banner-top12

Suxbat no image

Qosqan waqıtı Mamır 16, 2014 | 1  693 ret oqıldı | saýtqa qosqan shalqar

0

Jumabaý BİLÄL ULI, jazwşı, Qıtaý memlekettik «Tulpar» sıýlığınıñ ïegeri: «Älem ädebïetiniñ törinen körinetin twındılarımız köp»

 

 

  ZhumabayJumabaý Biläl ulı nıñ Tarbağataý aýmağınıñ Sarıemil eldi mekeninde 1941 jıl twılğan. Alğaş mediresede sawat aşıp, artınan «Obalı kezeñ» bastawış mektebin jäne Dörbiljin ortalaw mektebin oqïdı. Keýin oqwın Şäweşektegi gïmnazïyada jalğastıradı. 1958-jılı Şïnjïañ wnversïtetiniñ Qıtaý til-ädebïet fakwltetine oqwğa tüsedi. Ökinişke qaraý, Jükeñ otbası jağdaýına baýlanıstı oqwın orta jolda tastap ketedi.

  Awılda qara jumıs istep jürip te qalamın tastamağan qalamger, bir ğasırdıñ jügin köteretin şığarmaların jazadı. 2009-jılı Şïnjïañ jastar-örender baspasınan onıñ on tomdığı jarıq köredi. Jazwşınıñ äñgime, povesteriniñ deni xanzw tiline awdarılğan. «Arwlar» atı romanı da xanzw oqırmandarınıñ qolında jür. «Üş qïıq» degen äñgimesi japon tiline awdarılğan. Biz xanzwdıñ qalamgerlerimen üzeñgi tüýistirip jürgen J.Biläl ulımen Almatığa kelgen saparında jolığıp äñgimelesken edik.

 

Jumabaý Biläl ulı, öziñiz de bilesiz, jazwşı degen xalıqtıñ ädebïetke kelwi ärqïlı boladı. Birewi bala jastan ädebïetke aralassa, endi biri orta jolda  qolına qalam alıp jatadı. Siz ädebïetke qalaý keldiñiz?

–  Sonaw bala kezimde-aq körkem ädebïettpen swarıldım. 1953-jıldarı Keñes odağı men Qıtaýdıñ qarım-qatnası jaqsı bolatın. Qazaqstannıñ baspasözi bizge barıp turdı. Sonda «Juldız» jwrnalı men «Qazaqstan pïoneri» gazeti meniñ süýikti basılımım boldı. Eñ alğaş M.Şoloxovtıñ «Köterilgen tıñ» romanınıñ birinşi kitabın «Juldızdan» oqısam, al Muxtar Äwezovtıñ «Kökseregin» «Qazaqstan pïonerinen» tanıstım. Är nömirlerin asığa kütetin edim. Qıtaýdağı qazaq mektepterne ädebïet oqwlığı Qazaqstannan keletin. Qolım jetpeý jürgen romandar arı-beri ötken el arqılı qolıma tüsti. Älem ädebïeti, orıs ädebïeti jäne Keñes qazaq ädebïetiniñ ozıq ülgilerimen bala kezimde tanısw baqıtına  osılaý ïe boldım. Äli esimde, M.Lermontovtıñ «Bizdiñ zamannıñ geroýı» degen povesin birneşe qaýtara oqığanım bar. Öýtkeni bul povesti mektep oqwşısı bolğan mağan öte kürdeli boldı. Endi oýlasam, sol kezde oqığan şığarmalar meniñ rwxanï dünïeme sañılaw tüsirip, jüregime bir dän tastap ketipti.

–  Ädebïet aýdınına bala keziñizde-aq qarmaq tastap ülgirgen ekensiz ğoý?

«Qarañğı» attı tırnaq aldı äñgimemdi 1954-jılı jazdım. 1961 jılı «Baqıt» attı äñgimeler jïnağım jarıq kördi. Sodan 1963-jılğa deýin «Stwdent sırları» qatarlı bir top äñgimelerim men lrïkalıq öleñderim jarïyalandı. Osılaý meniñ şığarmaşılıq ömirim jalğasın taba berdi.

Qıtaý qazaq ädebïetinde roman janrına alğaş bolıp türen salğan jazwşınıñ biri – sizsiz. Olaý deýtinim – 1979-jılı jazwşı Jaqıp Mırzaqannıñ «Arman aswındası» men sizdiñ «Jondağı jorıqtar» attı romanıñız irkes-tirkes baspadan şıqqanın jaqsı bilemiz. Sol «Jondağı jorıqtardı» Jumabaý Biläl ulı sïır bağıp jürip jazdı» degen sözdi estigenim bar. Sonıñ anıq-qanığın öz awzıñızdan estisek…

Sizder jaqsı bilesizder, Qıtaý sayasatında beýne awdarıspaq sekildi ülken töñkeris orın aldı. Bul quýın meni de ilip äketti. Ökimet qırına alınğanım da ras, sïır bağıp jürip jasampazdıqpen aýnalısqanım da ras. Sol solaqaý sayasattıñ jürektegi toñı jibigenimen, denege salğan tañbasın öşirw mümkin emes eken. Temirdi qızdırıp, taýdıñ sanına basqan tañba keýin özi ölse de, terisinde qalıp qoyatını sekildi.  Eñ bastısı – men de bir ulttıñ ökili bolğandıqtan sol zulımat jıldardağı qoğamdıq jağdaýdı ädebïet arqılı beýnelewge twra keldi. 1979-jılı nawrızda «Şïnjïañ» gazetinde «Jondağı jorıqtardıñ» birneşe tarawı basıldı, äri roman Beýjiñdegi «Ulttar» baspasına baswğa jiberildi.  Oğan qosa sol jılı Şïnjïañ prozasındağı tuñğış lrïkalıq şığarmam «Keşken künder»  jarıq köredi. Alaýda bul kez «mädenïet zor töñkerisiniñ» soñğı mezgili bolğandıqtan keý närseni sayasatqa sïdırıp aýtwğa twra keldi. Al jaña öziñ aýtqandaý alğaşqı roman bolğandıqtan ädebïetke şölirkirep otırğan jurt jılı qabıldap, qızığıp oqıdı. Odan keýin meniñ şığarmaşılığım mülde basqa soqpaqqa tüsti.

Ol qandaý jol edi?

Qıtaýdağıultşıldarğa qarısı küres, 1966-jılğı «mädenïet zor töñkerisine» jalğasqan äsire solşıl sayasat Şïnjïañ qazaq ädebïetin jörgegindi tunşıqtırsa, al neşe mıñ jıldıq tarïxı bar xanzw ädebïetinde ayağan joq, qurdımğa jiberdi. Qalamgerlerdi ultqa, näsilge bölgen joq. Jappaý küreske alıp, qwdaladı. Aldı  türmege toğıtıldı. Demek, bul şaq «balapan basına, turımtaý tusına» ketken zaman boldı ğoý.

Reformator Dıñ Şawpïñ bïlikke kelip sayasat oñalğannenkeýin, 1982 jılıBeýjiñde Qıtaý jazwşılarınıñ alğaş bas qoswı ötti. Sonda xanzwdıñ ataqtı aqını Go Moro: «20 jıldan beri jazğandarımnan bezdim», – deddi. Mine, kördiñiz be sol kezde xanzw ädebïeti de osındaý küýge tüsken-tin. Dıñ Lïñ degen äýel jazwşı sonda köz jasına erik berip edi. Bul jïnalısqa qatısqan qalamgerlerdiñ  jüregi qan jılağanın sezinw qïın emes. Keýbir swretkerler tabïğatında, rwxında bar mümkinşilikterdi paýdalana almağanına nalıdı.

Ädebïet pen sayasat degen eki türli närse ğoý. Ïdeologïyalıq ädebïet degen boladı, körkem ädebïet degen boladı. Mine, 1982-jıldan keýin ädebïetti sayasattan qıspağınan qutqarğan bir jaýma şwaq zaman twa bastadı. Şını kerek, bul kezdesw meniñ de kökeýime säwle tüsirdi. Ädebïet – öte kürdeli, öte kïeli närse. Men jalañ, jeñil-jelpi jazwğa bolmaýtının tüsindim. Şığarmanı qarımıñ jetse oqırmanğa ne ğurlım köp qatparlı etip berw kerek, quddı qırıqqabat sekildi dep oýladım. Qırıqqabattıñ qabığın arşï berseñiz eñ soñında özegine jetesiz. Sol özek qabığına qarağanda öte tätti boladı. Naq sol sïyaqtı qoğam kürdeli, adam ömiri kürdeli. Osı maqsattı jüzege asırwdı, aldımen äñgimelerden bastadım. Alğaşqı äñgimem «Aspan serisi» xanzw tilinde şığatın «Ultar ädebïeti» jwrnalında jarïyalandı. «Üş qïıq» degen äñgimem japon tiline awdarıldı. Budan keýin poveske, odan arı romanğa köştim. Jalañdıqtan kürdelikke, tayazdan tereñdikke tarttım… Meniñ romandarımda bir jeli emes, eki-üş jeli qatar jüredi. Eñ soñında barlığı bir arnağa toğısadı. Oqırmanğa qajetti bir närse aýtıladı.

Qıtaý ulttar ädebïetin zerttewşi, sınşı, professor Çiñ Baýjün sondıqtanda: «Jumabaý şığarmaları tayazdan tereñge, köp qatparlıqqa qulaş urğan zamanımızdıñ şoqtığı bïik twındıları qatarınan orın aldı» dese, ol jäne 1987-jılı Şañxaý Qoğamdıq ğılım akademïyası şığarğan «Qıtaý jazwşılar qıbılaması» attı kitapqa «Jumabaý Biläl ulı öziniñ ulttıq qazınasın qazirgi zaman modernïzm ädebïetiniñ deñgeýine kötere bildi» dep bağaladı. Büginge deýin meniñ ädebï twındılarım twralı xanzwdıñ Çiñ Baýjün, Şıñ Wý, Jañ Wý sıqıldı belgili sınşıları men ädebïet tanwşılar jazğan pikir-maqalalardıñ özi «Tereñdik» degen jeke kitaptı qurap otır.

–  Mümkin sizge batıstıñ modernïzm ädebïeti ıqpal etken bolar?

–  Mağan modernïzm ädebïetiniñ äseri boldı deýtindeý men ondaý şığarmalardı zerdelep oqığan emespin. Tipti, solarğa uqsap jazaýın degen oý mende bolğan da emes. Meniñ bir biletinim – oýıma ne keledi, sonnı jazamın. Neğurlım erkin jazwğa tırısamın. Aqïqatın aýtqanda, ädebïet teorïyasına bağınbadım. Oğan bir kirip alsañ, şığwıñ qïın. Ol jağın men jaqsı bilemin.

 Erkin şığarmaşılıq jemisi sol twındılarıñızdı atap ötseñiz?

–  «Aspan serisi» äñgimesinen keýin art-artınan «Üş qïıq», «Neke», «Süri qar», «Bilew», «Zäñginiñ rwxı», «Şañqan boz» degen sekildi äñgimeler men «Ölmestiñ künin ber», «Qoñır tawdıñ küñgiri», «Aqselew» qatarlı povester men «Dala torğaýları», «Arwlar» qatarlı romandardı jazdım.

–  «Arwlarda» qandaý ömir beýnelengen?

–  Baranşa degen rwdıñ bir jesir äýeliniñ tağdırı. Küýewi ölgen soñ ağaýındarı onıñ turmıs-tirşiligin qamdaýdı. Eginin salıp beredi, malın bağıp beredi, otın-swın äkelip beredi. Jesirlerine osılaý qamqorlıq jasaýtın bolğan. Ol kezde bizdiñ qazaqta qaýırşı, jetim-jesir degen joq. Eger bir rwda qaýırşı bolsa, basqa rwdıñ bïi kelip «Pälenşeniñ bala-şağasın nege qañğırtıp qoýdıñdar» dep betine basatın bolğan. Sol äñgimeni aýtqızbaw üşin ärbir rw jetim-jesirin bağatını ras. Osığan qarap otırsañ, burın äýelder teñdigi bolmadı degenge kim senedi.

   Äýeldiñ keýingi tağdırına kelsek, ol jer ïesi, mal ïesi atanadı. Ol ultşılşdıqqa qarısı küres nawqanına ilinedi. Öýtkeni bïlik awıstı, qoğam özgerdi. Kerisinşe azğındaw paýda boldı. Moraldıq jaqtan, turmıstıq jaqtan adamdar azğındaý bastadı. Osınıñ bäri «Arwlarda» äýel ömiri, äýel tağdırı arqılı üş jelimen tartıldı. Atap aýtqanda, üş qoğam – üş tağdır. Birinşi jeli – azattıqtan burınğı jesirlerdiñ tağdırı, ekinşi jeli – azattıqtan keýingi jäne narıqtıq ékonomïka kezindegi arwlardıñ tağdırı. Qabırğada swret ilwli tur, swretke şıbın-şirkeýler qujınap qonıp alğan. Al sol şıbın-şirkeýlerdi bir jwan bas köbelek qırşıp, tütip jeý bastaýdı; bul – üşinşi jeli. Romanda äýel tañdap jürgen bir sot bar. Älgi köbelek sotıñ basına sart etip qonadı. Sot sol jerde til tarpaý, jan tapsıradı. «Quran kärimde» jan alğış jebireýil är türli beýnemen kelip adamnıñ janın alatını twralı aýtıladı ğoý. Men sonı osı jerde paýdalandım. Jesir äýel osı öte kürle zamanda  azbadı, otbasın saqtap qaldı, rwın saqtap qaldı, ultın saqtap qaldı. Älgi sot mına beýbit künniñ özinde azıp ketti. Sondıqtan ol ölwge tïisti. Jebereýil onıñ janın erte alwğa mindetti. Kürdeli jeli dep otırğanım osı. Men osı jesirlerdiñ alasapıran ömirin berw arqılı ulttıñ tağdırın körsetwge tırıstım.

 Xanzw tilin jaqsı bilesiz be?

 Jaqsı bilemin.Alaýda şığarmalarımdı xanzw tilinde jaza almaýmın. Qıtaý jazwşıları men älem qalamgerleriniñ ozıq twındıların şolıp otıramın. Solardan säwle, sañalaw izdeýmin. Taba alamın ba, taba almaýmın ba? Mümkin tapqan da şığarmın. Esiñizde bolsın, özgeler şığarmasınan sañılaw taba almağan jazwşı tunşığıp qaladı. Xanzwlarda «ïeşin» degen söz bar. Twra mağanası – «qara nïet». Al balaması – «batıldıq», «jürektilik», «közsiz batırlıq», «täwekelşildik» degenge keledi. Eñ bastısı mende osı batıldıq boldı. L.Tolstoýdı twğan – orıs, Xemïngwéýdi twğan – nemis, M.Äwezov pen O.Bökeýdi twğan – qazaq. Al meni de twğan – osı qazaq qoý. Qudaý bergen aqıl-parasat, talant, bilim bar. Men Qıtaýdıñ azattıqtan burınğı, keýingi ömirin jası bilemin, narıqtıq ékonomïkasın da bir kisideý basımnan ötkizdim. Osında murat, ülken ümitpen ädebïet älemimdi aýqındap, qol tañbamdı bölekşe qaldırğım keldi.

–  Älem jazwşılarınan kimdi oqïsız?

–  Ol endi ärqïlı. Japonyanıñ bir keremet jazwşıları bar. Solardı jïi oqıp turamın. Olardıñ usaq närseni ilip äketip,ülken dünïeni qozğaýtını mağan qattı unaýdı. Sol kişkene detaldan-aq japon ultınıñ ar jaq-ber jağı körinip qaladı. Bizdiñ qazaq prozasında a degende tabïğat swretin berip, sodan soñ ol adamnıñ arjaq-berjağın tüsindirip jatatın bir dästür bar ğoý. Bul japondıqtar da joq.

–  Qazaqstan qalamgerlerinen kimderdi joğarı bağalaýsız?

–  Qazaq ädebïetiniñ klassïkteri – Beýinbet Maýlïn, Muxtar Äwezov, Säbït Muqanov, Ğabït Müsirepov, İlïyas Esenberlïn, Ğabïden Mustafïn jäne Äbdijämil Nurpeýisovter öz aldına. Oralqan Bökeýdiñ şığarmalarında batıldıq, tereñdik bar. Ol sotcïyalïstik qoğamdağı qazaq ultınıñ tağdırın özgeşe beýneleýdi.  Prozasında dünïe ädebïetiniñ ïsi bar. Onıñ M.Şoloxovtı pir tutqanın şığarmalarınan baýqaw qïın emes. Bul – O.Bökeý M.Şoloxovqa eliktep jazdı degendi bildirmese kerek. Ol osınısı arqılı özinşe bir qubılıs jasağan. Onıñ jazwşılıq şeberligi men tereñ oýlılığı da sonda jatır. Eger Oralxan älem ädebïettiñ törinen oýıp turıp orın alsa, oğan tañğalmañız. Öýtkeni onıñ şığarmalarınıñ bitimi bölek. Sol sebepti älem ädebïeti onı jatsınbaý qatarına alatınına meniñ senim kämil.

   Däl qazir jazıp jürgenderdiñ arasında basqalarda joq keýbir körkemdik, kürdeli närseler Qabdeş Jumadilovte bar. Qabdeşti jerlesim bolğandığı üşin maqtap otırğanım joq. Ol M.Äwezov dästürin jalğastırwşı, jañğırtwşı qalamger. Eki eldiñ de ömirin jaqsı biletin suñğıla jazwşı. Qabekeñ şığarmalarınıñ özgeşeligi de osında şığar. Jaqında «Qazaq ädebïetinen» «Donjwan qoraz» degen äñgimesin oqıdım, körkemdigi öz aldına, tereñdik bar.  Qabekeñ osı jürisinen tanbasa, äli talaý jawhar twındılardı dünïege alıp keleri sözsiz.

–  Jas jazwşılar twralı ne aýtasız?

–  Qazaqstannıñ qazirgi jas jazwşıları äli ömir körip ülgirgen joq. Ömirdi endi köre de almaýdı. Burınğı ömir qaýta aýnalıp kelmeýdi. Ol jeti qabat jerdiñ astına ketti. Qazaqtıñ burınğı şıraýlı, qunarlı tili sonımen birge jerlendi. Ol tildi endi tirilte almaýdı. Sol üşin kesek twındı, ulı şığarma twwı eki talaý. Mümkin twatın da şığar. Öýtkeni täwelsiz Qazaqstanıñ 20 jıldıq tarïxına keñinen arılasıp, bul el qaýda bara jatır? Basta qalaý boldı? Ulttıñ tağdırı ne boladı? dep astarın söge alatın talat ïesine Qudaý säwle tüsirgen bolsa, birer erekşe roman jazılatın şığar. Biraq men baýqaýmın burınğı qorap, burınğı şeñber, burınğı uğımnan, qazaqstandıq qalamgerler äli arıla almaý jürgen sekildi. Sondıqtan eldi eleñ etkizerdeý kesek twında jaqın arada twılmaýdı.

–  Jazwşılardıñ deni tarïxï roman jazğanda tarïxï şındıqqa süýenbeý, birewden estigeni boýınşa nemese özi biletin derek boýınşa jazıp jatadı. Bul – durıs pa?

–  Durıs emes. Körkem ädebïet pen tarïx degen bölek närse. Sondıqtan ekewin  de öz ornımen berw kerek. İlïyas Esenberlïnniñ bir erekşeligi tarïxtı aýnıtpaý berdi. Pälen patışa pälen jıldıñ pälen aýınnıñ pälen küni bälendi büýtken degen sekildi. Al özge jazwşılar tarïxtı zerttemeý, öziniñ şala-pula bilgenimen bärin sıpıra toğıtadı. Östip qoýırtpaq jasaýtındarğa ne aýtwğa boladı? Tipti keýbir tarïxï tulğanıñ erekşelikterin öz keýpkerlerine telip jiberetinin qaýtesiñ. Bul – tarïxqa jasağan qïyanat qoý. Dünïe ädebïetin zerttewşiler tarïxï romandı körkem ädebïet dep eseptemeýdi. Kerisinşe «Mınaw özi – tarïx pa, joq körkem ädebïet pe?» degen suraq qoyadı. Kördiñiz be? Meniñ soñğı kezde jazğan «Jel şıñıstan turğanda» degen tarïxï romanım bar. Sol ustanımnan tabıldım dep oýlaýmın.

Qıtaýda büginge deýin 200-ge tarta roman jarıq kördi. Bizde ana awıldı ekinşi awıldıñ urıları şawıp keletin jağdaýlar köp bolğan. Munı qazaq «barımta, urlıq» deýdi. Mundaý top bastawşılardı bir rwdıñ batırı dewge bolar, biraq ulttıñ batırı dewge kelmeýdi ğoý. Tipti, olarda batır bolaýın degen nïet te joq. Tek bir kündik qulqınınıñ qamı üşin jasağan tirlik. Bizde Batırqan Qusbegïn degen jazwşı bar, «Zuqa batır» degen roman jazdı. Romannıñ bas keýipkeri Zuqa Zaýsañnıñ jılqısın şawıp Altaýğa ötkizedi, al Barköldiñ jılqısın Altaýğa ötkizedi degendeý… Östip jürip bir rwlı elin asıraýdı. Onıñ kisiligi de, erligi de osı jerde. Munı nege mısalğa alıp otırmın. Öýtkeni, Şïnjïañdağı tarïxï romandardıñ deni osındaý sïpatta. Sondıqtan besewi desem az bolar, on roman tarïxta qalıp jatsa sonıñ özi jetip jatır. Sondıqtan kez kelgen qalamger tarïxï şığarma jazwğanda ülken daýındıqpen, jawapkerşilikpen barw kerek. Öýtkeni ädebïet – erikkenniñ ermegi emes.

–  Qatelespesem Qabanbaý batır twralı roman jazğan eki jazwşını bilemimiz.  Biri – Qabdeş Jumadilov, ekinşisiZeýnolla Sänik. Siz osı eki  şağarmanı oqıdıñız ba?

–  Qabdeştiñ şığarmasın oqıdım. Al Z.Säniktiñ romanın oqï almadım. Reti kelgen soñ Zeýnollağa qatıstı bir äñgimeni aýta keteýin. Tarbağataýda Beýsenbaý Nursadıq degen öte bilgir şejireşi boldı. Közi tirisinde ol kisi mağan kelip: «Jumabaý, mınanı jwrnalğa jarïyalaýtın şığarsıñ» dep «Qabanbaý şejiresiniñ» qol jazbasın berip edi. Amanatqa qïyanat jasamaýın dep «Tarbağataý» jwrnalına şetinen jarïyalap jürgende Zeýnolla Sänik Ürimjiden Beýsenbaýğa: «Qabanbaý şejiresin» mağan berseñ, kitap qılıp şığaraýın», – dep bir danasın alıp ketipti. Keýin Beýsenbaý Nursadıqtıñ janına öz atı-jönin tirkep bir kitap şığarğan boldı. Endi estisem, sol kitaptı Z.Sänik öz atımen Qazaqstanda jarïyalaptı. Olaý istewge bolmaýdı ğoý.

–  Qıtaý qazaq ädebïetinedegi 200-ge tarta roman jazğan qalamgerlerdiñ arasında jas jazwşılar bar ma?

–  Mandıtıp jazğan jas jazwşılar joq. Äñgime, povest jazıp jılt etip, körinip qalatındar bar. Qıtaýdağı narıqtıq zkonomïkanıñ bastalğanına 30 jıl ötti. Alğaşında bizdiñ ult buğan tosırqaý qaradı. Osı tasqınğa betpe-bet kele almaý joq bolıp keter me eken degen qorqınış bolğan mende. Qudaýdıñ qudıretimen bizdiñ ult narıqqa bet burdı, a degende qatardan qaldı, keýin qwıp jetti. Osındaý ömirdi öreli körsetetin jastar qatarğa qosıldı. Osı narıqtıq ékonomïkadağı qımqwıt ïirimderidi, qazaq ïntellegencïyasındağı azğındaw men atqarwşı bïlik basındağı pendeşilik bolımıstı äşkerleýtin birer-saran qalamger şıqtı. Aqındar aýtısı qattı örken jaýıp keledi. Burın sızıp bergen şeberdiñ işinde awılın, äkimin maqtap aýtsa, endi aşıq sınğa ketti. Äsirese jastar aşıq aýtatın boldı, boý bermeýtin boldı. Qalamgerler de sol därejege jetti. Ümit bar. Biraq budan – joğarıda aýtqandaý kesek şığarma twılwı eki talaý. Öýtken…

–  «Sınnıñ anası – şığarma» demekşi, ädebï şığarma bar jerde sın da bolwı kerek qoý. Sizder de sınşılar bar ma?

–  Xanzwdıñ sınşıları jetip artıladı,al qazaq sınşıları da joq emes, bar. Biraq batıl aýtatın sınşı öte az.Qazir Turğanbaý Orazbaý ulı degen bir jaqsı sınşı şıqtı. Burın memlekettik qızmette istegen jigit eken, qızmetin tastap, ädebï sınğa biraq ötti. Şalağaýlıqtı şetinen soýıp jatır. Bïılğı «Şuğıla» jwrnalınıñ 8-sanında onıñ bir jıldıq povesterge jazğan sını jarïyalandı. Sın dep sonı aýtwğa boladı.

–  Öz basım sınşını şığarmanıñ artıqşılığın däriptep, kemşiligin körsetip, avtorğa jol silteýtin bağdar şam dep esepteýmin. Bizde jerlestigine, tamır-tanıstığına, lawazımına qarap şığarmasın jer-köke sïdırmaý maqtap jatatındar bar. Tipti, biriniñ şığarmasın biri maqtap qarımtaqaýtaratın qalamgerler de joq emes. Sizderde mundaý ädet uşırasa ma?

–   Xanzw qalamgerleri şığarmasın maqtasa, qup köredi, al sınğa alınsa, jek körmeýdi. Sınşılardıñ qalamına ilingenin maqtan etedi. Al qazaq qalamgerlerine tän sen aýtqandaý naşar axwal biz de bar. Maqtasañ – senen jaqsı adam joq, al sınasañ ekinşi körmesteý bolıp ketedi. Bizdegi jäne bir uyattı is – burın bïlikte bolıp, keýin demalısqa şıqqandar «men pälen waqıtta pälen närse istegenmin, äýtkem, büýtkem» dep kitap jazatındardıñ qatarı köbeýip ketti. Jazğandarı – körkem ädebïet emes, ne oñdı oçerïkter jïnağı da emes. Bar bolğanı – öziniñ bïlikte jürgenin jazıp qaldırğan estelik sekildi bir närsesi. Al osını şimirikpeý maqtaýtın jazwşılar şıqtı. «Sın» degen nağız sın bolw kerek. Sondıqtan sınnıñ bedelin tüsirmewge tırısw kerek. Ol sınşınıñ arına baýlanıstı.

–  Qazaq ädebïeti toqırawğa uşıradı dewşiler bar. Bul pikirmen kelisesiz be?

–  Jalpı qazaq qoğamında toqıraw bar. Äsirese, Qazaq eliniñ rwxanï äleminde  toqıraw basım. Ana eski memleket qurdımğa ketti, jaña memleket qurıldı. Jaña qoğam jäne bir bïik beleske şığıp, qazaqtıñ köş bastar jaña ïntellegencïyası paýda bolğanşa, ulı tulğalar qalıptasqanşa, ädebïette osındaý bir mezet toqıraw bolatını da şındıq.

Bizdegi jağdaý osındaý desek Qıtaýdağı az ulttar ädebïeti xanzw ädebïetimen qatar damıp keledi dewge bola ma? 

Xanzwlar burın ulttıq ädebïet degende özderin ğana aýtatın. Qazir «az ulttar ädebïeti» degendi awızğa ala bastadı. Öýtkeni, az sandı ulttardan talattı jazwşılar şıqtı. Tïbette Alaý degen keremet jazwşı bar. Tarïxta 400 jıl bïlik jürgizgen, qazir joğalıp bara jatqan ult manjurden xanzw tilinde jazatın 13 aqın-jazwşı bar. Sol sekildi qıtaýlar moýındağan qazaq qalamgerleri de joq emes. Qıtaý bïılğı jıldı «Az ulttar ädebïeti jılı» dep jarïyaladı.

–  Ş.Aýtmatovtıñ şığarmalarınan M.Şoloxovtıñ sulbası baýqalıp qaladı…

–  Ekewiniñ arasında ülken parıq bar.Ş.Aýtmatovtıñ şığarmasınıñ basın bir oqıp, ortasın bir şolıp, soñın bir oqısañ ne aýtpaqşı bolğanın bile qoyasıñ. Biraq Şıñğıs ülken oýlar aýtqan. Al M.Şoloxovtıñ bir jolın attap kör, seni adastırıp ketedi. Onıñ şığarmaları beýne bal sekildi. Oqırman balğa qonğan ara sekildi maltığıp şığa almaý qaladı. M.Şoloxovtıñ qudıreti osı jerde. Öte tereñ jazwşı.

–  L.Tolstoý men M.Şoloxovtıñ erekşelikteri nede dep oýlaýsız?

–  M.Şoloxov L.Tolstoýdıñ izine tüsken, biraq ırşıp şığıp ketken. Mundaý sekirw O.Bökeýde de bolğanın jaña aýttım. Şïnjïañda Omarğazı Aýtan ulı degen jazwşı bolğan, eki romanı bar. Öziniñ bölek sılobı bar jazwşı. Ol kisi Balzaktiñ izine tüsip, keýin özinşe bir jol tawıp ketken. Munı jazwşılıq şeberlik deýdi. Demek, jazwşıda mol bilimmen birge izdengiştik, bäsekelestik bolw kerek. Bolmasa eldi eleñ etkizerlikteý salmaqtı, körkem dünïe twılmaýdı.

Sınşı, prozaşı, fïlologïya ğılımınıñ doktorı Rımğalï Nurğalï «Ädebïettiñ damw sïpatı» degen maqalasında janwarlar twralı jazğan Djek Londonnıñ «Aq awız» degen romanın taldaý kelip: «Muxtar Äwezov «Kökseregin» oqığanda esiñizge osı şığarmalar tüsedi. Salıstırıp, birin-birin baýlanıstıra qaraý bastaýsız. Äwendes körinister. Ündes sarındar, reñdes boyawlardı tabw qïınğa soqpaýdı… Bul bir jazwşı ekinşi jazwşıdan jïendik jasap, op-oñaý köşirip ala salğan daýın syujet, özgermes qalıp emes, qubılıs sïpatınan, obekti erekşeliginen twğan jalpı erekşelik» deýdi.  Soğan qarağanda bir-birinen säwle izdew qas şeberlerde bolatın ädet sekildi.

–  Sen «Kökserekti» jaqsı eske saldıñ. M.Äwezovtıñ osı povesin bala kezimde oqığanda,  «Bul kisi nege qasqırdıñ soñına tüsip alğan» dep tañğalğanım bar. Söýtsem ol kisiniñ şığarmasınıñ arjağında ülken oýlar jatır eken. Janwarlar twralı Krılov ta, Abaý da jazğan. Mäselen, M.Şoloxovtıñ «Qulın» degen äñgimesi bar. Ş.Aýtmatov ta jazdı. Ä.Kekilbaevtiñ «Bäýge torısı» bar. Sodan men janwarlar twralı özimşe jazwğa kiristim. Alğaşqı äñgimem – «Zeñginiñ rwxı». Jotanıñ üstinde bir top sïır üýezdep küýis qaýtarıp turadı. Anandaý saýdan bir jas buqa olarğa kelip qosıladı. Mıñ degenmen ïsi böten ğoý. Mınaw süzip kep jiberedi, anawda süzedi. Jas buqa tarq etip osırıp edi, bäri jabılıp süzgileýdi. Köp sıýır qoýsın ba, onı süzgilep öltirip qoyadı. Sonıñ arasında moýnın ïin ağaş qajağan, tuýağın tas tilgilegen ülken ala ögiz bar. Älgi ögiz ölgen jas buqanı ïiskep alıp ökirip jılaýdı. Bar-jağı osı. Adamzat ömirine ulasıp jatqan joq pa? Xaýwanattar twralı bir top äñgimelerim bar. Äñgimeler janwarlar twralı bolğanımen, odan bir ulttıñ qïlı tarïxın da körwge boladı. Adamdar ömiri  körinedi. Biraq osı äñgimeler işinen bir adamdı taba almaýsıñ.

«Ïlew» degen äñgimem 30 jıl burın şıqtı. Jawın  jawğannan keýin qumırısqanıñ ïlewin sw basıp ketedi. Birjerden qoñır qumırısqa, ekinşi jerden qızıl qumırısqa, al üşinşi jerden qanattı qumırsqa bosıp şığadı. Bastarına apat tüsken üş qumırsqa birigip kelisken ïlew jasaýdı. Sodan soñ  birneşe jıl saltanat qurdı. Ösip-önedi. Bir küni ïlewdiñ janınan ötip bara jatqan jılandı bas salıp, bulpr bir mïnwttıñ arasında işine üñlip kirip ketedi. Eñ soñında bir ayu qumırısqalardı tilimen jalap, tügel jep qoyadı. Munı sen «ïlew» deseñ de boladı, tabïğï «apat» deseñ de boladı, bir ulttıñ «tağdırı» deseñ de boladı. Ädebïet degen osı. Meniñ «Ïlewimdi» bäzbir adamdar: «Bul – kerttartpa şığarma. Jumabaý dünïejüzindegi qazaqtardıñ basın qosaýın dep jür», – degen pikir aýttı.

–  Qıtaý jazwşılar odağınıñ Töralqasınıñ quramında eki qazaq qalamger bar eken. Sonıñ biri – aqın Şäken Oñalbaý bolsa, endi biri – siz ekensiz. Osındaý lawazımğa ïe bolwıñızdıñ sırı nede dep oýlaýsız?

–  Sebebi, meniñ äñgimelerim men povesterim tügel derlik xanzw tilinde awdarılıp boldı. Bir romannım xanzw oqırmanjarınıñ köbiniñ qolınan tabıldı. Jaý ğana tabılıp qalğan joq, sınşılar joğarı bağa berip nasïxattadı. Ol twralı joğarıda aýtıp kettim.

  Xanzw ultı – öte köregen ult, örkenïetke bet burğan ult. Qıtaýdıñ ülken ïntelegencïyası bizge oñ közben qaraýdı. «Sen – pälen rwsıñ, pälen ultsıñ» demeýdi. Seniñ talattıña tänti boladı. Qolıñnan şıqqan şığarmaña qarap bağalaýdı. Seniñ kisiligiñe tänti boladı. «Arwlar» romanımdı «Jesirler» dep awdardı. Sol roman meni süýrep alıp bïikke şığarıp ketti. «Dala torğaýların» belgili awdarmaşı Qaýşa Tabarikqızı tärjımalap bolıp, qaýta qarap jatır.  Burın Qıtaý ädebïeti türli ïzmderge äbden bwlığıp, tunşığıp qalğan bolsa, endi odan arılıp taza ädebïet tüzep, älemdik arenağa jol tarttı.

–  «Dala torğaýlarında» ne aýtıladı?

–  Qazan töñkerisi kezinde aqtardıñ Dwtov, Anenkov jäne Bakşov degen üş mıqtı generalı Qıtaýğa 10 mıñ äskermen qaşıp ötedi. Tarbağataýğa Bakşov degen generel barğan. Qızıldar tınış jatsın ba, artınan qwıp baradı. Eki jaq soğısıp qızıl qırğın boladı. Qıtaýdıñ sol kezdegi äkimşiligi qızıl ükimetke bolısadı. Jïıp aýtqanda, aqtar men qızıldardıñ atınıñ tuyağınıñ astında qalıp, torğaýdaý tozğan – qazaqtıñ tağdırı twralı. Keýin Bakşov qaşıp, sırtqı Moñğolïyağa ötip ketedi.

–  Siz Qıtaýdıñ qandaý memlekettik sıýlıqtarın aldıñız?

–  Qıtaýda memlekettik sıýlıq degen joq. Sol därejeles Qıtaý Jazwşılar odağında – «Tulpar sıýlığı», «Lw Şïn ädebïet sıýlığı», «Şuğınıq sıýlığı» jäne «Az ulttar sıýlığı» degen sıýlıqtar bar. Men üş sıýlıqqa da ïe boldım. «Ata däwleti» kitabım, 1987-jılı «Az ulttar» sıýlığına, «Neke» attı äñgimem 1989-jılı «Şuğınıq» sıýlığına, «Süri qar» kitabım, 2002-jılı «Tulpar» sıýlığına ïe boldı. Al «Keşken künder», «Jondağı jorıqtar» atı kitabım Ş U A R-dıñ birinşi, ekinşi därejeli tañdawlı ädebï twındısı sıýlığın aldı. Qazir Qıtaýdıñ 1-şi därejeli jazwşı atağın aldım jäne memleket därejeli üzdik mamanmın.

Qıtaý jazwşılar odağı men Şïnjïañ jazwşılar basqarması birlesip 2007- jılı 15-şilde meniñ jasamnpazdığım twralı ğılımï konferencïya ötkizse, bïılğı tamızdıñ 20-nan 23-deýin Beýjiñde (Jazwşılar odağında) jäne meniñ şığarmam twralı ğılımï talqı jïnalısı ötip, bayandamalar oqıldı.

–  Qazir nemen aýnalısıp jürsiz?

–  Jazwşı jası kelgende öz örisin şoladı. Kädimgi arqandawlı at sıqıldı. Aman qalğan tamır-tübirdi qaýtadan mujısam bola ma, joq pa degen san oýda bolasıñ. Esti jazwşı, ärïne, qaldıqtı mujımaýdı. Sol sekildi örisimdi tawısıp aldım ba dep keýde qattı saqtanam. Biraq ükimet meni käsiptik jazwşı dep jeke keñse berip, otırğızıp qoýdı… İssaparğa şıqsam, qarajatımdı köteredi. Qudaý qalasa, densawlıq bolsa, alda köre jatarmız…

–  Soñğı suraq: jaqında Xw Xwnbao degen xanzw qalamger qazaq ulttınıñ namısına tïetin maqala jazıptı. Bul twralı siz ne aýtasız?

–  Munı men Almatığa kelgennen keýin estidim. 1987-jılı osı sıqıldı  jazwşı sımaq arsız birew «Alıstağı aq otaw» degen povest jazıp qanımızdı qaraýtıp edi. Sonda ol öz künäsin moýındap, qazaq xalqınan keşirim surap äzer qutılğan bolatın. Sondıqtan bul da öziniñ laýıqtı jazasın aladı dep oýlaýmın.

Äñgimeñizge raxmet!

                                      Suxbattasqan Älimjan ÄŞİM ULI

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

  

 

 

 

 

 

 

 

   

 

      

   

 

 

 




Pikir üstew

É-poşta mekenjaýıñız jarïyalanbaýdı. Mindetti örister * tañbalanğan

Back to Top ↑