banner-top12

Salt-dästür 15

Qosqan waqıtı Nawrız 1, 2016 | 1  000 ret oqıldı | saýtqa qosqan shalqar

0

Küý

«Küý – burın-soñdı qulaqtı bitkenniñ qulağımen tıñdap, jürekti bitkenniñ jüregimen sezip körgen dıbıs, ırğaq, ün, äwen bitkenniñ sonaw alıs asqarda turğan qojası» (Belgilew däpterden)

Küýden basqa önerdi Allatağala dünïejüzindegi barşa xalıqqa ortaq etip taratqan eken. El bitkenniñ arasınan azğana darın ïeleri qudaýdıñ jarlığımen jaralıp öz-öz  zaman, kezderin öleñmen örnektep, swretpen beýnelep… degen sekildi önerdiñ ärbir türimen özgege jarıq sıýlasa kerek. Al «KÜÝ» – degen, qudireti basım önerdi qudaý tek qazaqqa ğana enşilepti.

 

Küý – söz emes, öleñ emes, swret emes.

Küý – degen, öleñmen örnektewge kelmeýtin, sözben kestelep beder-türi kemïtin, swretpen beýnelep öñ-beýnesi jetpeýtin sondaý joğarı sezimdi qos işekpen jürekke jetkizgen, qanğa siñirgen, süýekten ötkizgen «sözsiz, tilsiz, öñsiz» sïqırlıdan sïqırlı alaman asqaq äserli äwen. Äwen bolğanda da sezimnen jumsaq, waqıttan jüýrik, qaýğıdan qattı, jaladan awır, jannan tätti, şındıqtan aşı, jahannan keñ, körden tar, közden ötkir, kökirekten köregen, oýdan tereñ o dünïe men bu dünïede uqsastığı joq orasan bir oqşaw dıbıs – ırğaq.

Burın-soñdı qulaqtı bitkenniñ qulağımen tıñdap, jürekti bitkenniñ jüregimen sezip körgen dıbıs, ırğaq, ün, äwenniñ sonaw alıs asqarda turğan qojası. Küýsiz bolsa qazaqtıñ ömiri qarañ. Küý qudiretin sezinbegen, küý sïqırına urınbağan, odan lyazzat almağan qazaq balası älemde birew bar dese men senbeýmin. Öýtkeni küý adamnıñ erkinen tıs süýegine siñetin, qalawınan tıs qanına jetetin küñirenip turğan kürdeli sarın. Samarqaw, jabarqaw, jarıq jarqın jandünïeñdi terbegen jaña da tıñ älem. Küý altınnan qımbat, ardan taza, ädemi, äserli, äşekeýli saz.

Ol – atañdaý aqıldı, äjeñdeý äñgimeşil, äkeñdeý äldi, anañdaý ardaqtı, süýgeniñdeý süýikti, ulıñdaý ulıqtı, urpaqtaý mäñgi baqï öşpeýtin swıqqa toñbaýtın, ıstıqqa küýmeýtin, sumıraý sumnıñ aýlasına könbeýtin mändi de maqsattı mädenïet. Mäjilissiz, mäsilïqatsız kelisetin şınaýı  şın mälimet.

El awzınan: Ertede el arasında küýşiligimen ataqqa şıqqan Nurqoja attı eki önerpaz jigit bolıptı. Öner süýgiş Tıñdarman köpşilik sonıñ birin jürgen jerin   qızıqqa bölep jüretindikten «Qızıqtı Nurqoja» al endi birin on sawsağına on altın jüzik salıp jarqıldata küý tartatın seriligine baýlanıstırıp «jüzikti Nurqoja» atandırğan eken. Sonıñ Jüzikti Nurqojası birde el aralap jürip ïen dalağa keledi de atın şalğınğa tusap özi küý şertwge otıradı. Däl osı sätte tañerteñnen beri ökşelep añdıp kele jatqan ataqtı urı küýşiniñ atın bosatıp mine salıp tasırlatıp şaba jöneledi. Sonda uzaq ta tätti küýge balqıp otırğan küýşi atın alıp  şawıp bara jatqan urınıñ artınan:

–         Oý, aqımaq, körkökirek beýşara! At kerek bolsa ündemeý dıbıs şığarmaý urlap alıp jüre bermeýsiñ be. Mıñ jılqı da qaýta oralmas qaýran küýimdi üzdiñ ğoý – dep aýğaýlaptı. Qazaq üşin küý osındaý bağalı, osındaý qımbat. Bılaýşa aýtqanda astıñdağı minip jürgen altın erli arğımaq atı arındağan jalğız küýdiñ üzilwinen arzan…

Esimdegiden: Meniñ atam Bäkeý degen kisi on sawsağınan öner tamğan zerdeli kisi boldı. Men dombıra şertwdi sol kisiden üýrendim. Birde üýlerine barsam atam tamıljıta küý şertip otır eken. Kire amandastım. Ol kisi sälemimdi almadı. Tek küý bitken soñ ğana basın köterip:

–         Balam, sen mınanı tüsin. Ämanda namaz oqıp otırğan adamğa namazı men küýi ayaqtağanşa amandaspağan abzal. Öýtkeni birewi quranına siñip, endi birewi tätti küýge balqıp otıradı. Ekewine de bergen sälemiñ böget boladı – dep edi. Ïä, adam balası üşin bir-birine sälem berw degen orındamawğa bolmaýtın dästür, jazılmağan zañ. Äýtsede küñirenip turğan küýdi üzseñ ol asqan qïyanat.

El awzınan: Burın urpağı joq bir azamat moýnına burşaq salıp Alladan urpaq jalğaýtın ul berwin tilep jalbarınğan eken. Alla bir ul beripti de ulın tilsiz meñirew etip jaratıptı. Sosın ulınıñ meñirew ekenin bildirmew üşin äkesiniñ tıñdaw qabiletin qaýtarıp alıp qoýıptı. Meñirew ul öse kele äkesine qulaq kirgizw üşin ärekettenip erteli keş äkesine jalıqpaý küý şertip beredi eken. Keýin balasınıñ äreketi iske asıp äkesi bebewlegen äsem küýdi estï bastaptı da balası söýleý bastaptı. Söýtip qudiretti küşti küý äweni sañıraw äkege qulaq, meñirew ulğa til sıýlaptı-mıs.

Ïä, küý – qudaýdaý qudiretti, quldaý elpek, säbïdeý päk, säldedeý aq, sälemdeý jeñil, säwledeý jıldam.

Ïä küý – Küýedeý qara, köñildeý näzik, körpedeý jılı, teñizdeý tereñ, tawdaý bïik, jawdaý qatal.

Küý – qos şek, qw şanaqtan tögilip bir ketkende: Qañqıldap, sañqıldap, qoñırlap, mamırlap, tamtumdap, alqıldap.

Tıñdawşını –

Uýıtıp, eliktirip, erkeletip, eritip, eljiretip, jılatıp,

Küý –

Qalıqtap, şarıqtap, qarqındap, jarqıldap,

Tıñdawşını –

Tasıtıp, jasıtıp,

Qwandırıp, şattandırıp,

Maqtandırıp,

Küý –

Qomdanıp, jorğalap,

Uşıp,

Sorğalap, şımırqanıp,

Şırqırap, şırıldap,

Tıñdawşını –

Emeksitip, ekilendirip, ertip, şıñ basına şığarıp, şıñırawğa qulatıp barıp tübine jetkizbeý qanatına qondırıp, qaýta örletip belgisiz bir älem dünïesine qaraý bastap ketedi de eptep tömendete, tömendete, äkelip ornına otırğızadı. Sosın özi alıstaý, alıstaý tüsip ünsiz üziledi. Sondaý köziñdi aşıp, esiñdi jïsañ saý salañnan ter ağıp, sora-sorañ şığıp jılap otırasıñ.

Ïä küýdiñ şınşıl, küýden muñşıl, küýden minşil, küýden ünşil, küýden mıqtı, küýden quttı, küýden sustı, küýden jarıq, küýden anıq, küýden alıp närse  jalğanda birew de joq. Meniñ küýden alğan ulağatım uşan teñiz, küýden üýrengen önegem üýilgen qazına, tapqan tabısım taw töbe.

Meniñ jazğan öleñ sözderim birde ötkir kekşil, birde näzik erke oýşıl, birde aşı şınşıl bolıp kelse ol meniñ mıqtılığım emes küýden alğan ğalamatım.

Küý twralı tolğawımdı men osılaý ayaqtadım. Budant arı küý twralı söýlewge sirä meniñ til darınım jetpedi.

Baýıt Qabanulı, Erdenet qalası, Moñğolïya

 




Pikir üstew

É-poşta mekenjaýıñız jarïyalanbaýdı. Mindetti örister * tañbalanğan

Back to Top ↑