabtar palestïnalıqtarğa jerdi satıp alıp beredi dep qawiptengen bolwı kerek. Jerge jekemenşik joýılğan. Al, şığıstağı ulı körşimiz Qıtaýda jer tügel memleket menşiginde. 1,5 mïllïard xalqın jerin satpaý-aq asırap, artıq önimderin ïmportqa şığarıp otır. Demek, jerden önim alw, jerdi jeke menşikke berwge, satwğa eşqandaý baýlanıstı emes. Jerden önim alw, onımen xalıqtı qamtamasız etw, awıl şarwaşılığına jağdaý jasap, jerde jumıs istewge mümkindik berw, önimdi ötkizwdi uýımdastırwğa baýlanıstı.
Al bizde, kerisinşe, awıl şarwaşılığına kedergi jasawğa äwes. Egin eger erte köktemde, jïnar küzde janar-jağarmaýdı qımbattatadı. Önimdi
deldaldar arqılı arzanğa alğızıp, awıl eñbekşileriniñ eñbegin eş ketiredi. Mısalı, qazir deldaldar kartoşkanı awıl adamdarınan 25-30 teñgege alıp, qalada 70-80 teñgeden satadı.
Bizdegi bïlik basındağılar şet eldiñ osındaý xalıqqa paýdalı jağın «baýqamaý», bïlikke paýdalı jağın aldımen köretini ökinişti-aq.
«Qazaqtar jerin şeteldikterge 25 jılğa jalğa bergeli jatır eken» degendi estigeli, aldımen qozğalğan qıtaýlar bolıp tur. Olar jerdi jaldaw twralı, Almatı oblısı äkimi Amandıq Batalovpen 2 mln. dollarlıq 10-nan astam kelisimge qol qoýısıp ta qoýdı. Endi Aqmola oblısınan jalğa jer alw üşin, osı oblıstıñ äkimi Sergeý Kwlagïnmen de kelissöz jürgizbekşi. Qıtaýlar köp önim alamız dep neşe türli xïmïkattar tögip, jerlerin qurtıp aldı. Qazir olardıñ awıl şarwaşılıq önimderi densawlıqqa zïyandı bolıp ketti. Sondıqtan äli tabïğï qundılığı joýılmağan qazaq jerine qızığwda. Jalpı, qıtaýlar bir kirgen jerine keneşe jabısıp şıqpaý qoyadı. «Jalğa berilgen jerdiñ kelisimi uzartılwı mümkin» dep aýtılwda. Ondaý jağdaýda jaldıq kelisimdi olar uzartwğa küş salatın boladı. Amerïkanıñ özi kirip alğan qıtaýlardı şığara almaý otır. Al bizdiñ şığarıp jibere alwımız ekitalaý.
Şet elge jalğa berilgen jer, jal waqıtı bitkenşe sol eldiñ menşigi bolıp tabıladı. Sol awmaqta özderiniñ zañdarın jürgizedi. Reseý Baýqoñırdı jalğa alıp otır. Ol qalada Reseý zañı, Reseý aqşası, orıs mektepterinde Reseý tarïxı, «meniñ elim Reseý, Prezïdentimiz V.Pwtïn» dep, reseýlik qundılıqtar oqıtıladı. Mol tabıstı jumıstıñ täwirin de reseýlik azamattığı barlarğa beredi. Qazaqstandıq azamattar ekinşi sorttı adam retinde esepteledi. Qıtaýlar da jalğa alğan jerlerindegi qazaqstandıq azamattardı ekinşi sorttığa jatqızatın boladı.Biz tas sanasaq, basqalardıñ qum saýtının este ustaýıq.
Bïliktegiler: «Qazaqstanda ïgerilmeý jatqan artıq jer bar. Olar tozıp baradı. Solardı ïgerw üşin satw kerek. Şeteldikterge jalğa bereýik» deýdi. Ol qaýdağı artıq jer? Onı bizge kim äkelip berdi? Keñes kezinde, kolxoz, sovxoz bolıp turğan kezde, birde-bir santïmetr artıq jer joq edi. Qaýta, keýbir kolxoz, sovxozdardıñ jerleri jetpeý, körşilerinen waqıtşa mal jaya turwğa jer surap jüretin. Kolxoz, sovxoz kezinde ärbir şarwaşılıqta jerge, malğa baýlanıstı mamandar bolatın edi. Jerdiñ jağdaýın agronomdar, maldıñ jağdaýın zootexnïkter men mal därigerleri baqılaýtın. Olar jerdi organïkalıq, mïneraldı tıñaýtqıştarmen qunarlandırwdı, parğa qaldırw, awıspalı egis jüýesin baqılaýtın. Awıl şarwaşılıq texnïkaların jañalandırıp turatın. Şarwaşılıqta maşïna men traktorlardı jöndeýtin, olardı qosımşa bölşektermen qamtamasız etetin maşïna-traktor parki, janar-jağarmaý beketi bolatın edi. Ärbir kolxoz, sovxozda üýlerdi, qora-qopsını jöndeýtin qurılıs brïgadası bolğan. Ujım müşelerine älewmettik qoldawlar körsetiletin. Mektep, klwb, FAP-tar jumıs istep turğan edi. Dïqandar der kezinde tuqım sewip, küzde waqıtında orıp alwğa ğana küş salatın. Nawqan kezinde jumıs küşi jetispeý, saqpanğa joğarı sınıp oqwşıları men stwdentterdi jumıldıratın. Oraqqa stwdentter men soldattardı tartatın. Keýbir JOO-larda stwdentterdi bir jıldıq kombaýın aýdawğa üýretetin edi. Bundaý stwdentterdi egin jïnawğa attandırıp otıratın. Jekeşelendirw kezinde bunıñ bäri buzıldı. Bir kezde ujım bolıp atqarğan jumıstı jalğız adam qaýdan isteý alsın. Bul birden jappaý jekeşelendirwdiñ qateligi.
«Artıq jer» birden jappaý jekeşelendirwden keýin paýda boldı. Elge, mümkindikterine qaramaý paýğa jer bölip berdi. Keýbir bala-şağaları eseýip, jumıs istewge jaraýtın otbasılar jerdi ïgerip ketti. Al, bala-şağaları jas, özinen basqa bas kötereri joq otbasılar jerdi ïgere almaý qaldı. Jalğız özi traktorğa, kombaýınğa otırama, ol sınıp qalsa qosalqı bölşegin alwğa, janar-jağarmaý alwğa qalağa jügireme, qarajattı qaýdan aladı? Mine, osındaý adamdar jerlerin ïgere almaý qaldı. Äýtpese qazaqta eşqandaý da artıq jer joq.
Jerdi jekeşelendirw bastalğanda, birden jappaý jekeşelendirwge bolmaýtını twralı aýtılğan edi. Otbasınıñ mümkindigine qaraý, olarda jerdi ïgerip ketwge eseýgen bala-şağaları bolsa, olar paýların alıp jeke şıqsın. Al, mümkindigi joqtar qazirşe ujım bolıp, burınğıdaý istep tursın. Mümkindikteri bolğanda birte-birte paýların alıp jeke şığıp otırsın. Söýtip, birden jappaý emes, satılap jekeşelendirilsin degen usınıs jasalğan bolatın. Biraq oğan bïlik qulaq aspadı. «Wra, alğa!» dep birden jappaý jekeşelendirip, jerdi bölip berdi. Bunıñ qate ekeni endi bilinip, usaq şarwaşılıqtarğa «birigiñder, irileniñder» dep jatırmız. Jalpı, bizde, reforma köp jağdaýda, jergilikti jağdaýdı, xalıqtıñ mentalïtetin eskermeý jürgiziledi. Şet elden körgenimizdi köşirip alwğa äwespiz. Mısalı, kezinde «komandalıq basqarwdı» kirgizdik. Şet elde komandağa öz partïyalarınan mamandar tartıladı. Al bizde komandağa twğan-twıstarın, quda-jekjattarın, t.b. tanıs-bilisterin tarttı. Söýtip bir oblısqa äkim bolsa jandaýşaptarı köşpeli şegirtkeşe köşip jürdi. Burınğı istep jatqan täjirïbeli mamandardı sırıp tastap otırdı. Jañadan kelgen mamandar jergilikti jerge üýrenisip, ispen tanısar-tanıspas 4-5 jılda äkimdi awıstırsa, burınğıları ketip jaña komanda keldi. Söýtip, burınğılar durıs jumıs istep te qarıq qılmadı. Nätïjesinde, jumıstar aqsap, eşteme öndirilip, tındırılmadı. Esesine jemqorlıq pen paraqorlıqtı örşitip jiberdi. Qazir komandalıq basqarwdan bas tartıp jatırmız. Narıqtıq ékonomïkağa köşkeli osı sïyaqtı éksperïmentterimiz köbeýip tur. Éksperïment jasawğa bolatın da, bolmaýtın da jağdaýlar bar. Medïkter éksperïment jasasa adamdı o dünïege attandırıp jiberwi mümkin. Sol sïyaqtı jerge de éksperïment jasawğa bolmaýdı. Jersiz, elsiz qalwımız mümkin. Endi qaýtpek kerek?
Birinşiden, usaq şarwaşılıqtardı irilendirw kerek. Usaq şarwaşılıqtardıñ jerdi tïimdi paýdalanıla almaý otırw sebebi: olardıñ materïaldıq-texnïkalıq jağdaýınıñ tömendigi, agroöndiristik keşende agronomdardıñ, t.b. basqarwşı mamandardıñ joqtığı, bolğannıñ özinde biliminiñ tömendigi. Usaq şarwaşılıq jerdi ïgerip, jumıs tawıp bere almağandıqtan jastar jumıssız qalıp, kün körw üşin qalağa ağıldı. Endi osı jastarğa jumıs tawıp berip, jerdi ïgerw üşin usaq agro qurılımdardı irilendirip, kooperacïyağa biriktirw kerek. Agroöndiristik basqarwşı mamandardı daýındap, irilengen kooperacïyağa jibergen abzal. Kooperacïya – memlekettik emes, memlekettik jüýege bağınbaýtın, jumıstarın özderi jobalaýtın, özin özi basqaratın, tabısın müşelerine özderi böletin, basqarwşı adamdı özderi saýlaýtın ujım boladı. Bundaý irilengen şarwaşılıqtıñ awıl şarwaşılıq texnïkaların jañartıp turwğa, özderiniñ egistik jerlerine agroxïmïyalıq zerttewler jürgizip, maşïna-traktor parkin, janar-jağarmaý beketin uýımdastırıp, qosalqı bölşektermen qamtamasız etip, t.b. qosalqı şarwaşılıq uýımdastırwğa mümkindikteri bolar edi. İri şarwaşılıqtardıñ bir bölimi jermen aýnalıssa, bir bölimi mal şarwaşılığımen de aýnalıswğa mümkindik aladı. Sonda nan men et özderinen şığıp, artığın deldalsız satatındaý mümkindik uýımdastırw kerek. Kooperacïyalarğa jerlerin kepilge qoýıp, bankterden nesïe ala alatın zañ qabıldağan durıs bolar edi. Bul jağdaýda olar qarjıdan da köp qısıla qoýmaýdı. Sol kezde jerdi satpaý, şet elge jalğa bermeý-aq özimiz ïgerer edik.
Ekinşiden, burın jerdi 49 jılğa jalğa alğan, onı ïgerwge mümkindigi bar öz azamattarımızğa jaldaw quqığın qaldırw kerek. Qazirgi «Jer twralı» zañda öz azamattarımızğa 49 jılğa deýin jalğa alwğa boladı. Eger 20-21 jastağı adam onı alatın bolsa 69-70 jasqa kelgenşe paýdalana aladı. Demek, 49 jıl degen bir adamnıñ eñbekke jaramdı ömiri. Osı waqıt aralığında adam otbasın qurıp, urpaq ösiredi. Otbasın asıraw üşin jerde jumıs isteýdi. Jerdi durıstap kütip, önim alıp otırğan otbasılarğa jalğa alw waqıtın uzartwğa mümkindik jasaw kerek. Sonda äkesi alğan jerdi balası tağı da 49 jılğa jalğa aladı. Söýtip, ol jerge äwlet eñbek etip paýdasın körer edi. Al jalğa alğan jerdi jañadan saýlanğan ne tağaýındalğan äkim alıp qoýmas üşin olardı qorğaýtın zañ qabıldaw kerek. Sondaý-aq, jerdi uzaq merzimge jalğa alğandarğa bankten jeñildetilgen nesïe berw mexanïzmin oýlastırw qajet. Eger şart boýınşa kelisilgen waqıtta nesïeni qaýtara almasa, jerdi jaldaw quqığı bankke ötsin. Olar öz qalawları boýınşa mümkindigi bar basqa adamdarğa jalğa bersin.
Qaý jağdaýda da, 1-2 sïır, 5-10 qoý ustaýtın awıl adamdarınıñ maldarın jayu üşin, awıldan şamamen radïwsı 5 şaqırımdaý jerdi jalğa bermeý qaldırw kerek.
Jerdi satwğa bolmaýtın tağı bir jağdaý, şet elde turıp jatqan qandastarımızdıñ köşip kelip jatqandığı. Olardı mümkindiginşe, qazaqtarı az oblısqa ornalastırwğa tırısıp jatırmız. Durıs. Äli de kelgeninen kele almaý jatqanı köp. Olar «elim, jerim» dep keledi. Jerdiñ bärin satıp jibersek, olar kelgende qaýdağı jerimizdi beremiz? Olar qandaý jerde jumıs isteýtin boladı? Olarğa: «Jerdiñ bäri satılıp ketti. Endi jerdi alğandarğa «qul bol» deýmiz be? Onda oralmandar da azayar. Tipti, kelwşiler toqtap qalwı da mümkin. Sondıqtan, qandastarımızdıñ kem degende 50 paýızı kelip bolmaý jerdi satwğa bolmaýdı.
Jerdi satwdı qoldaýtındar «jerdi jırtıp ïgermese, ol qunarsızdanadı» deýdi. Olar qazan töñkerisine deýin qazaq jeri jırtılmaý-aq ïgerilgenin bilmeýtin sïyaqtı. Ol kezde jer qazirgiden äldeqaýda qunarlı bolğan. Qaýta, Keñes kezinde «tıñ jerdi ïgeremiz» dep oñdı-soldı jırtıp jerdiñ qunarın qurttı.
Qazir bizdiñ Mäjiliste – 107, Senatta – 47, barlığı 154 depwtat bar. Solardıñ birewi ğana, Vladïslav Kosarev qana, jer satılmasın dep otır. Qalğandarınıñ bäri bïlikti qoldap «jerdi öz azamattarımızğa sataýıq, şet elge 25 jılğa jalğa bereýi» dewde. Bul depwtattar xalıqtıñ talabın eskerer emes. Bulardı burın «xalıq qalawlıları» deýtin edik. Endi «bïlik qalawlıları» degenimiz durıs bolar.
Qazirgi daw jer twralı bolsa da, bunı keýbir BAQ-tar ultaralıq arazdıq retinde körsetwge tırıswda. Mısalı, «KTK» telearnası öziniñ 08.05.2016 jılğı sağat 21.00-de bergen «Portret nedelï» xabarında osındaý pïğılda ekenin körsetti. Al 15.05.2016 j. «Portret nedelï» xabarında komïssïya otırısı twralı bergende, tek «jer satılsın» degenderdi ğana körsetip, qarsı pikirdegilerdi bermedi. Osı «KTK» ılğï da qazaqqa qarsı äreket etedi. Bul kanaldı jabw kerek. Al «Ewrazïya» kanalı mïtïngige şığarw üşin aqşa taratıp jatır degen sıñaýdağı körinis berdi. Biraq berwşiniñ de, alwşınıñ da beti-jüzin körsetpedi. Olar qaý jerde berildi, berwşi kim, alwşı kim ol da belgisiz. Kümän köp.
Jer – memlekettiñ, tirşiliktiñ negizi. «Jer tağdırı – el tağdırı» deýtin qazaq üşin eñ jandı jeri. Jer mäselesi öte özekti. Jerge baýlanıstı şeşim «jeti ölşep bir pişiletin» näzik problema. Jer mäselesinde keñ oýlap, jete zerttemeý asığıs şeşim qabıldanbağanı abzal. Jer – ata-babadan bolaşaq urpaqqa beriletin amanat! Amanatqa qïyanat jasamaýıq. Onı satwğa eşkimniñ quqığı joq. Jer – xalıqtiki, bolaşaq urpaqtiki.
Nazraxmet QALÏ
zeýnetker. Almatı qalası




Pikir üstew

É-poşta mekenjaýıñız jarïyalanbaýdı. Mindetti örister * tañbalanğan

Back to Top ↑