banner-top12

Ädebïet Evropa 2017 123

Qosqan waqıtı Qaraşa 26, 2018 | 69 ret oqıldı | saýtqa qosqan shalqar

0

Mïyaw, mïyaw, mïyaw…

 

Tüsimde ölgen ekenmin. Mürdemdi janaqımnıñ işine jaýımen jatqızıp, tus-tusımnan alwan maxammen qurandı jiberip tartqan köp jumıstı ilezimge pitirdi de awılğa qaýttı.

«Öliniñ beti arı, tiriniñ beti beri»degendeý mınaw, tirşilik dünïedegi qïmas jarım, bawıret-balalarım,twıs-twğan, dos-jarandar zar eñirep, egile esinen tanıp, betterin jırtıp, köñil jara, jüzderin sora etip, qaýğı qazanında qaýnasada, men mizbağar emespin. Sezimi selt etpegen,jüregi jelip etpegen işti-tisti birqalıptı tüneriñki küýdemin. Tiridegi qalpımnan tek tilden ğana aýırılıppın. Basqa aqıl-es, estw, körw, oý qorıtw degender qaz-qalpında.

Qasımnan qabırşılar qırıq qadamdaý alıstadı. Men jan aqımnıñ işinde jalğız jatırmın. Arğı dünïeniñ ämirinen äli ayan joq. Qula topıraq quşağındağı jalğızsırağan köñilim sondaý qulazwlı. Osı kezde anaw bir jıldarı «Qızıl qorğawşılardıñ»(öz ağaýındarım ğoý) tayağınıñ taptawında ketken äjemniñ aqırğı dünïe jaýlı aýtqandarı küni qazirgideý elestewde…

– Adamdı qoýıp, qabırşılar qırıq qadam şegingennen keýin, jan aqımnıñ qabırğası aşılıp, Mäñkür-müñkir jetedi.Balam! Ol äweli kimsiñ? Qaşannan musılmansıñ? Ulı tawğa şıqtıñ ba? Ular etin jediñ be? -dep suraýdı. Buğan atım bälen, tügenbaýdıñ balasımın, älmïsaqtan beri musılmanmın. Qudaýdıñ qulı, Muxammettiñ ümbetimin. Ulı tawğa şıqtım, ular etin jedim dep jañılmaý jawap berw kerek. Odan keýin künäliler tozaqqa,künäsiz ïmandılar ujımaqqa baradı. Musılman balasına tozaq jazılmağan. Tozaqtan tïisti ğazabın körgen soñ tügelimen ujımaqtan orın aladı. Al dini jattar tügelimen tozaqqa tüsedi. Tek ädil patşası men säbï balası qoñır degen jerde turadı…

Mine, kün ekeni, tün ekeni belgisiz waqıt degeniñiz zımırap ötip jatır.Bälkim, jeti näziri, qırqım , jıldığım tügel berilip te bolğan şığar. Meni kerek etken Mäñkür-müñkir joq. Bir arwaq üşin budan ötken qorlıq bolsın ba? Jalğızdıq, qulazw, alañdaw, ïesiz qalw, işteý azaptanw degenderdiñ bär-bäri meniñ bir basımnan qora-qorasımen tabıladı.Biraq qanşa azaptansañ da qolıñnan keleri ne? Tilden aýırılğanmın, kökirektiñ saýrap turwınıñ özi meniñ basımdağı bar azaptıñ bastawı.Budan qutılw üşin ölip alwda, ölip qalğan meniñ qolımnan endi kelgen qaýda, ätteñ, deseñşi…

 

Eki közim tört bolıp, Mañkür-müñkirdi tosqanıma jıldan astı. Äli xabar joq. Oñ jambasım tesilermen bolğan soñ, sol jambasıma zorğa awnap jattım. Äbden qaljıradım.Ülken mï,sara kökirek qızmetin toqtatıp, beýmaza del-sal 3-4 jıldıq uzaq xal keşkenge uqsaýmın, älde neniñ sıbdırımen jan därmenmen oñ jambasıma awnap tüssem, jan aqımnıñ qubıla tusınan esik aýqara aşılıptı.Qula topıraqtıñ qwısında qundaqtalwdıñ kökesin közimen körgen men üşin budan ötken baqıt bolsın ba?! Kökten izdegenim jerden tabılğan kösew bastı köse men baýqus kebinimdi süýretip tısqa şıqtım.

Men twmısımda körmegen qulazığan quba-quba jonamdar, terisinen soqqan ızğırıq jelemik öñmeniñnen ötedi. Aýnala qw medïen, qulazïdı. Etik bası kömiler şañbaý awız kül topıraq, baýtaq japanda betke qadalar qıltan joq, qulaqqa urğan tanadaý. Elbeñ etken ebelek közge şalığar emes.Qula topıraqtıñ qwısı qwırıp, meýilinşe jalğızdıqpen jetimdikti körgen kösew köse basım borbastaq bolıp beleñ-beleñ bezbüýrek buýrattı qurtşa qwalap jelip kelemin. Bağdarda, baýlamda buýdasız. Mine, osındaý aş arwaqtıñ albarındı äreketinen däneñe joq boldı. Ujımaqtı qoýşı, älgi qoñırıñ  men tozağıñ qanşa salbwırındı bolsam da teke müýizin körsetpedi, bir kez büýregi bitew neşe sötkelik jüristen keýin eken deýmin, ayaqtan därmen, boýdan xal ketip, jığılğanğa uqsaýmın.  Meýilinşe qaljırap, şarşawda, uýqıda, esten tanwda emes bir xalde jatıp qalıppın. Qanşa jatqanımdı kim bilsin, ular-şw, sıñsığan älde neniñ toptı ortasınan janım türşigip oyandım. Mine , ğajap eki betimmen jer süze jatqan ekenmin,basımdı aqırın saqsına köterip (tirşilik ortam qalıptastırğan dağdım osılaý edi) közqïığımmen aýnalama qarasam, tört töñiregim qaptağan öñşeñ qara mısıq. Biri barıldap, biri şarıldap, sıñsıp, ıñırsıp mazaqtağandaý, öşige, keýi mükis, keýi kömekeýmen beý-bereket qalıpta «Mïaw, mïaw, mïawlap » jabıla mağan tönedi.

O, dünïe! Senen pendeniñ körgeninen körmegeni rasında köp eken. Mınaw, kösew köse basıñdı qawmalağan qalıñ qara päleniñ dawısı, sırtqı tulğası mısıq demeseñ, mundaý qubıjıqtı kim körgen . Qıp-qızıl eki közi ejireýe qarağanda öñmeniñnen ötedi. Awzın arandaý aşqanda, eki azwı qandı qoldıñ qanjarındaý jalañdaýdı.  Jaña ğana qan soqtağa awzın malıp şıqqanı joq, jaralımımda osılaý ekendigi belgisiz sala qulaş tili, eki ezwi qıp-qızıl qan. Judırıqtaý bası, jartı kez qıldaý moýın men denesine tutasıp, ïmïe solañ bitken tört ayaqtıñ tuyaqtarı men mundalaý közge şalığıp, zäreñdi zär tübine jibergendeý, päle qaýdasıñ dep jalanıp turğanı. İşi -bawırı müldem joq derlik. Qwıs kewde quýımşaqqa bir kezge jeter-jetpes qara qıl arqannıñ üzigimen jalğana salğandaý. Ïmeñ –ïmeñ etedi. Mağan jan-jağımnan töne töñirektep, közderin közimnen taýdırmaý taqaý qaraýdı. Tegi aşıqqandıqtarınan jem etpek türi bar. Men jambasımdı jerden almaý, eki qolımdı jerge tirep, moýnımdı bar şamamşa soza mısıqtar şoğırınıñ artına qaradım. Atamañız jer qaýısadı, neşe qabat qorşağanın bilip bolar emessiñ. Arğı oýım qorşawdıñ andızdaw äredigi bolsa, zıta jönelmek edim, odan da taqırğa otırdım. Amalsız kökiregimdi basıp, aýnalamdağı qawmalağan pälelerge naqtap qarasam bağanadan dirildep, qaltırap otırıp, baýqamappın, keýbir mısıqtar awızdarına ölgen küşikterin salaqtatıp, tistep alıptı. Örisim orılıp, tağdırım tarılğan men de amalsızlıqtan  aýnalamdağılarğa jitï qarawdan basqa şara bolmadı. Mına ğajapqa qarañız, ne jan ïesiniñ bolmasın özgerwi, ösw barısında basqa barlıq müşelerinde özgeris bolsa da, qos janarı mäñgi äwelgi qalpın saqtap özgermeýdi ğoý. Aýnalamdağı qorşawdıñ meni bir kez aralıqtan baspalap jatqan aldıñğı şebi qırıq jıldıq tirligimde qolımda baqqan, bir üýde tirlik keşirgen , däm-tuzdas bolğan, maýmöñke mïyawğa basatın öz mısıqtarım. Al anaw mısıqtardıñ awzındağı öli küşikterdi endi bildim, enesi toğız tapqan, segiz tapqan kezde men şanşıp tastağan küşikteri. Däl osı arağa kelgende, aş mısıqtardıñ torwıldawınıñ sırın tüptep tüsindim. Burağaý bultağı joq. Bular menen qarız-qaqın almaqşı, basqa däneñe emes. Amal ne şanşıp, şanşıp…joq. Olaý istewge bolmaýdı. Bizdiñ ortamızda mısıq qızıl kitapqa engen birinşi därejeli qorğalatın xaýwan. Mısıq qwalasañ, öltirseñ jazağa tap bolasıñ. Odan qudaý saqtasın, sonda mende ne qarız- qaqı bar? Qabağınan qaqpadım, tamağınan tartpadım. Tünde körpeme kirip jattı. Ajaldan öldi, qartaýıp öldi, birin-biri talap öltirdi, öz ayağımen qañğıp öldi. Al anaw küşikterdi şanşıp tastağan kezde, ondaý pale joq edi…

Atamız qazaqtıñ täñirden aspan aşıq, jer jazıqta: «Suqtınıñ suğınan, tildiniñ tilinen saqta» dep tilenwi beker emes eken. Neşe jüz mıñ aş mısıqtıñ suqtanğan közi men ular-şw «Mïyaw, mïayaw, mïyawı » janımdı türşiktirip jiberdi. Tağat tappağan qursüldermen ornımnan dirildep-qaltırağan qalıpta atıp turdım. Bulaý etpesime şaram da joq edi. Meniñ atıp turıwım – aq muñ eken, mısıq qorşawı jarım kez taraýdı. Men radïwsı jarım kezge jeter-jetpes döñgelek terrïtorïyanıñ işinde selk-selk etemin.

Adamnıñ basına asa bir baqıttı şaq ne sumdıq tragedïyalıq xal twğanda, ömirdegi eñ qïmas, eñ qamqorıñ jeti qarañğı tündegi temir qazıqtaý jılt beretini bar emes pe!? Däl osılaý qamawda qalıp, qalş-qalş qara terge tüsip, turğan tusımda, äjemniñ tağıda aqırğı dünïe jaýında aýtqan:

– Balam,  burınğılardıñ mına «mısıqşa köziñdi jumba»  degen sözi beker aýtılmağan ğoý. Mısıq asıramaýtın närse, bunıñ jolı qattı,tilewi jaman, adıra qalğırdıñ közin tars jumıp mïyawlaýtınına qaramaýsıñ ba? Tilewiñ qurıp qane qalğır, bir qoýdıñ etin jese de qarını şıqpaý mïyawlap qana jürgeni. Ol dünïege barğanda tirlikte etken bar jaqsılığıña opa qılmaý, ïmanıña talasadı eken… deýtin. Köş bastağan äjeniñ kösem oýlı ösïetteri kökeýime oralğan saýın kösew bas köseñiz barmağın şaýnaý berdi.

«Özekti janğa bir ölim» qara mısıqtardıñ qorşawında qaşanğı tura beremin, bulardıñ erte me, keş pe meni qawjaq eteri kindik bawı kesilgen dünïe ğoý. Endi amalın tawıp qutılwım kerek. Onıñ jolı – qaşw degen oýğa keldim.Al sonda qaýda qaşamın. Ujımaqqa, tozaqqa, qoñırına…joq. Bulardan bult jwıq. Ömeşegiñdi qanşa üzgenimmen men bularğa qabıldanbaýtın kösew bas kösemin. Basqa barar jer, basar tawım joq. Tek qula topraqtı körime qaşwım kerek. Zändemi mısıqtar men osı baýlamğa baýızdağan zaman, arğı oýımdı aýınıtpaý bildi bilem, şw-şurqan «mïyawğa» basıp tap berdi. Itqï jöneldim. Jolımdağı burılwğa murşası kelmegen mısıqtardı basıp-janşıp uşıp kelemin.Ayağımnıñ astında qalğan mısıqtardıñ tügi tebendeý uştı tikenekteri tabanıma kirş-kirş qadalıp , wdaý aşıtadı. Baltırıma, aş qabırğama,bilegime atıla kelip jarmasqan aş mısıqtardı silkip laqtırıp kelem. Deneme tuyağı, awzı ilikken jerdiñ etinen qanın swdaý ağızıp,ornasımen julıp alıp qalıp jatır. Jan därmen äreketim jaman bolmadı. Äwelgi bunda kelgen izimniñ sorabın taptım. Mısıqtar qorşwınan şıqtım.Älde neşe belegir asqan soñ, artıma qarasam, aldı boran, artı şañ ökşeleý qwğan mısıqtar şoğırı «mïyaw,  mïyaw, mïyaw» sumdıq, sürkeýli,  suñqıldağan şw-şurqan. Körimdi tappaý qutılmaspın dep jäne de zıttım.

Öldim-taldım degende körime de jettim-aw,äýtew. Bir azınağan boran kör topırağımdı uşırıp, jer betindegi tompaýğan belgimnen juda etipti. Qulap tüsken atı-jönim jazılğan saýğaq tört bölinip anadaý jerde jatır. Japan tüz, jıp-jılmağaý, kirer kör de, tığılar jer de joq. Endi qaşwğa mende därmen de qalmağan edi. Mağan äbden öşikken mısıqtar şoğırı awızdarın arandaý aşıp, tilin salaqtatıp, üýirimen jetti de awzın saldı. Kösew bas köseñiz mısıqtar üýindisiniñ astında qaldı. Bükil denem talanıp,tınısım tarılıp, «Alla» dep basımdı julıp alsam tüsim eken. Burın, äsirese bala künimde bundaý qorqınıştı tüs körip oyanğanda qwanıp qalwşı edim. Bul jolı qwanbadım. Bälkim, jasım qırıqtıñ qırına tayap, oýlanatın jasqa jetkendigimnen bolar. Şırt uýqıda jatqan balalarım men jarıma sıbdırımdı bildirmeý kïindim de, tüpki üýge kirip, şıraq jağıp, sağatqa qarasam tüngi ekiden qırıq mïnwt ötken eken. Qolıma qalam alıp,on altı formattı, aýnalası ülken qara sızıqpen tik törtburıştap qorşalğan maqala qağazına tünimen tüsimdi tügeldeý tüsirip boldım. Mindetim orındaldı,oýlağanıma jettim. Mine, ağarıp tağı bir tañım attı. Otın jağıp, balaların kïindirip jürgen jarım :

-«Taptıq twıs» oraza aşatın şığarsız. Qamıñız üşin mazañızdı almadıq, keşire jatarsız, -dedi tañerteñgi asqa şaqırıp.

Men qalam, qağazdarımdı jïıstırıp, beti-qolımdı jwdım. Aýnağa qaradım. Rwxım köteriñki, jüzim jaýdarı, qaýınınan qalıñdığın jaña äkelgen toý üstindegi bozbaladaý ekenmin. Uýqısı qaşqandıq, mazası ketip dığıdırı qurığandıq baýqalmaýdı.

Tañerteñgilik asımdı raxattana işip bolğan soñ, jarımdı jazw üsteliniñ basına şaqırıp, «mïyaw,mïyaw, mïyawımdı» oqıp berdim. Tıñdap otırğan ol az-kem ünsizdikten keýin, arğı oýın aýttı:

– Janım, bulaý ölmew kerek eken.

– Solaý, rasında bulaý ölmew kerek.

 

Äbdil TÄWEKEL,  jazwşı

 




Pikir üstew

É-poşta mekenjaýıñız jarïyalanbaýdı. Mindetti örister * tañbalanğan

Back to Top ↑