banner-top12

Aýtarım bar 46d329b108de8307447a498d852996db (1)

Qosqan waqıtı Qazan 20, 2017 | 213 ret oqıldı | saýtqa qosqan shalqar

0

Latın qarpine köşw – quldıq sanadan qutqaradı

Egemendi el bolğalı sırtqı sayasatımızdı da, işki sayasatımızdı da özimiz şeşip jatırmız. Sonıñ biri kïrïll älipbïinen latınğa köşw bolmaqşı. Älipbï awıstırwdıñ sayasï da, ékonomïkalıq ta mäni bar. Bul – birinşi kezekte quldıq sanadan qutqaradı. Egemendik alğanımızğa 26 jıl bolsa da «öz memleketim, öz memlekettiktilim bar» dep bastı kötere ustap, kewdeni kerip, qazaqşa söýlewdiñ ornına, äli künge deýin keýbir mïnïstrler men depwtattar, memlekettik qızmetkerler orısşa söýlewge äwes. Osılar balaların orıs mektebine berip jür. Qazir orıs mektebiniñ 50 paýızdan köbi qazaq balaları. Bular – basqanı zor, özderin qor sanap jürgen quldıq sanadağı qazaqtar.

Ekinşiden, biz qazir älemdik ïntegracïyağa kirwge talpınıp jatırmız. Al qazirgi waqıtta älem xalqınıñ 80 paýızdaýı latın grafïkasın meñgerip, älemdik aqparattardıñ 70 paýızı osı tañbamen taratıladı.

Üşinşiden, latın älipbïi – jaña texnologïya, älemdik örkenïet tili bolıp tur. Kez kelgen el öziniñ ğılımï jetistigin älemge osı jazwmen taratadı. Basqanıñ jetistigin de osı jazwmen oqïdı. Älemdik örkenïetten qalıp qoýmaýıq desek bizdiñ de latınğa köşkenimiz durıs.

Endigi mäsele – tilimizdiñ ündik, tildik erekşeligin barınşa öteý alatın, onı durıs jetkize alatın, ğılımï-texnïkalıq progreske ïkemdi älipbïdiñ eñ oñtaýlı birıñğaý standartın muqïyat äri tïyanaqtı engizw bolmaq.  Kezinde Axmet Baýtursınov ulttıq älipbïdiñ tört ölşemin belgilegen edi. Olar: jeñil äri tilge oramdı bolwı, tañbanıñ azdığı men jazwğa ïkemdiligi, jazw procesinde ıqşamdılığı men ıñğaýlılığı, üýrenwge oñaý bolwı. Osı tört ölşemdi basşılıqqa alğanımız durıs. Äri kompyuter taqtasındağı latın tañbasınan şıqpaw kerek. Bul qaý elge barsañ da kez kelgen kompyutermen erkin jumıs istewge ıñğaýlı boladı. Bul turğıda usınılğan eki nusqanıñ apostroftarmen berilgen ekinşisi, «bir ärip – bir dıbıs» nusqası köñilge qonımdıraq. Degenmen birdi-ekili dïgraftı da qoldanwğa boladı.

Soñğı nusqada eki dıbıs bir ärippen berilgen türi bar eken. Olar: Hh – Xx, Hh; I’I’ – Ïï, Ýý dıbıstarı bir ärippen berilgen.  Mısalı «Xabar», «Häm» sözderin «Habar», «Ha’m» dep bir ärippen jazsaq tilimizdiñ ündestigi buzıladı. Sol sïyaqtı «Aý», «Bï» sözderin «Ai’», «Bi’» dep bir ärippen berw de til ündestigine qaýşı keledi. Sondıqtan «Xx», «Hh» äripterin kïrïllïcadağı sïyaqtı jeke-jeke qaldırğan durıs. Al «Ïï-Jj», «Ýý-J’j’» dep belgilegen durıs bolar edi.

Ekinşi nusqada jaqın ündes dıbıstar «A – Ä», «G- Ğ», «O – Ö», «N – Ñ» apostrofpen berilgen. Bul durıs. Al keýingi kezde «Q» ärpin latınşa «Q» dep belgilep jürmiz. Latın älipbïinde de «K» ärpi bar. Sondıqtan «Qq» ärpin de apostrof arqılı «K`k`» dep belgilesek, latındağı «Qq» bos qaladı. Bul ärippen «Jj»-di belgilewge bolar edi. Endi qatar turğan ündes üş ärpimiz bar. Olar: «W – U – Ü» äripteri.  Latında  da  «Uu»  ärpi

bar. Üşewi ündes jaqın äripter bolğandıqtan olardı da «Uu»-ğa apostrof qoyu arqılı jasağan durısıraq. Sonda «Ww-Uu», «Uu-U’u’», «Üü-U’’u’’» boladı. Tek bul jerde «Ü» jasaw üşin «U» dıñ üstine eki ret däýekşe qoyu kerek.

Ekinşi nusqada latınnıñ «Ww» ärpi bos qalğan eken. Onı kïrïllïcadağı «Şş» ärpine paýdalanwğa boladı. Sonda «Şş – Ww» boladı. Qazaq tilinde «J» men «Ş» dıbıstarı köp qoldanılatındar qatarında. Sondıqtan olarğa jeke ärip arnağan durıs. Al «Çç» dıbısı qazaqtıñ töl sözinde qoldanılmaýdı. Tek şettilder men, şeteldiñ azamattarınıñ attarı üşin ğana kerek. Sondıqtan onı ağılşındar sïyaqtı «Çç-CHch» dep belgilep, dïgraftı qoldanw kerek. Bir ärip dïgrafpen belgilense qïındıq twdıra qoýmas. Sonda latın älipbïimizde 35 dıbıs, 36 ärip bolıp şığadı.

Latın älipbïine ötw şeteldikterdiñ de qazaq tilin meñgerwine oñaýlıq twdıradı. Sondıqtan olardıñ tilimizdi meñgerwge ıntası artatın boladı. Sol kezde olar orısşa emes, qazaqşa amandasatın boladı.

Sonımenmen  usınğan nusqa bılaý bolıp şığadı:

Kïrïll  Latın

  1. Aa – Aa
  2. Ää – A’a’
  3. Bb – Bb
  4. Vv – Vv
  5. Gg – Gg
  6. Ğğ – G’g’
  7. Dd – Dd
  8. Ee – Ee
  9. Jj – Qq
  10. Zz – Zz
  11. Ïï – Jj
  12. Ýý – J’j’
  13. Kk – Kk
  14. Qq – K’k’
  15. Ll – Ll
  16. Mm – Mm
  17. Nn – Nn
  18. Ññ – N’n’
  19. Oo – Oo
  20. Öö – O’o’
  21. Pp – Pp
  22. Rr -Rr
  23. Ss – Ss
  24. Tt – Tt
  25. Ww – Uu
  26. Uu – U’u’
  27. Üü – U’’u’’
  28. Ff – Ff
  29. Xx – Xx
  30. Hh – Hh
  31. Cc – Cc
  32. Çç – CH ch
  33. Şş – Ww
  34. Iı – Yy
  35. İi – Ii

Qazaq xalqı ejelden tili, jazwı bar sawattı xalıq bolğan. Kültegin babalarımız tasqa rwnïkalıq jazwmen tarïxın jazğanda, qazirgi «sawattımız» dep jürgen xalıqtarda jazw tügili sözderin de durıstap qurap aýta almaýtın edi. Rwnïkalıq jazwımızdı X ğasırğa deýin paýdalanıp keldik. Tek, Ïslam dinin qabıldağannan keýin arab älipbïine awıstıq. Mümkin keler urpaq evreýler sïyaqtı köne jazwımızdı qalpına keltirip, paýdalanar. Al, qazirşe latındı paýdalana turaýıq. «Qolyn’ bolsyn, latynk’arpi» demekpiz.

 

Nazraxmet QALÏ,

zeýnetker. Almatı qalası




Pikir üstew

É-poşta mekenjaýıñız jarïyalanbaýdı. Mindetti örister * tañbalanğan

Back to Top ↑