banner-top12

Sen bilesiñ be? b89841

Qosqan waqıtı Mamır 16, 2014 | 11  991 ret oqıldı | saýtqa qosqan shalqar

2

Müşeli jas

Müşel

Müşel – 12 jıl waqıt atawı. Qazaqtıñ ulttıq uğımında jas sanı müşelmen esepteledi. Xalıq danalığında osı qağïda şın mäninde tapqırlıq sanaq esebi ekenin ğılım da moýındaýdı. Bul täsil ötken jıldardı eseptewge de, adam jasın anıqtawğa da öte ıñğaýlı äri birden-bir oñaý eseptik jüýe. Müşeldiñ alğaşqı 13 jıldan bastap, keýin är müşel saýın 12 jıldan qosıp otıradı. Burınğı kisiler jasın aýtqanda «bes müşelden eki jıl astım» (63 jas), «jeti müşelge toldım» (85 jas) deýdi. Müşeldiñ 12 jıldan qaýırlwınıñ özi adam ömiriniñ elewli kezeñine säýkes keledi. Mısalı –

  • bir müşel (13) – balalıq,
  • eki müşel (25) – küş-qwattıñ tolıswı,
  • üş müşel (37) – jan-jaqtı tolısw,
  • tört, bes müşel (49-61)- kemeldenw, jäne odan äri qarttıq däwirge säýkes keledi.

Xalıq uğımında är müşel adam ömirine qawipti jıl dep sanalıp, müşel jasında jaña kïimin birewge berip, jaratwşıdan sawlıq tileýdi, «qudaýı» /sadaqa/ jasaýdı. Bul jasında är adam saqtanıp jüredi, alıs, awır saparlarğa şıqpaýdı. Awa raýınıñ qolaýsız kezeñderinde abaýlap jüredi. Qazaqtardıñ mundaý saqtanwı negizsiz emes. Öýtkeni adam ağzasında är 12 jılda ülken özgerister bolıp turadı. Ertedegi şığıstıq ğılım osını anıqtağan.

 

1-müşel -13 jas (er jete bastaw)2-müşel – 25 jas (jigittik jas)

3-müşel – 37 jas (aqıl toqtaw)

4-müşel – 49 jas (orta jas)

5-müşel – 61 jas (orta jas)

6-müşel – 73 jas (qarttıq)7-müşel – 85 jas (kärilik)

8-müşel – 97 jas (qaljıraw)

9-müşel – 109 jas (şöpşek süyu)

10-müşel – 121 jas (nemene süyu)

10 jasqa deýin – qozı jası dep qozı-laq baqtırğan,10 men 20 jas aralığın qoý jası dep qoý, eşki baqtırğan,20 men 30 jas aralığın jılqı jası dep jılqı baqtırğan,

30 jas – orda buzar,

40 jas – qılış jas, qırıqta qamal alar,

50 jas – el ağası, erdiñ jası,

60 jas – paýğambar jası, alpıstıñ asqarı, alpıstıñ aswı, asqarlı alpıs,

70 jas – jetpistiñ belesi,

80 jas – seksenniñ señgiri.

Qazaq xalqı adamnıñ ömirine baýlanıstı birinşi müşeldi ananıñ qursağındağı merzimdi eseptep 13 dep alğan da, qalğan ömirine 12 jıldı qosıp, 25,37,49,61,73,85 t.b jastardı adamnıñ ömirindegi mañızdı jıldar dep eseptegen. Adam balası twğannan bastap, ösip-jetilw kezeñinde qaterli jıldar bolatındığın aýtıp keledi. Onı müşel jas dep ataýdı. Alğaşqı müşel 13 jas – bul adamnıñ balalıq şaqtan eresektik şaqqa deýingi kezeñi. Ol kezde er balalardıñ dawıstarı özgerip, qız balalardıñ dene bitimi süýkimdi bola bastaýdı.

13 jas keýbir näzik balalar üşin qawipti, öýtkeni balanıñ boýındağı özgeris kezeñi jäýimen ötse qawip joq, al kürt özgerse, keýbir balalar jürek, jüýke awrwlarına uşırawı mümkin desedi. Osındaý müşel esik qaqqanda: «O, Qudiret, meni osı müşelden qatersiz ötkize gör!» – dep Allağa jalbarınatın.

25 jas – jigittiktiñ alğaşqı satısı. Ol kezde er jigit bwsanıp, dene qurılısı ösip, jetilip, küşi tasıp turatın kez. Bul müşelde de sadaqa berip, kelesi müşelge deýin aman-esen bolaýın dep nïet etedi.

37 jas – adam ömirindegi eñ bastı müşel. Bul müşelde adam jigitşilikten mosqaldaw kezeñge ötip, aqıl toqtatıp, dünïege qızığa da, qızğana da qaraýtın kez.

49 jas – bul adamnıñ danalıqqa ayaq basatın kezeñi. Bul müşelde keýbirewi nemere süýse de, kärilikke moýın burmaý, «mağan kärilik kelmese eken, äli de bolsa qartaýmaý oýnap-külip qalaýınşı» deýtin kezi.

61 jas – adamnıñ danalığı artıp, özinen twğan balağa sın közben qarap, basqan izin añdıp, jaman-jaqsısın ajıratıp, özi de tärbïege keletin kezeñi.

73 jas – bul käriliktiñ moýınğa minip, ayağın tusap, otırsa turwı, tursa otırwı muñ, jatsa uýqı joq, adamnıñ diñkesi qurıp, «aýhaý, jas kezim-aý» dep kökiregi qars aýırıla kürsinip, döñbekşip barıp uýıqtaýtın kez.

85 jas – bul müşelde adamnıñ aýdaý bası qatıp, özinen keýingilermen bala qusap ursıp, jegen tamağın jegen joqpın dep, ökpelegiş bolatın kez. Sol üşin de el arasında «külseñ kärige kül», bul jasqa jetken de bar, jetpegen de bar desedi.

Är adam balası müşel jastan ötken saýın sadaqa berip, jeti nan ülestirip keledi.

          Müşeltoý – keýde «mereýtoý» dep te ataýdı. Mundaý saltanattı keş mereke, toý därejesinde memleketke, elge aýrıqşa eñbegi siñgen memleket, ğılım, öner, ädebïet qaýratkerleriniñ twğan künine baýlanıstı ötkiziledi. Bul – ädettegi twğan kün emes, sayasï – älewmettik oqïğa. Qazaqtar twğan kündi nemese müşel jasqa tolwın atap ötwdi burın ädetke, saltqa aýnaldırmağan. XX ğasır basınan bastap qazaq mädenïetinde belgili qaýratkerlerdiñ müşel toýları 50, 60, 70 jasqa tolwına baýlanıstı ötkizile bastadı. Qazaq ultı ökilderi işinen alğaş ret mereýtoýı – 50 jasqa tolğan toýı atalıp ötken adam äýgili Alaş qaýratkeri ğulama ğalım, xalıqtıñ rwxanï kösemi Axmet Baýtursınov (1923 jıl).

           Mereýtoýdıñ (müşeltoýdıñ) älewmettik, rwxanï män-mañızı öte zor. Ol belgili aqın, jazwşı, ğalım, batır t.b esimi elge belgili adamdardıñ eñbegin bağalaw, onıñ märtebesin köterw ğana emes, qalıñ jurtşılıqtı äsirese, jastardı ulı iske, önerge, bilimge tärbïelewdiñ ülgisi, xalıqqa qızmet etwdiñ körinisi dep bağalanadı. Müşel jasqa tolğan qaýratker el aldında esep beredi, öz qızmetiniñ jemisin köredi. Kezdesw keşterin ötkizip, joğarı ataqtarmen marapattaýdı. Olardıñ esimimen eli-jurtı, twğan-twısqandarı maqtanadı, qwanışına ortaqtasadı. Keýingi jastarğa ülgi etedi. Jastar da olarğa elikteýdi, armandaýdı jäne solaý talaptanadı.

Mereýtoý ötkizw – är mädenïetti elde qalıptasqan dästür. Közi tiri adamdar ğana emes, ertede qaýtıs bolğan ulı adamdardıñ da mereýtoýları atalıp ötedi. Aýtalıq, Abılaý xannıñ twğanına 300 jıl, Qabanbaý, Bögenbaý, Şaqşaq Jänibek batırlardıñ twğanına 300 jıl. Abaý, Jambıldıñ twğanına 150 jıl, Säken, Beýimbet, İlïyas, Säbïtterdiñ twğanına 100 jıl tolwı erekşe saltanatpen atalwı bükil xalıqtıq merekege aýnaldı.




2 Responses to Müşeli jas

  1. Aýgerïm says:

    müşel jas twralı naqtı aqparat aldım.

  2. Gwlmïra says:

    müşel jas twralı naqtı aqparat aldıq

Pikir üstew

É-poşta mekenjaýıñız jarïyalanbaýdı. Mindetti örister * tañbalanğan

Back to Top ↑