banner-top12

Ädebïet 44545777_130438687929268_1978694693147377664_n

Qosqan waqıtı Qazan 25, 2018 | 69 ret oqıldı | saýtqa qosqan shalqar

0

Käri jilikti bosağağa nege iledi?

Käri jilik Qarjilik dep te ataladı. Maldıñ aldıñğı ayağındağı eñ tömengi, jerge tik şanşılğan, toqbas jilikke tutasatın jilik. Ol maldıñ aldıñğı kewde böligin köterip, jerge taban tirep tayanaqtaw, käri jilik bulşıq etteri arqılı qoldıñ bügilip, jazılwına qozğawşı küş qalıptastıradı. Äri onıñ «Qarjilik» dep atalwı qoldıñ, bilektiñ qarına uqsatwdan bolsa kerek. Käri jiliktiñ sırtqı turqı bükireýgen aqsaqaldı kisiniñ turqına uqsasa, aýdar basımen ïilip kelgen körinisi beýne adırnalı sadaqqa uqsaýdı. Ol mal jilikteriniñ işindegi eñ qattı, şağılmaýtın süýek. Ondağı bulşıq etter siñirli köringenimen, jegende tım jumsaq keledi. Tarïxï-arxelogïyalıq zerttewlerge negizdelgende, ertedegi taýpalar sadaqtıñ jebe uşın iri maldıñ tisi men osı käri jiliktiñ süýeginen de jasağan. Qazaq dastarqanındağı käri jilik maldıñ qol jilikteriniñ işindegi eñ kädelisi esepteledi. Jolı bas, jambastan keýingi üşinşi orında turadı. Tabaqqa derbes atalı jilik esebinde tüse aladı. Qırğız xalqı jilikti «Er jigitti qırıq joldan qağadı» dep, kädeli eseptemeýdi. Qazaq dästürinde köbinde aqsaqaldı qarttarğa usınıladı.
Qazaqta käri jilik kädeli sıý sanaladı. Käri jilik el basın saqtaýdı degen senim bar. Onı üýdiñ oñ bosağasına, qorasınıñ aýnalasına baýlap ilip qoyadı.
– Qazanğa et salğanda aldımen «bismillä»dep käri jilikten bastap saladı. Sebebi käri jilik ettiñ bärin ustap turatın qasïetke ïe. Onı şaqpaýdı, quda tabaqqa salmaýdı, qonaqqa, böten, jat adamğa emes, kerisinşe üý ïesine nemese ağaýınğa beredi.
Öýtkeni «käri jilikte şañıraqtıñ qutı bar» dep ırımdaýdı. Sonımen qatar, ösip kele jatqan qız balağa «oñ jaqta otırıp qalasıñ» dep ustatpağan, al, uldarğa «sür boýdaq bolasıñ» degen senim boýınşa jigitke de bermeýdi.
«Ertede bir baýdıñ qorasın qırıq qaraqşı torwıldaptı. Biraq, qanşa tırıssa da, malın ala almağan eken. Baýdıñ qorasın qarwlı jasaq küzetip turıptı. Biraq, tañ ata qarawıldar közden ğaýıp boladı eken. Urılar tılsım jaýdı tüsinbeýdi. Ertesine birewin tıñşılıqqa jumsaýdı. Ol baýğa jolawşı keýpinde kelip sır tartadı. Baýdıñ jalğız ulı men bäýbişesinen özge eşkimi joq eken.
Tıñşı qaýta kelip:
– Baýdıñ malın küzetetin ne jalşı, ne küzetşisi joq. Bärin barladım. Körşilerinen de suradım. Eşbir jasağı joq. Bizge elestegen bolwı kerek, – deýdi. Urılardıñ basşısı:
– Endeşe bügin şabamız, – dep atqa qonadı.
Bul jolı da urılar qorağa taqap kelgende qarwlı jasaqqa kezigedi. Urılardıñ birneşewi jaralanıp, keýin şeginedi. Ertesine urınıñ basşısı baýğa özi barıp:
– Baýeke, men urı edim. On kün boldı sizdiñ malıñızdı torıp jürgenime. Biraq, qorañızdı küzetken qalıñ äsker aldırmaýdı. Kündiz közden ğaýıp boladı. Ne sır, ne kïeñiz bar, aýtıñızşı? – dep ağınan jarılıptı. Baý urını ertip alıp, qorasında ilwli turğan käri jilikti körsetedi:
– Äkem marqum dünïeden öterinde: «Käri jilik körseñ, qoraña baýla. Malıña qorğan boladı», – dewşi edi. Ösïetin orındap, käri jilik ilip qoýdım. Sodan beri malğa qasqır da şappadı, urı da tüspedi, birde-bir malım joğalmadı, qaýta mıñğırıp ösip keledi. Sonıñ şarapatı bolmasa, mende basqa kïe joq, – deýdi.
Qudiretke bas ïgen urılar baýmen dos bolıptı. Nïetinen qaýtıp, adal käsipke köşipti desedi».
Käri jilikti jewge bolmaýdı degendi ğana estwşi edik. Onıñ mäni munşalıqtı tereñde jatqanın oýlamappız.
«Ertede baýdıñ jalğız ulı bolıptı. Ol kerwen tartıp, qalağa sawdağa attanadı. Saparğa şığar kezde äkesi:
– Balam, mına käri süýekti qoýnıña salıp al. Qawip-qaterden aman bolasıñ, – deýdi.
– Äý, äke-aý, seniñ-aq ırımıñ tawsılmaýdı eken, – dep ulı selsoq qaraýdı. Biraq äke köñilin qïmaý, köp qapşıqtıñ birine laqtıra saladı.
Mejeli jerine aman-esen jetip, sawdasın jasap elge qaýtadı. Jolda kerwenge qaraqşılar şabwıldaýdı. Bala ne isterin bilmeý, qattı sasadı. Sol kezde art jağınan qarwlı jasaq paýda bolıp, qaraqşılarğa qarsı umtıladı. Tonawşılar seskenip, keýin şeginedi. Qapılısta bir qaraqşınıñ qañğığan oğı balanıñ ayağına tïip, jaralanıp qaladı. Ğaýıptan paýda bolğan jasaq kerwendi aman-esen elge jetkizedi. Biraq el şeti köringende közden ğaýıp boladı. Bala üýine kelip, äkesine bolğan jaýdı bayandaýdı. Sonda äkesi:
– Ulım, ırımnıñ sırın endi tüsingen bolarsıñ. Käri jilikke Qudaý osındaý qasïet darıtqan. Sen balalıq qılıp, käri jilikti köp qapşıqtıñ birine salıp aldıñ. Sonda da kerweniñ Ğaýıp Eren Qırıq Şiltenniñ şılawında boldı. Eger ıqılasıñ küşti bolğanda jebe de darımas edi, – degen eken. Osıdan bastap el awzında «Käri jilik er jigitti qırıq joldan qağadı» degen söz qalıptı».




Pikir üstew

É-poşta mekenjaýıñız jarïyalanbaýdı. Mindetti örister * tañbalanğan

Back to Top ↑