banner-top12

Aýtarım bar 590ef741f1321_1494153025

Qosqan waqıtı Qazan 3, 2017 | 268 ret oqıldı | saýtqa qosqan shalqar

0

MILTIQSIZ MAÝDAN

Bıltırğı jıldıñ nawrız aýında sınıptas qızımız «dünïeden ötti» degen xabardı estip, Almatıdağı biraz sınıptastar jïnalıp otbasına köñil aýtwğa bardıq. «Qızımız» degenmen sınıptastardıñ bäri paýğambar jasınan asqan, balaları er jetip, nemere süýip otırğan zeýnetkerler. Bul sınıptasımızdıñ jubaýı, eki ulı, olardan nemereleri bar. Biraq öte jaqın, künbe-kün aralasıp jürgen joq edik. Ulken toýlarda, ölim-jitimde körisip jüretinbiz. Otbasına köñil aýtıp, sırtqa şıqqanda bajaýlap qarasaq, biraz basqa ulttıñ da adamdarı bar ekenin kördik. Bulardı sınıptastıñ jäne jubaýınıñ birge jumıs istegen jumıstastarı, balalarınıñ dostarı şığar dep oýladıq.

Kelgen sınıptastar mekteptegi ömirdi eske alıp, biraz äñgimelesip turğanda, mäýitti sırtqa alıp şıqtı. Erler jağı janazağa turwğa ıñğaýlana bastağanda, molda «tura turıñdar» degendeý ïşara jasadı. Moldanıñ qasında pop ta birge jür eken. Molda: «Qadirli jamağat!  Bizdegi «Dinï senim bostandığı jäne dinï birlestikter twralı» Zañ boýınşa kim qandaý dindi qabıldaýdı öz erikterinde. Bul kisi Ïsa Mäsixtiñ senimin qabıldağan eken. Sondıqtan ärkimniñ senimin qurmetteýik. Musılman balası basqa dindi qabıldasa, basqa dinge ötken küni onıñ janazası sol kezde şığarılıp qoyadı. Bul kisi Ïsa Mäsixti qabıldağanda janazası şığarılıp qoýılğan. Sondıqtan bügin janaza şığarılmaýdı», – dedi. Bunı estip bärimiz añtarılıp qaldıq. Osıdan keýin pop Ïsa Mäsixtiñ dinï rasmïyatın jasadı. Budan keýin mäýitti Boraldaý zïratındağı sınıptasımızdıñ äke-şeşesi jatqan jerge aparıp, sol kisilerdiñ qasına qoýdı. Onda da qoýılıp bolğan soñ, molda bağanağı aýtqanın qısqaşa qaýtalıp, quran oqılmaýtının aýttı. Söýtip beýit basında da quran oqılmadı. Budan şığıp asın beretin kafege keldik. Awıldan kelgen twıstarı birdeme dedi me eken, kafede, molda törde emes, ayaq jaqta otırıp qısqa ğana ayat oqıdı. Sınıptasımızğa buýırğan quran osı ğana boldı.

Astan keýin sınıptasımızben jaqın aralasıp jürgen bir qurbısınan basqa dinge qalaý ötip ketkenin suradıq. Onıñ aýtwı boýınşa, ülken ul basqa ulttıñ qızına üýlenipti. Al ol qızdıñ özi de, ata-anaları da Ïsa Mäsixtiñ senimindegiler eken. Ülken uldı öz qatarlarına qosıp alğan. Artınan ülken ul bawırın da Ïsa Mäsixke kirgizgen. Birazdan keýin şeşelerin, bizdiñ sınıptastı da öz dinderine ötkizipti. Al äkeleri könbeý Ïslam dininde qalğan eken. Endi uldardıñ balalarınıñ bäri mäsixşiler bolatın boldı. 20-25 jıldan keýin sınıptasımızdıñ nemereleri otbasın qurıp köbeýedi. Sonda sınıptasımızdıñ şöbereleri de mäsixşıler boladı. Söýtip, keleşekte qanşama qazaq basqa dinge kirip, köbeýip şığadı degen söz.

Egemendigimizdiñ eleñ-alañında biraz zañdar qabıldandı. Sonıñ biri «Dinï senim bostandığı jäne dinï birlestikter twralı» Zañ bolatın. 1991 jılı 16-şı jeltoqsanda egemendigimizdi jarïyalaý salıp, bir aýğa tolmaýtın waqıt aralığında, atap aýtqanda, 1992 jıldıñ qañtarında qabıldanğan bul zañnıñ osal tustarı köp edi. Ol kezde Egemendi el retinde zañ şığarwğa täjirïbemiz joq, äri aldı-artımızdı bağamdap ülgermegen kez bolatın. Sondıqtan bunı basqa ulttıñ ökilderi jazıp bergen. Onda, ärïne, qazaq ultınıñ müddesi közdelmedi. Äri ol kezde Keñes Odağı ıdıraý bastap, zawıt, fabrïkalar toqtaý bastağan, eski jüýedegi baýlanıstar üzilip, ékonomïka quldıraý bastağan kez edi. Sol sebepti aldımen ékonomïkağa köñil bölinip, rwxanï jağı aqsap qaldı. Osındaý älsiz zañdı keýin ärtürli sektalar öz paýdasına asırıp ketti.

Bügingi tañğa deýin aqsap turğan tusımızdıñ biri – ulttıq ïdeyamızdıñ joqtığı bolıp tur. Qazir osı bos keñistikti türli sektalar ïemdenip aldı. Olar özderiniñ ïdeyasın jastar arasında pärmendi tarattı, äli de taratwda. Tek jastar ğana emes, orta bwın ökilderin, tipti zeýnetkerlerdi de qosıp alıp jatır. Qazirgi waqıtta Qazaqstan tek ékonomïkalıq qana emes, rwxanï dağdarıstı da basınan ötkizwde.

Bul künderi jartı mïllïondaý qazaqstandıqtar türli sektalarğa kirip ketken degen söz bar. Jäne olar künnen künge köbeyude. Biz sektalardıñ Ïslam bağıtındağı türimen ğana küres jürgizip jatırmız. Olardıñ jumısın toqtatamız, sottaýmız. Almatı qalasında Ïslam bağıtındağı 14 uýımğa tıýım salındı. Al, Qazaqstan boýınşa 21 uýım ékstremïstik jäne lañkestik dep tanıldı. Bul bir jağınan Ïslam bağıtındağı sektalardıñ agressïvti is-äreketinen bolsa, ekinşi jağınan AQŞ-tıñ Ïslamdı älemdik lañkestiktiñ qoldawşısı etip körsetwine baýlanıstı bolıp otır. Al, «betegeden bïik, jwsannan alasa» bolıp, müläýimsip işimizge kirip alıp, eldi jegi qurttaý jep jatqan xrïstïan, bwddïzm bağıtındağı sektalardı erkin jiberip qoýdıq. Olar dinï senim arqılı sanamızdı wlap, ulttıq tutastığımızğa iritki salıp, irgemizdi birtindep sögw üstinde. Almatıdağı dinï birlestiktermen jumıs isteýtin orındardıñ mälimeti boýınşa, 2006 jılı Almatınıñ özinde ğana 42 konfessïya,  275 dinï birlestik jumıs istegen edi. Olardıñ ğïbadatxanaları 200-deý bolatın. Sol jıldarı düýsenbiden jumağa deýin, aptasına bes kün üzbeý, burınğı «Raxat» telearnasınan jartı sağat, «Tañ» telearnasınan on bes mïnwt, Almatı kabeldi telearnasınan küni-tüni wağızdarın jürgizgen edi. Al, bükil Qazaqstan boýınşa 3 340 dinï birlestik bolğan. 1991 jıldarı bul san on esedeý az edi. Bïılğı jılı, xalıqqa esep berw jïınında «Din isteri jäne azamattıq qoğam mïnïstri» N.Ermekbaev mırza: «…Qazirgi künde elimizde 18 konfessïya tirkelgen. Qazaqstandıqtardıñ 15 paýızı dindar adamdar bolsa, 75 paýızı Qudaýğa senedi…», – dedi. Konfessïya twralı mälimet şındıqqa janassa, ol da Ïslam bağıtındağı konfessïyalardıñ esebinen qısqarğan sïyaqtı. Sebebi, xrïstïan, bwddïzm  bağıtındağı «Vaýşnavtar», «Baxaý» senimi, «Birlestik şirkewi», «Krïşnanı tanw qoğamı», «Jaña ömir şirkewi», «Mormondar», «Saxadja ýoga», «Jaña aspan», «Soñğı ösïet şirkewi», «Exoba (Ïegova) kwägerleri», t.b. dinï uýmdardıñ murtı qïsaýmaý   Qazaqstanda   jumıs  istewde.    Tipti,  keýbir  dinï  birlestikter eşqaýda zañdı türde tirkelmeý-aq öz jumıstarın astırtın jürgizwde. Bulardıñ ügit-nasïxat quralı da, materïaldıq-texnïkalıq bazaları da mıqtı. Bäri şet elden qarjılandırıladı.

Osılardıñ işindegi eñ erkin, qımsınbaý, ata-babalarınıñ elinde taýrañdağandaý äreket etip jürgenderi – Exoba Kwägerleri. Bular Qazaqstannıñ kez kelgen qalalarında bar. Äri kongresterin aşıq ötkizedi. Bir ökiniştisi, «Exoba kwägerlerin» uýımdastırwğa bastamaşı bolıp jürgen qazaqtar är qalada bar. Mısalı, Oñtüstik Qazaqstan oblısındağı «Exoba kwägerleri» dinï birlestiginiñ  bastamaşı bolğan 56 azamattıñ 25-i qazaq bolsa, Jambıl oblısında (Şw qalası) 57 adamnıñ 22-si, al Almatı qalasında dinï birlestiktiñ negizin qalağan 60 exobalıqtardıñ 19-ı qazaq bolğan.

 

Exobanıñ qurılw tarïxı

Bular – «Exobanı» Qudaýdıñ atı dep wağızdaýdı. Al, Ïsa Exobanıñ rwxanï ulı dep tüsindiriledi. Sondıqtan Exoba iliminiñ şıqqanına 3,5 mıñ jıl dep aýtadı. Biraq ta özderiniñ «Exoba Kwägerleri jïırmasınşı ğasırda» («Svïdetelï Ïegovı v dvadcatom veke») degen orısşa kitapşada qazirgi Exoba Kwägerleriniñ tarïxın 1870 jıldıñ basında Allegeýnï qalasında belgisiz toptıñ Bïblïyanı zertteý bastağanınan bastaw alatının aýtadı. Onıñ bastawşısı Çarlz Teýz Rassell degen adam bolğan. Al 1880 jıldarı bular onşaqtı top bolıp köbeýgen. 1881 jılı «Zions Watch Tract Society» («Sïon sağatı qoğamınıñ traktatı») degen qoğam bolıp qurıladı. Bul qoğam 1884 jılı zañdı türde tirkeledi. Qoğamnıñ prezïdenti bolıp Ç.T.Rassell saýlanadı. Keýinirek bul qoğam – «Watch Tower Bible and Tract Society») («Bïblïya munarasınıñ sağatı jäne qoğamnıñ traktatı») dep atın özgertedi. 1909 jılğa qaraý qoğam xalıqaralıq sïpat alıp Brwklïnge (Nyu-Ýork) köşedi jäne sodan beri osında turıp keledi. Qoğamnıñ tuñğış prezïdenti Ç.T.Rassell 1916 jılı dünïe saladı. Onıñ ornın Djozef F.Rwterford degen adam basadı. Bular özderin dästürli xrïstïandardan ajıratw üşin 1931 jılı attarın – «Exoba Kwägerleri» dep özgertedi. Sodan beri osı atpen älemge jaýılıp keledi. Dj.F.Rwterford 1942 jılı qaýtıs boladı. Onıñ ornına N.X.Norr degen keledi. 1943 jılı, bes aýlıq «Galaad Küzet Munarasınıñ Bïblï mektebi» degen mïssïonerler daýındaýtın mektep aşadı. Sodan beri osı mektepti bitirgenderdi älemniñ barlıq elderine jiberip otır. N.X.Norr 1977 jılı qaýtıs boladı. Budan keýin Basqarwşı keñes qurılıp, qoğamdı komïtetter basqaratın boladı. Al komïtetterge Basqarwşı keñestiñ müşeleri kiredi. Exoba kwägerleriniñ dünïejüzilik Bas basqarması Nyu-Ýorkte ornalasqan. Mine, Exoba kwägerleriniñ qısqaşa qurılw tarïxı osılaý.

Exobanıñ kongresi

Bulardıñ kogresine men eki ret, 2006 jäne 2008 jıldarı qatısıp körgen edim. Jänede 16.07.2017 jılı barsam, orıs tobınıñ exobaşıları jïnalıstarın ötkizip jatır eken. Oğan da qatısıp qaýttım.

2006 jıldıñ 25-26-şı nawrız künderi, Muratbaev, 23-te ornalasqan «Darın» – älewmettik-gwmanïtarlıq ïnstïtwt pen «Darın» – qazaq ulttıq gïmnazïyanıñ mäjilis jäne sport zalında Exobalardıñ qazaq toptarı özderiniñ kongresin ötkizgen bolatın. Bunı olar: «Exoba Kwägerleriniñ awdandıq kongresi» dep atağan edi. Talqılağan jalpı taqırıbın: «Jaña izgi bolmısqa ïe bolıñdar» dep atağan. Kongresterin bağdarlamaları boýınşa twra 9:40-ta äwenmen bastap: «Şarşağan, ezilgender, Awırlıq sezingender, … Qamıtım da ıñğaýlı, Jügim jeñil tım jaýlı, …» degen sözderi bar «Qamıtım ıñğaýlı» degen änmen jalğastırğan. Än aýtılıp bolğan soñ duğa oqıldı. Duğa oqığanda barlığı bastarın salbıratıp ünsiz turdı. Tañerteñgi kongresteri 12:05-te ayaqtaldı. Ayaqtalarda tağı da än aýtıldı. Biraq bul jolı basqa än aýttı. Ännen keýin tağı duğa oqılıp bastarın salbıratıp turdı. Bul körinis tüsten keýingi jïnalıstırında da, ertesi küni de jïın bastalğanda jäne ayaqtalğanda qaýtalandı. Biraq är jolı basqa änder aýtılıp otırdı. Bastawın da, ayaqtawın da jäne ortadağı bayandamaların da bağdarlamada jazılğan waqıttan awıtqımaý dälme-däl bastap, äri ayaqtap otırdı. Bayandamaların qısqa, nusqa, tujırımdı jürgizip otırdı. Eñ uzağı bir sağattıq boldı. Onıñ öziniñ jartısın är türli saxnalıq körinister aralastırıp, eldi eliktirip otırdı. Kongreste 5-6 jastağı baladan zeýnet jasındağı qarïyağa deýin boldı. Qarağandı, Öskemen, Semeý, Aqtöba, Astana, Jezqazğan, Şımkent, t.b. Qazaqstannıñ qalaları men oblıstarınan delegattar qatıstı. Jïnalıs basqarwşınıñ xabarlawınşa kongreske 697 adam qatısqan edi. Kongres negizinen «Darınnıñ» mäjilis zalında bolıp, sïmağandarın sport zalğa otırğızdı. Sport zalğa tört jerden monïtor qoýılıp, olar jïnalıstı monïtor arqılı körip otırğan bolatın.

Bul Exoba Kwägerleriniñ Qazaqstandağı qazaq qawımınıñ kongresi edi. «Awdandıq kongress» dep atalğanmen bükil Qazaqstandı qamtığan. Bular dünïejüzine tarap jatqandıqtan Qazaqstandağı Exobalardı öz işinde bir awdannıñ kwägerleri dep ataýdı eken. Är awdanğa (är eldegi Exoba Kwägerler dep tüsinw kerek – N.Q) şïfr berilgen. Qazaqstandağı şïfrleri – 1:1:1. Biraq bul şïfrdiñ neni bildiretinin aşıp aýtpadı. Exoba Kwägerleriniñ  bastawış uýımdarı – top. Är topta 20-25 adam bar. 6-7 top birigip qawım quradı. Är qawımda 120-150 adam bar. Qawımdı aqsaqaldar, nemese baqılawşılar basqaradı. Mısalı, Almatıda qazaq tilinde tört qawım bar. Olar – «Jaña dünïe», «Murager», «Dostıq», «Medew» dep ataladı. Al, orıs tildi qawımnıñ sanı 20 şaqtı. Sondaý-aq, bir-ekiden uýğır, tatar, nemis, t.b.  qawımdar  bar.  Är  oblıstağı  qawım birigip bir oblıstıñ kwägerlerin quraýdı. Al, oblıs birigip awdandıq kwägerlerdi quraýdı. Bundağı «awdandıq» dep otırğandarı bükil eldik, demek bükil qazaqstandıq Exoba Kwägerleri. Bular öz atawların orısşa – Ïegova, qıtaýşa – Ïexoxwa, ağılşınşa – Jahova, qazaqşa – Exoba kwägerleri dep ataýdı. Sondıqtan är xalıqtıñ tiline baýlanıstı atawların eptep özgertip ataý beredi. Biz keýde qazaq BAQ-tarında «Ïegova» degende orısşasın ataýdı ekenbiz.

Qazaqstandağı Exoba Kwägerleriniñ basşısı – Gïgler Verner degen Germanïyadan kelgen 55-ter şamasındağı nemis jigiti. Exobalar basşıların «baqılawşı» (nadzïratel) dep ataýdı. Almatı men Almatı oblısınıñ baqılawşısı – Alekseý Belyavcev degen orıs jigiti. Awdandıq (qazaqstandıq) baqılawşınıñ mindeti Nyu-Ýorktegi ortalıqpen baýlanıs jasap, is-äreketti üýlestirip otırw, waqıtılı kitaptardı, awdïotaspalardı, t.b. kerek zattardı jetkizip turw, olardı oblıstıq baqılawşılarğa tabıstap, olardıñ jumıstarın baqılap otırw. Ärïne, eñ negizgi jumısı özderiniñ ïdeyaların xalıq arasına taratıp, neğurlım köp müşe jïnaw. Är aýda, qandaý taqırıpta dinï bayandama jasaladı, onı aýdıñ qaý küni jasaw kerek, t.b. qandaý is-äreket jürgizw kerek, bärin Nyu-Ýorktegi ortalıq nusqap otıradı. Ol üşin aý saýın 27 mïllïon danamen, 200 tilde şığıp, 230 elde taratılatın «Küzet Munarası» degen 30 bettik jurnaldarı bar. Exoba Qudaýdı älemniñ Joğarı Bïlewşisi retinde dañqtaýtın bul jurnal 1879 jıldan bastap üzdiksiz şığıp keledi. Osı jurnalda är aýdıñ är jetisinde qandaý taqırıpta dinï bayandama jasaw, qandaý än aýtw kerek ekeni basılıp, taqırıpqa baýlanıstı maqala jarïyalanıp otıradı. Jurnal aý bastalmaý jatıp kwägerlerdiñ qolına tabıs etiledi, äri jaña müşeler tartw üşin elge tegin taratıladı. Ändi aýtw üşin «Exobanı madaqtap än şırqañdar» degen qazaqşası Germanïyada basılıp şıqqan än kitaptarı bar. Onda 29 än sözimen, notasımen berilgen.

Gïgler Verner – Germanïyadan kelgen nemis jigiti dedik. Ol – Qazaqstan boýınşa baqılawşı. Qazaqstanğa äýeli Dïanamen 2003 jılı kelgen eken. Ol kezde Vernerdiñ özi qazaqşa bilmeýtin. Bayandamaların orısşa jasağan. Onı qazaqşağa qazaq jigitteri awdarıp turğan. Keleşekte qazaqşa üýrenw oýında bar bolatın. Al, äýeli Dïana üş jılda qazaqşa üýrenip alıptı. Qazaqşa söýleý de, jaza da aladı. Keýbir bayandamaşılar qazaqşa şala biledi eken. Biraq, bäribir qazaqşa jasağan bolatın. Jïınnıñ ekinşi küni Dïanamen qatar otırğan edim. Qazaq tilin naşar biletin bayandamaşılardıñ «Ñ»-dı «N» dep, «Ö»-ni «O» dep aýtqanın ol öz jazbasında düzetip durıs jazıp otırdı. Osılardı körgende, Qazaqstanda twıp, ömir boýı osı elde turıp jatsa da bir awız qazaqşa bilmeýtinderdiñ memlekettik tildi üýrengisi kelmeý, neşe türli sıltaw aýtatındarı, nïetteriniñ joqtığınan ekeni belgili boladı. Kongrestiñ alğaşqı küni jïındarın da, bayandamaların da bağdarlamada körsetilgen waqıttan awıtqımaý däl bastap, däl ayaqtap otırğandarına tañdanıp edim.  Ekinşi  küni  Verner  jäne  Dïanamen  tanısıp,  olardıñ

Germanïyadan kelgen nemis azamattarı ekenin bilgen soñ tüsinikti boldı. «Nemis däldigin» qazaqtarğa da üýretipti. Äýtpese qazekeñder belgili ğoý. Jïnalısın da, toýın da bir, joq degende jartı sağat keşigip bastap, artınan ülgermeý jatadı. Toqpağı kelisse qazaqtar da birdemeni däl waqıtında istewge üýrene aladı eken-aw degen oý keldi. «Toqpağı kelisse kïiz qazıq jerge kiredi» degen ğoý. Sonımen Qazaqstandağı Exoba Kwägerlerin basqarıp otırğan – Gïgler Verner degen Germanïya azamatı bolıp şıqtı.

Sırttaý qarağanda basqalardan özgeşeligi joq. Kïim kïisinde, şaş qoyularında erekşelenbeýdi. Aýqış (krest) taqpaýdı. Sondıqtan jaýşılıqta basqalardan ajırata almaýsıñ. Kongreske qatısqandardıñ köbi jastar, äri äýelder. Birdi-ekili el ağası elwge kelgen erkekter de, 70-ten asqan onşaqtı kempirler de boldı. Şaldar körine qoýmadı. Ekinşi küni baýqap jürip osı kempirlerdiñ eñ ülkeni-aw degen keýwanamen söýlestim. Jası 84-te eken. «Qalaý apası, jïnalıs unap jatır ma?» desem, «unap jatır» dedi. «Meşitke barmadıñız ba?» desem, «bardım ğoý. Ondağılar mınalar sïyaqtı durıstap tüsindirip, jılı qabıldamaýdı. Sadaqa berseñ bir-eki awız quranın oqïdı da qoyadı. Durıstap söýlespeýdi. Mınalar sïyaqtı qïınşılığıñdı qalaý jeñwge bolatını twralı aýtıp, saraýıñdı aşpaýdı. Bular jaqsı, astı-üstiñe tüsip apalap turadı» dedi. «Kitaptarın oqıp turasız ba?» desem, «közim jetken ülken xariptermen jazılğanın oqïmın, äri taratamın. Esik aldına şığıp balalarğa bersem «apa kitap berdi» dep mäz bolıp alıp ketedi» dep qarap otır. Nemereleri men şöberelerine şejire men ertek aýtıp, urpağına ulttıq tärbïe beredi degen keýwanamızdıñ türi osılaý. Basqa dinsımaqtıñ jımısqı jılı sözine aldanıp urpağın solarğa jığıp berip jür. Bundaý äjelerinen bata alğan nemereleriniñ meşitke bara qoyuı ekitalaý-aw.

Kongreste bayandamalardı negizinen qazaqşa jasawğa tırıstı. Bayandamaşılardıñ işinde qazaq tiline ağıp turğan, şeşen söýleýtin de, qazaqşanı jañadan üýrenip jürgen, tilderin burap söýleýtin de qazaqtar boldı. Sonımen birge orıs, koreý, tatar, evreý jäne Torstan degen Germanïyadan kelgen azamat ta boldı. Bul, basqa ult azamattarınıñ bäri bayandamanı qazaqşa jasadı. Keýbirewi qazaqşa täp täwir söýlese, keýbiri äreñ söýleýdi. Biraq bäribir bayandamalırın qazaqşa jasadı. Oblıstıq baqılawşı Alekseý Belyavcev üş  bayandamasınıñ birewin qazaqşa jasadı. Orısşa jasağan bayandamasın qazaq jigitteri tikeleý awdarıp turdı. Sol sïyaqtı Gïgler Verner de 3-4 ret bayandama jasadı. Biraq ol bärin orısşa jasadı. Onıñ bayandamaların sol kezde birewi 20-lar, ekinşisi 22-ler şamasındağı eki qazaq balası tikeleý, eştemege qaramaý awdarıp turdı. Bir bayandamanı birewi, ekinşi bayandamanı ekinşisi awdarğan bul eki jigit ağaýındı sïyaqtı. Sebebi, türleri de, dawıstarı da uqsas eken. Dïkcïyaları da aşıq, sözderdi naq, anıq aýtadı. Nağız dïktor bolwğa laýıq azamattar. Söýlemderdi de jatıq, tüsinikti awdaradı. Mısalı, «ne rıba, ne myaso» degen sözdi, «ne arı emes, ne beri emes» dep ädemi awdarıp jiberdi. Osındaý utımdı awdarğan söýlemder köp boldı. Osı sïyaqtı balalardı Ükimet tawıp, memlekettik jumıstıñ awdarma bölimine paýdalansa eline paýdası äldeqaýda köbirek bolar edi-aw degen oý keledi. Qazaqtıñ osındaý talanttı balaların sektalardıñ özderine tartıp, paýdalanıp jatqanın körgende işiñ wdaý aşïdı.

25 nawrızdağı  tüske deýingi jïınnıñ soñında aldıñğı qatarda otırğan 14 adamdı «swğa şomılw räsiminen ötwge şeşim qabıldağandar» dep elge xabarlap basqa bölmege alıp ketti. Olardı jïındağılar qol şapalaqtap, qoşemettep şığarıp saldı. Bul adamdardıñ işinde jası da, jasamısı da, äýeli de, erkegi de bar bolatın. Barlığı qazaqtar. Bular ädeýi daýındalğan bölmedegi vannağa bir-bir süñgip şığadı eken. Osıdan keýin olar Exoba Kwägerligine ötken bolıp esepteledi. Burınğı dininen bas tartadı. Budan bılaý tek Exobanıñ zañımen jürip, solardıñ «iste» degenin isteýdi, «je» degenin jeýdi. Exoba xrïstïan bağıtındağı sekta bolğandıqtan budan keýin jılqı etiniñ ornına şoşqa etin jeýtin boladı. «Swğa şomılw räsimi» degen qazaqşa aýtqanda şoqınw räsimi. Demek  25 nawrız küni 14 qazaq şoqınıp ketti. Joğarıda biz, bul qazaq qawımınıñ kongresi dedik. Al, 2005 jıldıñ qaraşa aýında estw qabileti naşar adamdardıñ kongresi bolıptı. Oğan 180 adam qatısıp, onda 4 adam «swğa şomılw räsiminen» ötipti. Odan keýin 2006 jıldıñ 14-15-qañtar künderi orıs qawımdastığınıñ kongresi bolğan eken. Oğan 3 191 adam qatısıptı. Onda 39 adam «swğa şomılw räsiminen» ötken eken. Demek, 39 adam şoqınğan. Onıñ da köbi qazaqtar sïyaqtı. Sebebi, qazaqşa naşar biletin 2-3 qazaqpen söýlesip: «Qazaqşa naşar biledi ekensiz. Qïnalmaý orıs qawmdastığına barmadıñız ba?» degenimde, özderiniñ baqılawşılarınıñ nusqawımen orıs qawımdastığınan awısıp kelgenderin aýttı. Olardıñ aýtwı boýınşa orıs qawımdastığındağılardıñ 60-70 paýızı qazaqtar eken.

Kongrestiñ soñında esep komïssïyası esep berdi. Buğan deýin kassalarında 210 mıñ teñge aqşaları bolıptı. (ol kezde 1$-147 teñge şamasında edi). Kongresti ötkizwge 54 mıñ teñge jumsalğan. Kongress kezinde sadaqadan 131 mıñ teñge jïnalıptı.

Kongress jabılarda «Kïeli üýdi aýnalıp, Qalğandaý janı baýlanıp, …» dep bastalatın «Exobanıñ keremet üýi» degen ändi aýtıp, artınan duğa oqıp ayaqtadı. Duğa oqığanda burınğıdaý tağı da bastarın salbıratıp, quldıq keýipte mölïip turdı. Qaýran, Kökböriniñ urpaqtarı-aý! Şınımen Exobağa jandarıñ baýlanıp qalar ma eken?!

Al, 2008 jıldıñ 16-17-aqpanı küni Almatınıñ  Qalqamandağı  dinï ortalıqtarında, Almatı men Almatı oblısınıñ Exoba kwägerleriniñ qazaq qawımı özderiniñ kongresterin ötkizgen bolatın. Kongrestiñ taqırıbın: «Bärin Qudaýdı däriptew üşin isteñder» dep atağan. Jïnalıstı basqarwşınıñ xabarlawı boýınşa 358 adam qatısqan edi. Osı jolı da, 2006 jılğıdaý kongresterin duğa oqıp, artınan: «Şarşağan, ezilgender, Awırlıq sezingender, … Qamıtım da ıñğaýlı, Jügim jeñil tım jaýlı, …» degen sözderi bar «Qamıtım ıñğaýlı» degen änmen jalğastırıp bastağan bolatın. Bul jolğı kongresterin de, negizinen, 2006 jılğı jürgizgen jüýemen jürgizip otırdı.

Qazaqstandağı Exoba kwägerleriniñ basşısı – Gïgler Verner mırzanı ötken jolı türine qarap 55-ter şamasındağı adam şığar dep topşılağan edim. Osı jolı jaqınıraq tanısıp jasın surağanda 54-te ekenin aýqan edi. «Bir körgen bilis, eki körgen tanıs» degen ğoý. Osı jolı aşığıraq äñgimelesti. G.Verner 2006 jılı qazaqşa bilmese, osı jolı qazaqşa üýrenip alıptı. Bayandamalırın qazaqşa jasadı. Al, äýeli Dïana anaw-mınaw qazaqtıñ özin sürindiretindeý jetik meñgerip alıptı.

Bulardıñ is-äreketterin burınğışa Nyu-Ýorktegi ortalıq üýlestirip otıradı. Ol üşin aý saýın 2006 jılı 27 mïllïon danamen şıqsa, 2008 jıldan bastap 37,1 mïllïon danamen şığıp kele jatqan «Küzet Munarası» dep atalatın jurnalda nusqaw beriledi.

Osı jolı da biraz basqa ult ökilderi qazaqşa bayandama jasadı. Olardıñ işinde Jïtnïkov degen orıs jigiti, Asan Vazïr degen kwrd jigiti de boldı.

2008 jılı aldıñğı qatarda otırğan 9 adamdı «swğa şomılw räsiminen ötwge şeşim qabıldağandar» dep elge xabarlap, basqa bölmege alıp ketti. Olar keterinde: «Exoba, ömirimdi sağan arnaýmın. Sağan qızmet etemin» dep ant berdi. Olardı bul jolı da qol şapalaqtap, qoşemettep şığarıp saldı. Bul adamdardıñ işinde jası da, jasamısı da, äýeli de, erkegi de boldı. Barlığı qazaqtar. Osılardıñ işinde örimdeý jap-jas üş qazaq qızı birge ketti. Şaması mekteptiñ joğarğı sınıp oqwşıları sïyaqtı. Söýtip, tağı da 9 qazaq şoqınıp ketti.

Kongress jabılarda 2006 jılğıdaý, «Kïeli üýdi aýnalıp, Qalğandaý janı baýlanıp, …» dep bastalatın «Exobanıñ keremet üýi» degen ändi aýtıp, artınan duğa oqıp ayaqtadı. Duğa oqığanda burınğıdaý tağı da bastarın salbıratıp, quldıq keýipte mölïip turdı.

Exobanıñ ïdeologïyası

      Exoba Kwägerleriniñ rwxanï ïdeyaları «Kïeli kitaptarında» jazılğan. Bul kitaptı iri äriptermen ülken etip te, qaltağa salıp jürwge ıñğaýlı maýda äriptermen de şığaradı. «Kïeli kitap» tarawğa, taraw baptarğa bölinedi. Bul kitaptıñ baptarın «İnjilden», «Qurannan», t.b. dinï kitaptar men teologtardıñ urımtal sözderinen alıp qurastırğan. Mısalı, bwddalıqtar: «Adamnıñ barlığı da tek tirşilik ïesi, sondıqtan adamdar basqa tirşilik ïesine zïyankestik jasawğa tïisti emes» dep eseptep Bwddïzmdi ustağan jalpı dindarlarğa arnap bes moraldıq zañ belgilegen. Sonıñ biri: «Eşbir tiri jandı öltirmew». Osı qağïdanı exobalıqtar: «Adam öltiretin qarw ustamaw kerek» dep, qazirgi zamanğa laýıqtap alğan. Biraq özderi kerisinşe tüsindiredi. İnjil men Quran Kïeli kitaptıñ negizinde jazılğan dep wağızdaýdı.

«Exoba» degen – Ïwdeýlerdiñ Qudaýı – «YAxveniñ» özgertilgen atı. Tüpnusqada  –  «YAhwä»    dep    ataladı.     Ol  –  «(Mäñgi)   Bar   Bolwşı», «Jaratwşı» nemese «Senderge Jar Bolwşı» degen mağına beredi. Ïwdeýlerdiñ senimi boýınşa Qudaýdıñ atın atawğa bolmaýdı. Qudaýdıñ atın ataw – ölimge alıp keledi dep wağızdaladı. Sondıqtan YAxveniñ ornına – YAxw, YAgo, Exoba nemese Adonaý («meniñ ämirşim») sözderi qoldanıladı. Ertedegi evreý qudaýlar panteonında YAxve jerdi tüzetwşi, jaý atqış, jañbır jawdırwşı retinde köringen. Uzaqqa sozılğan kürestiñ arqasında YAxve – jalğız qudaý retinde ornığıp, evreýlerdiñ bastı Qudaýı atandı. Al «Ïwdaïzm» termïni evreýlerdiñ Ïwda taýpa birlestiginiñ atınan şıqqan. Ïwda – Ïzraïldiñ eñ iri taýpası bolatın. Davïd patşa Ïwda taýpasınan şıqqan. «Ïwdaïzm» termïni XİX ğasırdıñ soñınan bastap keñ tarala bastadı. Söýtip, Exobağa kirgen qazaqtar evreýdiñ Qudaýın nasïxattap jürgenin özderi de tüsinbeý jür.

Exoba Kwägerleri xrïstïandardıñ protestanttıq bağıtınıñ sektası bolıp tabıladı. Bularmen birge XİX-XX ğasırda protestantïzmniñ ayasında «Xrïstïandıq ğılım», «Ïsanıñ şäkirtteri», «7-şi künniñ adventïsteri», t.b. sektalar paýda bolğan.

Barlıq dästürli dinder sïyaqtı Exoba Kwägerleri de jamandıq isteme, esirtki qoldanba, araq-şarap işpe dep t.b. jaqsılıqtardı wağızdaýdı. Biraq keýde is-äreketteri wağızdarına kereğar şığıp jatadı. Mısalı, bularda «Ïsanı eske alw küni» degen bar. Bul kün twralı: «Öler aldındağı keşte Ïsa Mäsix aşıtqısız pisirilgen nan men qızıl şarabı bar tostağandı elşilerine berip, şaraptan işip, nandı jew kerektigin» aýtadı. Sonımen qatar olarğa: «Meni esteriñe tüsirw üşin osılaý isteý beriñder!» – dedi (Luqa 22:19)», – dep şarap işwdi wağızdaýdı. (Bular qazaq tilinde «Xrïstos», «xrïstïan» degen termïndi qoldanbaýdı. Xrïstostı – Mäsix, xrïsïtïandardı – mäsixşiler dep awdarıp alğan. Bul qazaqtardı öz dinine kirgizw üşin, äri xrïstïan bağıtında ekenin jasırw üşin istep otırğan ayarlıqtarı bolsa kerek. Evreý sözinen şıqqan «Mäsix» jäne grek sözinen şıqqan «Xrïstos» degen lawazımdar «maý jağw räsimi jasalğan kisi» degendi bildiredi.). «Eske alw küni» turaqtı emes. Jıl saýın öz ıñğaýlarına qaraý özgertip otıradı. Bul künniñ endirilwi twralı: «Pawıldıñ aýtwınşa, Ïsa Ïemizdiñ keşki asın YAhwda Ïsqarïot onı ustap berip, yahwdï dinbasıları rïmdikterge öltirtken tüni endirildi. Sol keşki as b.z. 33 jılı 31-nawrızında, beýsenbide kün batqanda ötti» dese, bul kündi 2004 jılı – 4-säwirde,  2006 jılı – 12-säwirde atap ötken.

Exobalıqtarda qazaq mentalïtetin buzwğa arnalğan ïdeyalar men wağızdar jetip artıladı. Olar birin-biri «bawırlastar» dep ataýdı. Wağızdarında: «Bawırlastar, ülken-kişiñe qaramastan bir-biriñe «Siz» dep emes, «Sen» dep söýleñder» dep nasïxattaýdı. Bul, ülkenge «Siz» dep söýleýtin qazaq tabïğatına jat. Ülkendi sıýlaýtın qazaq mentalïtetine qarama-qarsı ekeni belgili.

Exoba tek özine ğana bas ïip, özin barlığınan bïik qoyuğa wağızdaýdı. Exoba üşin bala-şağa, otbasıñnan bas tarta bil degen nasïxat   jürgizedi.   Olar:  «Otbasında   Exobağa  kirgenderge  qarsılıq boladı. Ata-anañnıñ, twıstarıñnıñ, bala-şağañnıñ qarsılığına qaramaý Kïeli kitaptı oqı, zertte. Exobanı birinşi kezekke qoý. Otbasıñdağı qarsılıqtı jeñe bil», – dep ügitteýdi. Osığan baýlanıstı «Vernıe v ïspıtanïï: Svïdetelï Ïegovı v Sovetskom Soyuze» degen beýnetaspaları bar. Onda Wkraïna, Moldavïya, Prïbaltïkadağı Exoba Kwägerlerin 1951 jılı osı senimde bolğandarı üşin sottap, Sibirge jer awdarılğandığı twralı aýtıladı. Artınan bala-şağaları, twğan-twısqandarı izdep barğanda quqıq qorğaw organdağılar: «Exobağa senimderiñnen bas tartsañdar twğan-twısqandarıñmen kedeswge ruqsat etemiz» deýdi. Sonda olar kerisinşe, bala-şağa, twğan-twıstarınan bas tarttı dep däripteýdi. «Exoba bizge tek özine ğana bas ïyuge mindetti ekenimizdi aýtadı. Ol öziniñ dañqın tağı birewmen nemese bir närsemen bölispeýdi (Zabwr 113:12-16; Ïşaya 42:8)», – dep wağız jürgizedi. Söýtip olar, Exoba üşin barlıq  jurağattarıñdı tärki etiñder dep ügitteýdi. Bul da «w işseñ rwıñmen» deýtin qazaq xalqınıñ mentalïtetine jat.

Exoba Kwägerleri söz jüzinde basqa dinderge qarsılığı joq ekenin aýtadı. Biraq dästürli dinderdi «jalğan dinder» dep ğaýbattaýdı. «Ïsa 25-jeltoqsanda twılğan joq. Ol şamamen 1-qazanda, yağnï malşılar maldarın tünde aşıq awada küzete alatın mezgilde twılğan (Luqa 2:8-12)» dep Ïsanıñ twğan künin däl aýta almaý, şamalap qana aýtıp katolïkterge qarsı şığadı. Xrïstïandardıñ aýqışqa (krestke) tabınwın da joqqa şığarwğa tırısadı. «Ïsa aýqışqa emes, börenege nemese diñgek ağaşqa şegelenip öltirildi. Köptegen Kïeli kitap awdarmalarındağı «aýqış» dep awdarılğan grek sözi jaý böreneni bildiredi. «Aýqış» rämizi ejelgi jalğan dinderden şıqqan. Alğaşqı mäsixşiler ğïbadat etkende aýqıştı qoldanbağan jäne oğan tabınbağan. Sol sebepti siz qalaý oýlaýsız, ğïbadat etkende aýqıştı qoldanğan durıs pa? (Zañdı qaýtalaw 7:26; 1 qorıntıqtarğa 10:14)» dep aýqışqa tabınatın dästürli xrïstïan dinine qarsı şığadı. Özderi de aýqış tağınbaýdı. Osı jerde, «aýqış rämizi ejelgi jalğan dinderden şıqqan» dep, dästürli dinderdiñ özderinen burın şıqqanın moýındap otırğanın baýqamaý qalıdı. Söz jüzinde özderin 3,5 mıñ jıldıq tarïxımız bar. İnjil men Quran Kïeli kitaptan alınğan dep wağızdaýdı. Exobalıqtar Ïslamğa tïse ketwdi de umıtpaýdı. «Mäsixtiñ twğan küni men soğan qatıstı ädet-ğurıptar baýırğı jalğan dinderden bastaw alğan. Bul jeti nan jäne  mal şalw sekildi erekşe belgisi bar aýt ädet-ğurıptarına da qatıstı. Alğaşqı mäsixşiler Mäsixtiñ twğan küni men aýttı toýlamağan, qazirgi şınaýı mäsixşiler de toýlamaýdı», – dep  Ïslamnan da bas tartwğa şaqıradı. Bul jerde de Ïslamdı «baýırğı» dep özderinen burın şıqqanın moýındap otır. Äýtpese, özinen keýin şıqqan dinderde qandaý ädet-ğurıp bolatının qaýdan biledi? Osılardı aýta kelip: «Mümkin atalıp şıqqan dinï nanımdar men ädet-ğurıptardıñ keýbirewlerinen bas tartwğa öte qïın şığar. Bälkim, twıstarıñız ben dostarıñız sizdi burınğı dinï nanımdardı özgertpewge köndirw üşin äreket jasawda bolar. Biraq adamdarğa  emes,  Qudaýğa  jağw  äldeqaýda  mañızdıraq  (Naqıl  sözder 29:25; Mataý 10:36, 37)», – dep twıstar men dostardı tıñdamawğa wağız aýtadı.

Exobalıqtar anda-sanda eldi qorqıtıp qoyudı da esterinen şığarmaýdı. «Sözimdi qabıldağandarıña qaraý maqtalasıñdar ne jazalanasıñdar», – dep sözderin qabıldamağandardı qorqıtpaq boladı. Al endi tağı bir sözderinde: «Sender soñğı künniñ soñında ömir sürip jatırsıñdar», – dep qorqıtadı. Demek, «tayaw arada ömir bitedi, sondıqtan aldığa talpınwdıñ keregi joq» degen mağınada eldi pessïmïstik rwxta tärbïelewge tırısadı. Bular pessïmïst adamnıñ rwxsız, jigersiz bolatının jaqsı biledi. Al rwxsız, jigersiz adam kim ne aýtsa soğan ergiş, köngiş, öz oýı joq bolatının jaqsı meñgergen. Ondaý adam eşkimge qarsılıq jasaý almaýdı. Qul bolwğa beýim keledi. Sondıqtan ondaý adamdı öz qatarlarına tartıp, ïdeyalarına bas ïdirwge tırısadı. Gïgler Verner mırza da bir bayandamasın: «Sender soñğı künniñ soñında ömir sürip jatırsıñdar. Sondıqtan Exobadan basqanıñ keregi joq», – dep ayaqtağan bolatın. Üziliste bul mırzadan: «Soñğı künniñ soñı degendi qalaý tüsinwge boladı? Ol qaý waqıtta keledi? Bir jıl, bes jıl, on jıl älde jüz jıldan keýin be?» – dep surağan edim. Ol: «İnjilde solaý jazılğan», – dep jaltarıp jawap bergen. Biraq «Kïeli kitapta solaý jazılğan» degen joq. Basqa da özderi jawap bere almaýtın suraqtarğa «dinï kitaptarda solaý jazılğan» dep sırğıtpa jawap beredi eken. Qudaýğa şükir, bular aýtqandaý ömir bügin-erteñ biteýin dep turğan joq.  Boljamdarınıñ 95 paýızdaýı däl kelip jatqan Mïşel Nostradamws Jer betindegi tirşilikti 3 797-şi jılğa deýin boljap aýtıp ketken. Ömiri jetse odan da arğını boljap aýtarma edi. 1503-1566 jıldar aralığında ömir sürgen M.Nostradamws XX ğasır twralı: «Adamzat temir oýınşıqtardıñ qulına aýnaladı, mundaý oýınşıqtar köp bolğan saýın soğıs ta köp boladı, adamdar bir-birinen alşaqtaý bastaýdı, despotïzmge täweldilik artadı, adamdar tabïğattan alıstaý beredi, al tabïğat olardan kek aladı, jer men kök wlanadı, keýbir teñizder joýılıp, kölder batpaqqa aýnaladı», – degen eken. Osı XX ğasır twralı 3-4 boljamın aýta ketsek: «Swğa süñgïtin temir amfïbïyalar paýda boladı» degen. Alğaşqı atom süñgwir qaýığı 1902 jılı jasaldı. «Temir qustar kökke samğap, uşqırlığımen qaşıqtıqtı qısqartadı» degen. 1903 jılı alğaşqa uşaq jasaldı. «Antïxrïst» kelip ulı ïmperïya quradı, şirkew men dindarlardı qwdalaýdı, burın-soñdı bolmağan ulı revolyucïya burıq etedi. Jer erkin damwdan qalıp, qarañğılıq  quşağına enedi» depti. 1917 jılı Aqpan men Qazan töñkeristeri boldı. «Evropa kindigindegi varvarlar butağı ösip şığadı. Bïlik düleý, qorqınıştı adamdardıñ qolına ötedi» degeni, 1933 jılı Gïtlerdiñ bïlikke kelwine däl kelip tür. «Aştıqqa eşkim senbegen, azığın qamdap, jïmağan» degeni, 1931-1933 jıldardağı Qazaqstan, Reseý, Wkraïnadağı aşarşılıq. «Qudaý jarlıq şığardı, ğarış jolın Jerge jaqındattı» depti. 1961 jılı YU.Gagarïn alğaş ret ğarışqa sapar şekti. «Arıstannıñ tabanınan Aý silkiner» degeni   1969   jılı   Lens   Armstrongtıñ   Aýğa   qonwı   (Armstrongtıñ şoqjuldızı – Arıstan). XX ğasırdıñ eñ soñğı boljamında: «Qaýırımdı odaq oýını ayaqtalıdı», – degen eken. 1991 jılı Keñes Odağı ıdıradı. Osı sïyaqtı Lenïnniñ mavzoleýi bolatını, teledïdar şığatını, KSRO-dağı qwğın-sürgin, Faşïstik Germanïyanıñ soğıstı bastawı äri jeñilwi, Djon Kennedïdiñ ölimi, Çernobıl apatı twralı da aýtıp ketken. Al XXİ ğasırdıñ oqïğaların boljaý kele: «2043-2046 jıldarı adamzat damwınıñ «altın ğasırı» bastaladı», – depti. Aýtqanı kelsin! Demek, joq degende 3 797 jılğa deýin Jer betinde, Exobalar aýtıp jürgen «soñğı kün» bolmaýdı degen söz.

Al exobalıqtar kerisinşe keleşekti boljap eşteme aýta almaýdı. Onıñ esesine tarïxta bolıp ötken memleketterdiñ damwı men quldırawın «Exoba aýtıp edi» dep özderine ïemdenip alwğa äwes. Mısalı, tarïxtağı Egïpet, Assïrïya, Vavïlon memleketteriniñ örlewi men quldırawı twralı «Bïblïya: toçnost ïstorïï, dostovernost proroçestv» degen beýnetaspa şığarıp, bul memleketterdiñ tarïxı Bïblïyada aýtılğan. Al Bïblïyağa jazğan Exoba dep wağızdaýdı. Söýtip Exobanıñ köripkeldigin, paýğambarlığın däleldemek boladı.

Exobalıqtar keýbir ğılımnıñ jetistigine özderiniñ ülesi bar dep wağızdaýdı. Ota jasaw kezinde qan quyuğa baýlanıstı «Nïkakoý krovï – medïcïna ïdet navstreçw» degen beýnetaspalırı bar. Onda exobalıqtardıñ ota jasaw kezinde basqa adamnıñ qanın quýğızwdan bas tartatının däripteýdi. Basqa adamnıñ qanınan är türli juqpalı awrw juqtırıp alwı mümkin deýdi. Exobalıqtar: «Biz qan quýğızwdan bas tartqandıqtan medïkter izdenip, böten qan quýmaý ota jasawdı üýrendi», – dep özderin kötermeleýdi. Qandı jürek bükil organïzmge aýdaýdı. Qannıñ işinde ottegi (kïslorod) bolwı kerek. Qannıñ işindegi qızıl tüýirşikter ottegin bükil organïzmge jetkizetini belgili. Denege barğan qan ottegimen är tkandı qamtamasız etip, otteginsiz qaýtadı. Qaýtqan qandı ökpe ottegimen qaýta baýıtıp otıradı. Qan köp ketkende organïzmge ottegi jetispeý adam ölim jağdaýına keledi. Sondıqtan därigerler kesetin jerdi neğurlım az keswge tırısadı. Ol qannıñ neğurlım az ağwına alıp keledi. Bul – ota jasaw kezinde qannıñ az ağwınıñ birinşi täsili. Ekinşisi, qarapaýım tilmen aýtqanda, kesken jerdiñ tiligin ädeýi jasalğan jelimmen jelimdep otırw. Ol da qannıñ az ağwına äser etedi. Üşinşi täsil, ota jasaw aldında ädeýi jasalğan suýıqtı qanğa jiberip qannıñ kölemin köbeýtw. Ota jasaw kezinde qanmen birge suýıq ta ağıp, qannıñ az ağwına alıp keledi. Otadan keýin qandağı suýıqtı bölip alıp şığarıp tastaýdı. Salıstırmalı türde aýtqanda, bir lïtr sütke 10 lïtr sw qosıp, bir böligin tökse, belgili bir waqıt aralığında sütpen birge sw da tögilip, jalpı süt az ağadı. Soñınan, sütti swdan ajıratıp alwmen teñ. Egerde osı waqıt aralığında tek süttiñ özin tökse, süt ne az, tipti qalmawı da mümkin. Medïcïnanıñ osı täsilderin olar, «exobalıqtar qan quýğızwdan bas tartqandıqtan därigerler oýlap taptı» degileri keledi. Söýtip, medïcïnanıñ bul jañalığına özderiniñ ülesi bar dep wağızdaýdı. Gïgler Verner mırza bayandamasında boýdaqtarğa aqıl aýtwdı da umıtqan joq. Ol: «Sen swğa şomılıp (şoqınıp) şıqqan soñ sağan birew «otbasın quraýıq» dep usınıs jasasa, sen jawap berwge asıqpa. Onıñ şomılwın küt. Ol şomılsa ğana kelisimiñdi ber», – dep aqıl aýtıp qoyadı. Demek, «süýgeniñdi de Exobağa kirgiz» dep tur ğoý. Jastardıñ maxabbatın da özderiniñ maqsattarına paýdalanwğa tırısadı. Äri erli-zaýıptılardıñ ekewi de Exobağa kirse, olardıñ balaları basıbaýlı exobalıqtar bolatının jaqsı paýımdaýdı. Bul – mıltıqsız maýdannıñ bir täsili.

2008 jılğı kongreste mektep oqwşıları birşama bolğan edi. Solarğa arnap: «Sender mektepti bitiresiñder. Sender mektep bitirwşi nağız mäsixşi bolıp şıqtıñdar ma?» dep suraq qoýıp alıp, «qazir Exobanı jamandap jürgender bar. Sender olarğa toýtarıs beriñder», – dep ügittep qoýdı.

Exobalıqtardıñ kelesi ïdeologïyaları – «adam öltiretin qarw ustamaw». Ärïne, jazıqsız adamdı öltirw künä. Onı eşkim de qoldamaýdı. Biraq olardan: «Sırttan jaw şabwıldasa da jeriñdi, eliñdi, Otanıñdı, otbasıñdı qorğaw üşin de qarw almaýsıñdar ma?» – deseñ, «ïä, qarw ustamaw kerek» deýdi. «Onda jaw qırıp salmaý ma?» – degen suraqqa, «olardıñ jazasın keýin Exoba beredi», – dep jawap beredi. Exobağa kirgen jastar äskerge barmawğa tırısadı. Bul turğıdağı ïdeologïyaları boýınşa kewdeñdi oqqa, moýnıñdı qılışqa tosıp otıra berwiñ kerek. Qarsılıq körsetpewiñ kerek. Olaý bolğanda Joñğar sïyaqtı joýılıp ketpeýmiz be? Bul ïdeologïyanıñ tüp törkini qaýdan şığıp jatqanın añğarw qïın emes sïyaqtı. Joğarıda biz bulardıñ 1909 jılı Brwklïnge köşip kelgenin, qazir Exoba Kwägerleriniñ dünïejüzilik Bas basqarması Nyu-Ýorkte ornalasqanın aýttıq. Demek bul – AQŞ-tıñ jasap bergen ïdeologïyası. Amerïka Exobalardı qoldap, qarjılaý kömek berip otır. Al exobalıqtar älem xalqın qarw ustamaýtın, Otanın qorğamaýtın, AQŞ-tıñ şabwılına qarsılıq körsetpeýtin momaqan elge aýnaldırmaqşı. Söýtip, Amerïka dünïejüzine üstemdik etw maqsatında Exobanı da paýdalanwda. Bul da – mıltıqsız maýdannıñ bir türi.

Bayandamada qalaý wağız aýtw keregin de üýretip qoyudı umıtqan joq. Mısalı, «Qala köliginde kele jatqanda sol bağıtpen köbirek jüretin adamdı baýqap al. Ol kelesi jolı kölikke otırğanda orın ber. Odan keýin kezikkende tağı orın ber. Sonda ol seni kişpeýil, mädenïetti adam eken dep oýlaýdı. Kişpeýildilik qızmetimizde kezdestirgen adamdarmen söýleswge kömektesedi. Sen onıñ qasında turıp äñgimege tart. Mäsixke sendirw uşin, söziñdi ekewiñe de ortaq jaýtten bastawğa tırıs. Äñgimeni jaý, turmıstıq jağdaýdan bastap birte-birte Kïeli kitaptı wağızdaý basta», – dep üýretip qoyadı. Exobalıqtar wağızdarın jürgizgende adamdardıñ oý-qalpına ıqpal etken mädenïeti men tärbïesiniñ erekşelikterin esepke alıp otıradı. Adamdarmen atüsti söýlese salmawğa küş saladı. Olardıñ qajettilikteri men mazalap jürgen suraqtarın, neni unatıp, neni unatpaýtındarın, neden qorqatındarı men teris uğımdarın bilip alwğa tırısadı. Osılardıñ bärin bilip alğan soñ är adammen är türli söýlesedi. Bul twralı Kïeli kitaptarında: «Qudaýğa sanetin, biraq Kïeli kitapqa senim artpaýtın adamdarmen basqaşa, al Qudaýğa mülde senbeýtindermen basqaşa söýlesemiz. Dinï ädebïettiñ bärin nasïxattaw quralı dep qarastıratındarğa Kïeli kitap ilimderin qurmetteýtinderge qarağanda basqa usınıs qoldanamız. Adamdardıñ bilim deñgeýi de är türli bolatındıqtan, bizge beýimdele bilw qajet. Şeber oqıtwşılar jağdaýğa baýlanıstı laýıqtı bolatın dälelder men körneki mısaldardı qoldanadı (Joxannıñ 1-xatı 5:20)», – dep aýtılğan. Sondaý-aq bular tüsken ortasına xameleon sïyaqtı beýimdelgiş. Äri Kïeli kitaptarı beýimdelgiş bolıñdar dep üýretedi. Onda: «Qızmetimizdi orındaw («tolıqtaý orındaw», JD) üşin, aldımen özimiz beýimdele bilwdi üýrene tüsip, keýin munı jaña jarïyalawşılarğa da üýretkimiz keledi (Timotege 2-xat 4:5; Qorıntıqtarğa1-xat 9:22)», – dep jazadı. Sondıqtan exobalıqtar kez kelgen jerge jılmıñdap kirip ketedi.

Exobalıqtardıñ «Kïeli kitabında» qarama-qarsı tujırımdar köp-aq. Ïsanı Qudaýdıñ eñ alğaşqı jaratılısı dep wağızdaýdı da, «Onı erekşe etetin tağı bir närse, ol – Qudaýdıñ jalğız Ulı (Joxan 3:16)», – dep däripteýdi. Al kelesi bir jerinde Ïsanıñ Qudaýğa adal bolamın dep köp qasiret şekkenin aýta kelip, «Tipti twıstarınıñ özi «jındanıp ketken» dep oğan senbegen kez bolğan (Marqa 3:21)», – deýdi. Ïsa Qudaýdıñ alğaşqı jaratılısı, äri jalğız Ulı bolsa, twıstarı qaýdan jür?

Exobalıqtardıñ materïaldıq-texnïkalıq bazası

       Exoba Kwägerleri özderiniñ materïaldıq-texnïkalıq qwatı twralı «Ïehova Kwägerleri: jïırmasınşı ğasırda» degen kitapşasında jäne «Svïdetelï Ïegovı. Organïzacïya, stoyaşaya za nazvanïem» degen beýnetaspalarında biraz mağlumat beredi.

Exoba Kwägerleri burın kitaptarın az danamen jeke baspaxanalarda bastırıp jürgen. Keýin, 1927 jılı Brwklïnde (Nyu-Ýork) segiz qabattı ğïmaratta öz baspaxanaların aşadı. Al qazir baspaxanaların keñeýtip jeti ğïmaratqa jäne keñseleri ülken komplekske ornalasqan.

Joğarıda Exoba Kwägerleri dünïejüziniñ 200 tilinde, 230 elde ügit jürgizedi dedik. Negizgi bazası Nyu-Ýorkte ornalasqan «Küzet Munarası» qoğamınıñ «Brwklïn» baspaxanasında 3 mıñ adam jumıs isteýdi. Budan basqa Nyu-Ýork ştatında «Wolkïll» degen jäne Germanïyada t.b. jerlerde baspaxanaları bar. Qazaqşa kitaptar negizinen Germanïyada basılıp şığadı. Tipti, alaqandaý qağazğa basılğan 2006 jäne 2008 jıldardağı kongrestiñ bağdarlaması da Germanïyada basılğan edi. Baspaxanaları soñğı texnïkamen jabdıqtalğan. Köp tilde şığaratın kompyuterlik bağdarlamaları bar. «Brwklïnde» jumasına 3 000 negatïv daýındap onı fïlïaldarğa jiberip otıradı. Bul baspaxanalarda aýına bir tilde ülkendi-kişili 60 mıñ kitap basıp,älemniñ 120 tilinde 30 mïllïondaý kitap şığaradı eken. Soñğı 70 jılda 11 mïllïard dana kitap şığarıptı. Baspaxanaları 540 kïlogramdıq rwlondı 32 mïnwtta öñdeýdi. Bir künde 160 rwlon basadı. Bul degeniñiz – 1 600 km. qağaz, 61 mïllïon bet kitap degen söz eken. Kitaptardıñ sırtqı qabınıñ äsem, körkem, sapalı bolwına köñil böledi. Keýbir kitaptarınıñ sırtın altındap, keýbirin teri qappen qaptap şığaradı. Ol eldiñ nazarın awdarw üşin kerek dep esepteýdi. Bular zağïptarğa da arnap kitap şığaradı. Äri dünïejüziniñ barlıq qaripteri bar. Kitaptarın mïllïon danalap şığaradı. Mısalı, aý saýın şığıp turatın «Küzet Munarası» degen jurnal 2006 jıldarda 27 mïllïon danamen basılsa, 2008 jıldarı 37,1 mïllïon dağa deýin ösken bolatın. Al, 446 betten turatın «Tarïxtağı eñ ulı adam» degen kitapta: «Bul kitap 111 tilde basılıp şıqqan. Jalpı taralımı – 36 479 000 dana» dep tur. Kelesi 192 betten turatın «Mäñgilik ömirge alıp baratın bilim» degen kitabında: «Bul kitap 161 tilde şıqqan. Jalpı taralımı – 93 508 000 dana» dep jazılıptı. Al 32 betten turatın «Qudaý bizden neni talap eted?» degen kitapşada: «Bul broşyura 254 tilde basılıp şığadı. Broşyuranıñ jalpı taralımı – 135 287 000» dep tur. Äri munıñ bärin tegin taratadı. Bundaý köp danamen kitap, jurnal şığarw bizdiñ aqın, jazwşılardıñ öñi tügili tüsine de kirmeýtin şığar.

Bularda tek baspaxana emes, jazw stwdïyaları da bar. Onda künine 30 mıñ awdïotaspa jazıp taratadı. Osılardıñ bärin taratw üşin 2 mïllïon adam jumıs isteýtin «Éýmak» taratw tobı bar. Osınıñ bärin iske asırw üşin är elde fïlïaldar qurıp alğan. 2006 jılğa deýin Qazaqstandağı fïlïalı Almatı oblısı, Esik qalası, Gastella köşesi, 90-üýde ornalasqan edi. Biraq bul jerde ğïmarattı jaldap, waqıtşa turğan. 2007 jılı Almatınıñ tübindegi Qalqamannan jer alıp betelderin (Qudaý üýin) salıp, köşip keldi. Ol betelderi Qalqamannıñ Bäýken Äşimov köşesi (burınğı M.Äwezov köşesi), 187-üýde ornalasqan. Onıñ qaqpasına 2007 jılı «Ïehova Kwägerleriniñ Patşalıq Saraýı» dep qazaqşa, «Zal Carstva Svïdeteleý Ïogovı» dep orısşa jazğan edi. Al 2008 jılı «Qazaqstan Respwblïkasındağı ÏEHOVA KWÄGERLERİNİÑ dinï ortalığı» dep qazaqşa, orısşa jazğan edi. Al qazir atın «EXOBA KWÄGERLERİNİÑ MÄSİXŞİLİK ORTALIĞI» dep joğarı jağına ülken ärippen qazaqşa jäne astına kişi ärippen «Christian Center ob Jehovahs Witnesses» ağılşınşa, «Xrïstïanskïý centr Svïdeteleý Ïegovı» dep orısşa jazıp qoýdı. Alıp jatqan jeri 7-8 gektardaý boladı. Bunda bir ğana ğïmarat emes, 3-4 üýden turatın tutas kompleks salıp jatır. Qazir köşe jağına 500 adamdıq mäjilis zalı jäne şoqınğanda şomılatın vanna salıp qoýdı. 2008 jılğı kongresteri osı zalda ötken bolatın. Al, awlanıñ tüp jağında eki qabattı, eki ülken ğïmarat salınğan. Onda ofïs, asxana, qoýma, jataqxana ornalasqan. Otbasınan, bala-şağasınan, twğan-twısqandarınan, dos-jarandarınan bas tartıp, Exobağa bas urğandar osı jataqxanada jatıp, asxanadan tamaq işedi. Baspanadan qısılğan qazaqtar da jataqxana üşin Exobağa kirip şoqınıp ketwi ğajap emes. Äri qasında şarbağı ortaq «Amerïka mektebi» jumıs istep jatır. Onda da talaý   qazaq   balaları   oqıp   jatır.   Ol  balalardı  exobalıqtar  öz dinderine tartpasına kim kepil. Äli talaý jerleri bos jatır. Tağı qanşa ğïmarat saları belgisiz. Endi Qalqamannıñ qazaqtarın Exobağa kirgizip, «şomıldıra» bastaýtın şığar. Qalqamandağılardıñ basım köpşiligi qazaqtar ekenin eskersek, tağı qanşa qazaq şoqınıp keter eken?!

Osınşama kitap pen jurnaldarın jazatın özderiniñ jazwşıları, är tilge awdaratın awdarma, swretin salatın swretşi toptarı bar. Qazaq tilinde BAQ-tarda şıqqan keýbir zañdar men qawlılardı oqıp tükke tüsinbeý qalasıñ. Jañıltpaş sïyaqtı. Olardıñ orısşasın oqıp barıp mağınasına äreñ tüsinesiñ. Al Exobanıñ qazaq tilindegi kitaptarın jatıq, körkem, tüsinikti awdarwlarına qarağanda qazaq tilindegi awdarma tobındağılar tilge jetik, qazaq tiliniñ qır-sırın jaqsı biletinder sïyaqtı. Äri sözderdi qazaq uğımına, dıbıstalwına, til zañdılığına  män berip awdaradı. Mısalı, burın özderin «Ïehova» dep atasa, qazir «Exoba» dep tildiñ ündestigin qazaq uğımıa beýimdep awdarıp jür. Säbït Muqanovtıñ: «Orıs sözin alğanda qazaq tiline bağındırıp alw kerek», – degen sözin jaqsı meñgergen. Soğan qarap til mamandarı  ma eken dep oýlaýsıñ. Qazaq tilindegi kitaptardı kimder awdarğandığı twralı awdarmaşılardıñ atı-jöni jazılmaýdı. Olar kimder eken deseñşi?!

Nyu-Ýorktegi ortalıq är eldegi fïlïaldarımen telefon, beýnetelefon (vïdeotelefon) arqılı baýlanıs jasaýdı. «Brwklïn» baspaxanasındağı 3 mıñ adamdı arzan tamaqpen tamaqtandıradı. Bul üşin kökönis ösirip, mal ustaýtın fermaları bar. Müşelerine aqşa berip turadı. Bular qurılıs ïnjenerlerin de özderi daýındaýdı. Ïnjenerleri dünïejüzindegi fïlïaldar aşıp, üý saladı. Qazir dünïejüzi boýınşa 96 qurılıs fïlïaldarı bar. Sonımen birge kïim jwıp, tazalaýtın orın uýımdastırğan. Öz adamdarınıñ kïimderin osında tazalap, kïindirip otıradı. Adamdarınıñ kïimderiniñ de taza, jarasımdı bolwına köñil böledi. Ol «mädenïetti adamdar eken» dep eldiñ üýirilwine septigin tïgizedi dep sanaýdı. Sondaý-aq orkestr ustaýdı. Olar koncertter berip, Exoba Kwägerlerin däripteýdi.

Tüýin

   Qazir biz: «Qazaqstanda 40-tan astam dinï konfessïya, tört mıñğa jwıq ağım men sekta  jumıs isteýdi» dep maqtanamız. Bul maqtanarlıq is pe, älde jılarlıq pa? Tüptiñ tübinde 40 dinï konfessïyanıñ bası bir qazanğa sïya qoyar ma eken? Qırıq konfessïya qırıq pışaq bolıp qırılıspaý ma? Ekewi de «Muxammedtiñ ümbetimiz» deýtin şeýitter men sünnïtter bir-birimen sïısa almaý jür ğoý. Alısqa barmaý-aq, XX ğasırdıñ ayağında şeýit bağıtın ustaýtın ïrandıqtar men sünnït bağıtın ustaýtın ïraktıqtar soğısqan joq pa? Sol sïyaqtı dästürli xrïstïandar da tatw-tätti ömir sürip jatqan joq. Tarïxtan biletinimizdeý, Xrïstostıñ «balaları» katolïkter men pravoslavïelikter bolıp 1054 jılı bölingen. Osıdan keýin şığıs xrïstïandığınıñ, demek pravoslavïeniñ    ortalığı     Vïzantïya     bolıp     turdı.      Al     batıs xrïstïandığınıñ, demek katolïkterdiñ ortalığı Rïm boldı. Bölingen soñ katolïkter Vïzantïyağa krest jorığın jasap, pravoslavïelikterdi älsiretti. Budan keýin ekewiniñ öştesip ketkeni sondaý, bir-biriniñ «üýine» on ğasır ötken soñ ğana «kirip-şıqtı». Onıñ özi Ïoann Pavel İİ-niñ sındarlı sayasatınıñ arqasında iske astı. Ïoann Pavel İİ Rïm Papası bolıp turğanda, 2001 jılı birinşi ret pravoslavïe dinindegi Grekïyağa bardı. Al Orıs pravoslavïesi äli künge deýin katolïkterden teris aýnalwda. Ïoann Pavel İİ-ni Orıs pravoslavïesi jolatpaý ketti. Papanıñ Reseýge kelwine Orıs pravoslavïe basşıların V.Pwtïnniñ özi de köndire almadı. Rïm Papası 2001 jılı Wkraïnağa kelgende Orıs pravoslavïe din basıları «pravoslavïeniñ kanondıq terrïtorïyasına qol suqtı» dep şw köterdi. Al Ïoann Pavel İİ 2001 jılı Astanağa kelgende, Qazaqstandağı barlıq din basıları qasında qoğadaý japırılıp jürgende, bizdegi arxïepïskop eşteme estimegendeý bolıp Almatıdan şıqpaý qoýdı.

Mine, bir dindegi bawırlas eki salanıñ bir-birine qarım-qatınası osındaý. Sondıqtan köp dinniñ keleşekte beýbit ömir süre qoyuı eki talaý-aw. Özderiñiz oýlap qarañızdar. Bir balamız Exobağa kirdim dep onıñ kitabın jattap bir burışta, ekinşi balamız Krïşnağa kirdim dep taqırbastanıp ekinşi burışta barabanın qağıp otırsa, özimiz Ïslam dinindemiz dep Quran oqıp otırsaq, erteñgi küni otbasımızda qandaý bereke-birlik  bolmaq? Ärqaýsısı öz kirgen dinin madaqtap qırqıspaý ma? Qazirşe bular az, älsizdew. Sonıñ özinde älden Ökimetke de azwların körsete bastadı. Qazir, keýbir jerlerde zañsız jer ïelenip, üý saldı dep qazaqtıñ bala-şağasınıñ köz jasına qaramaý üýlerin buzadı. «Üýimdi buzğızbaýmın» dep özin-özi örtep jatqandar da kezdesip jatır. Al, Almatı oblısı Qarasaý awdanında zañsız jer ïelenip, dinderin taratıp jürgen Krïşna uýımınıñ üýlerin buzıp edi, dünïejüzine «bizdiñ dinimizge qısım jasap jatır» dep şwlap, olardıñ şet eldegi keýbir uýımdarı bizdiñ elşilik aldında mïtïngi uýımdastırdı. Jerin alwğa sot ükim şığarsa da onı iske asırwğa sot orındawşılarınıñ jürekteri dawalamadı. Äri osı uýımnıñ bir ökili: «Bizdi şeteldikter qoldap otır», – dep Amerïka bastatqan birneşe şet elderdi atap teledïdardan ses körsetti. Sektalar köbeýip, küşeýse qazaqtıñ basına qandaý äñgirtayaq oýnatarın bir Qudaýdıñ özi biledi.

Exobanıñ qorğawşısı da, qoldawşısı da, demewşisi de Amerïka ekeni belgili. Nyu-Ýorkten oýıp turıp orın berip otır. Örkendewine jağdaý jasap jatır. Qarjılaý kömegin de ayamaý tögwde. Äýtpese osınşama  kitap, awdïotaspa şığarıp, qurılıs salwğa, adamdarğa jalaqı tölewge sadaqadan tüsken qarjıları jetpes edi. Özderinen: «Qarjını qaýdan alasıñdar?» – dep surasañ, «sadaqadan tüsken qarjı» dep jawap beredi. Oğan sene qoyu qïın. 2006-2008 jıldardağı, «Raxat» telearnasınan  ötkizgen wağızdarınıñ şığının eseptep qarasaq, aýtqandarınıñ şındıqqa janaspaýtınına köz jetkizwge boladı. Mäselen, sol jıldarı «Raxat» telearnasında bir mïnwttıq xabar 32 mıñ  teñge  turatın  edi.  (ol  kezde  1$ – 147  teñge  bolatın).  Sonda,  30  mïnwtta – 960 mıñ, bes künde – 4,8 mïllïon, bir aýda – 19,2 mïllïon teñge tölegen. Bul sol kezdegi eseppen 160 mıñ AQŞ dolları bolatın. Bul qarjığa sol jıldarı Almatıdan üş bölmeli qatqan päter alwğa bolatın edi. Al bir jılda 1,92 mïllïon AQŞ dolların şığındağan. Bul bir ğana Almatıdağı, bir ğana telearnağa ketken şığındarı. Oğan qosımşa sol jıldarı «Tañnan» künine 15 mïnwt, kabeldi telearnadan küni-tüni wağız jürgizdi. Qazaqstannıñ basqa qalalarınıñ telearnalarınan da wağız tarattı. Exobalıqtardıñ dünïeniñ 230 elinde äreket etetinin eskersek, qırwar aqşa ekeni belgili. Gïgler Verner mırza bayandamasında: «Dünïejüzindegi Exobalardıñ sanı 6,5 mïllïon», – degen edi. Al Qazaqstanda 20 mıñdaý eken. Osınşalıq  jumıs jürgizwge bulardıñ sadaqadan tüsken qarjıları jetpes edi. Sondıqtan bularğa AQŞ «sadaqanı» ayamaý tögwde. AQŞ-tıñ bul kömegine exobalıqtar özderi jürgen eldiñ xalqın quldıq psïxologïyağa daýındap jür. «Sırttan jaw şapsa da qolıña qarw alma», – dep  därmensizdikti wağızdaýdı. Älemge üstemdik ornatwğa tırısıp jürgen AQŞ-qa keregi de osı emes pe? Aýta berseñ bul – AQŞ-tıñ ïdeologïyası! Exoba – Amerïkanıñ qolşoqparı!

Parazïtter denege tüskende, sol jeri jaýlı bolsa örbip, damïdı. Tüsken kletkasın büldirip, iritip, şiritip kelesi kletkağa awız saladı. Ol jerdi tezirek alıp tastamasa bükil denege jaýıladı. Der kezinde şara qoldanıp emdemese bükil organïzmdi wlap, soñı ölimge alıp kelwi de mümkin. Orta Azïya boýınşa Exobalarğa Qazaqstan jaýlı orın bolıp turğan sïyaqtı. Sondıqtan Qazaqstandı negizgi baza qılıp Orta Azïyağa jaýılw oýlarında bar. Bunı kongresterinde aýtıp ta ötken bolatın. Aý saýın şığıp turatın «Küzet Munarası» degen jurnaldarında qaý elde fïlïaldarı bar eken, onıñ mekenjaýı jarïyalanıp otıradı. Sol tizimde Orta Azïya boýınşa Qazaqstan men Qırğızstan ğana bar. Onıñ özinde Qırğızstanda bizdegi sïyaqtı belgili mekenjaýı joq. Tek xat-xabar alıp turatın «Bïşkek a/ya-80» dep jazılğan poşta jäşiginiñ nomeri ğana körsetilgen. Al Özbekstan, Türkimenstan, Täjikstandar tizimde mülde joq. Demek olar Exobanı özderine mülde jolatpaý otır. Sondıqtan Qazaqstandı negizgi baza qılıp osı elderge birtindep taralmaqşı. Bulardıñ zïyandı ekenin tüsingen Reseý de, osı jıldıñ säwirinen bastap Exobanıñ jumısın öz elderinde toqtattı. Qazir Reseý Ökimeti exobalıqtardıñ dünïe-mülikterin tärkilep jatır. Al biz tayawda bulardı «zïyansız» dep qabıldap, jumısın jalğastırwğa jağdaý jasadıq. Qazaqstan bulardı taýrañdatıp, kongresterin ötkizwge ruqsat berip, betelderin salwğa qazaqtar şoğırlanğan  aýmaqtan jer berip otır. Parazïtterdi işimizge kirgizip, onıñ wına wlanıp qalmaýıq!

Exobalardıñ qarmağına köbinese ömirde joldarı bolmaý, özderiniñ «Qamıtım ıñğaýlı» degen änderinde aýtatın şarşağandar, ezilgender, awırlıq sezingender tüsip qaladı. Bundaýlarğa jılı sözderimen, jılmıñdağan isterimen Exobanıñ qamıtın kïgizip jiberedi. Olar qamıttı bir kïgen soñ şeşwi qïın boladı. Keýbirewi, tipti, ömir boýı Exobanıñ qamıtın şeşe almaý ötetin şığar.

Gïgler Verner mırza bir bayandamasında: «Rwxanï deñgeýimiz birde ösedi, birde tömen tüsedi. Senderdiki ösip jatır. Bul jaqsı», – dep qazaqtardı maqtap alıp, «Exoba qazaqstandıqtardı jaqsı köredi. Qazaqşa biletinderge qazaqşa, basqalarğa biletin tilinde wağızdañdar. Qazaq qazaqşa bilmese orısşa wağızdañdar. Mañızdısı – bizge bawırlas bolw. Biz qazaqşa söýleýtin adamdardı izdeýmiz», – dep negizgi maqsatın aýttı. Olar qalıñ qazaq ortasına kirwge äreket etwde. Sol üşin qazaqşa wağız jürgizetin kwägerlerdi köbeýtw üstinde. Qazaqşa üýrenwde. Orıs qawımındağı qazaqşağa beýimi bar qazaq jäne basqa ult ökilderin qazaq qawımına awıstırıp jatır. Betelderin qazaq şoğırlanğan aýmaqqa salıp, qazaqtıñ darındı balaları oqïtın «Darın» sïyaqtı qazaq ulttıq  gïmnazïyağa bir qawımın ornalastırıp qoýğan. Awıldı jerge de barıp wağızdarın jürgizip jür. Astı-üstine tüsip, jılmıñdap, jımısqı maýda külkisimen külimsirep jetip barğan Exobalardı «oý aýnalaýın, tüsteri jılı balalar eken» dep awıldıñ añqaw qazaqtarı qabıldap jür. Olardıñ kimder ekenin, qandaý maqsatpen jürgenderin awıl adamdarı tüsinip jatqan joq. Keýbir turmısı tömenderge azın-awlaq tïın-teben berip qoýsa soğan mäz. Söýtip Exobanıñ qarmağın qawıp jatır.

Qazaqstandağı sektalardıñ qaptap ketwine «Dinï senim bostandığı jäne dinï birlestikter twralı» Zañımızdıñ alğaşqı kezdegi osaldığı jaqsı jağdaý jasap berdi. Bul Zañ egemendik alğannan keýingi alğaşqılardıñ biri bolıp qabıldanğan edi. Atap aýtqanda 1991 jıldıñ 16-jeltoqsanında egemendigimizdi jaryaladıq. Al, bir aýdıñ işinde, 1992 jıldıñ qañtarında «Dinï senim bostandığı jäne dinï birlestikter twralı» Zañdı qabıldadıq. Ol kezde aldı-artımızdı bağamdap ülgermegen kez. Äri zañ şığarwğa da täjirïbemiz joq edi. Sondıqtan bunı basqa ulttıñ ökilderi jazıp bergen. Onda, ärïne, qazaq ultınıñ müddesi közdelmegen. Äri ol kezde Keñes Odağı ıdıraý bastap, zawıt, fabrïkalar toqtaý bastağan, eski jüýedegi baýlanıstar üzilip, ékonomïka quldıraý bastağan kez edi. Sol sebepti aldımen ékonomïkağa köñil bölinip, rwxanï jağı bayaw, äri jüýesiz damıp, aqsap qaldı.

Ökinişke qaraý Ata Zañımızda da şeteldik dinï birlestikke qatıstı solqıldaq tustarı bar. 1995 jılı qabıldağan Konstïtwcïyamızdıñ 5-baptıñ,  5-tarmağında: «Şeteldik dinï birlestikterdiñ Respwblïka awmağındağı qızmeti, sondaý-aq şeteldik dinï ortalıqtardıñ Respwblïkadağı dinï birlestikter basşıların tağaýındawı respwblïkanıñ tïisti memlekettik organdarı men kelisw arqılı jüzege asırıladı», – dep jazılğan. Osı jerdegi «kelisw arqılı» degen sözdi jergilikti memlekettik organdar öz paýdalırına «kelisip» jürgen sïyaqtı. Sebebi, şeteldik mïssïonerler Qazaqstannıñ qaý burışına barsa da dinï birlestigin qïnalmaý tirketip aladı. Sondıqtan bul baptı qaýta qarağan durıs bolar edi.

Sektalardıñ negizgi maqsatı – eldiñ birligin buzw. Eldiñ birligi men tirligin buzıp barıp, köksegen armandarına – arandatwğa, tınıştıqtı buzwğa  nïetti.   Sondıqtan,   şeteldik   dinï   birlestikterdi   aldımen, özderiniñ bağıtına qaraý, Qazaqstandağı dästürli dinderdiñ basşılarınan qoldawxat (xodotaýstvo) alıp, odan keýin UQK-ti olardıñ şığw tegin, är eldegi is-äreketin tekserip, qazaq xalqınıñ müddesine qanşalıqtı saý keletinin anıqtap barıp tirkegen durıs bolar edi. Eger Qazaqstandağı dästürli dinder basşıları qoldawxat bermese, ne is-äreketteri, ïdeyaları qazaq xalqınıñ müddesine saý kelmese bizde jumıs istewge ruqsat etpew kerek. Sebebi, özderi şıqqan elde tïım salınğan keýbir sektalar bizde erkin äreket etwde.

Qazaqtardıñ basqa dinge ketip jatqanına Qazaqstan Musılman din basqarmasınıñ da kinäsi bar sïyaqtı. Keýde adamdar qısılğan kezde aqıl surap, rwxanï qoldaw tabw üşin dinï orındarğa baradı. Sol kezde moldalar olarğa aqıl-keñes berip, rwxanï qoldaw körsetwge qawqarsız bolıp şığadı. Köbi sadaqasın alıp, quranın oqıp, betin sïpap otıra beredi. Olarmen aşılıp söýlesip, sırlaspaýdı. Bunı basqa dinge ketip jatqandardıñ köbi aýtadı. Al basqa din ökilderi barlıq jağdaýın surap, rwxanï qoldaw körsetip, kerek bolsa üýlerine deýin barıp jaqsı sözderin aýtadı. Atam qazaq «jaqsı söz – jarım ırıs»  dep beker aýtpağan ğoý. Söýtip şarşağandardı, ezilgenderdi, awırlıq sezingenderdi özderine tartıp aladı. Meşitterde de qïınşılıq körgen adamdarmen söýlesip, olardıñ jan dünïesine qoldaw körsete alatın adamdardan keñesşiler qursa durıs bolar edi. Qïınşılıq körgen adamdardı bir qalıpqa tüsirw üşin moldalar psïxolog ta bolwları kerek. Dinï oqw orındarında psïxologïyanı oqıta ma joq pa bilmeýmin. Oqıtpasa psïxologïya pänin kirgizgen durıs bolar edi. Al, jalpı, meşitterde psïxolog ustağan paýdalı bolmaq.

Alekseý Belyavcev mırza bayandamasınıñ birinde: «Qazir rwxanï soğıs jürip jatır», – degen edi. Ïä, durıs aýtadı!  Exoba qazaqtarğa qarsı mıltıqsız maýdan aşıp, rwxanï soğıs jürgizip jatır. Tek qana Exoba emes, Qazaqstandağı barlıq sektalar qazaqtarğa qarsı mıltıqsız maýdan aşıp, rwxanï soğıs jürgizwde. Qazaq xalqı «mıñ ölip, mıñ tirilip» XXİ ğasırğa jetti. Endi kelesi ğasırğa jetemiz be, joq pa? Osı bağıtımızben kete bersek kelesi ğasırğa bïologïyalıq turğıda jetkenmen, rwxanï turğıda jetpeý qalwımız ğajap emes. Qazir bazarlarda satılıp jatqan qıtaý almalarınıñ sırtı äp-ädemi. Jep körseñ ne alma dämi, ne alma ïsi joq. «Alma» degen atı men sırtqı körinisi ğana bar. Köringen dinsımaqtı taýrañdatıp qoýsaq, kelesi ğasırda bizdiñ de «qazaq» degen atımız ben sırtqı körnisimiz ğana qaladı. İşki jandünïemiz, rwxımız joýıladı. Kelesi ğasırğa rwxı küşti xalıq qana jetedi.

Exobalıqtar jımısqı sayasatqa şeber-aq.  Özderiniñ birlestikterin aýtqan bolıp qazaqtıñ qaý jerine qanjar salwdı da belgilep qoýğan sïyaqtı. Gïgler Verner mırza öziniñ bayandamasınıñ bir jerinde: «Qazaqstanda, äsirese oñtüstikte topqa: Ulı, Orta, Kişi jüzge bölinw bar. Qazaqtardıñ işinde arabtardan şıqqandar (qojalardı aýtqan bolwı kerek – N.Q.) bar.  Exoba bulaý bölinbewi kerek»,  –  dep  ötti.  Demek  olar  qazaqtardı äbden zerttep, bilip alğan ğoý. Waqıtı kelgende qalaý iritki salwdı bağamdap qoýğan. Kezinde Amerïkanıñ avïyacïyasın kirgizgen Özbekstandı Ändïjandıqtar dep, alaqandaý Qırğız elin oñtüstik, soltüstik dep bölip oýran saldırğan bulardıñ, Qazaqstandı üş-törtke bölip oýrandaw oýlarında jürgen joq pa? Osılardıñ üstine älemdik jahandanw kele jatır. Sondıqtan qazaqtar: «BARLIQ QAZAQ – BİR QAZAQ», – dep judırıqtaý jumılıp jürmese köringenniñ jemtigi bolıp ketw op-oñaý. Saq bolaýıq, ağaýın!

Elbası Nursultan Nazarbaev «Bolaşaqqa bağdar: rwxanï jañğırw» degen maqalasında «Äjeptäwir jañğırğan qoğamnıñ öziniñ tamırı tarïxınıñ tereñinen bastaw alatın rwxanï kodı boladı. Jaña turpattı jañğırwdıñ eñ bastı şartı – sol ulttıq kodtı saqtaý bilw. Onsız jañğırw degenimiz qur jañğırıqqa aýnalwı op-oñaý», – dedi. Ulttıq kod degenimiz – ulttıq qundılıqtar. Bir xalıqtı ekinşi xalıqtan ajıratıp turatın erekşeligi onıñ – tili, dini, dili, salt-dästüri, minez-qulqı, mentalïteti, t.b. bolmıstarı. Bulardıñ bäri ulttıq qundılıqqa jatadı. Eger biz ulttıq qundılıqtarımızdı saqtamasaq, qazirgi jahandanw kezeñinde, äri sektalardıñ sekirip turğanında, zamanawï ğalamdıq bäsekelestikke tötep bere almaýmız. Sondıqtan ulttıq jadımız ben kodımızdı, demek ulttıq  qundılıqtarımızdı közdiñ qaraşığındaý qorğap, damıta bilwimiz kerek.

Ilğïda quýısqanğa qıstırılıp jüretin AQŞ-tıñ memlekettik departamenti bayandamalar jasawğa äwes-aq. 2005 jıldıñ 8-qaraşasında olar «Älemdegi dinï bostandıqtar» twralı saraptamasın jarïya etti. Onda: «Qazaqstan burınğı Keñestik memleketter işinde dinï senimge erkindik berw jağınan köş basında tur», – dep maqtap, arqamızdan qağıp qoýdı. Dinï qawımdardıñ memleket tarapınan «eş kedergi körmeý» damıp jatqanına, olardıñ köpşiliginiñ Ükimetpen jaqsı qarım-qatınasta ekenine departament joğarı bağa beripti. Aýtarı joq! Qazaqstannıñ dinï axwalı AQŞ-qa jağıp-aq tur. Jaqpağanda şe! Amerïkağa unamaýtın Ïslam bağıtındağı sektalardıñ jumısın toqtatıp, Xrïstïan men Bwddïzm bağıtındağı sektalardı erkinsitip qoýsaq … «Mäz boladı bolısıñ, Arqağa ulıq qaqqanğa» dep ulı Abaý aýtqandaý, AQŞ-tıñ bul bağasına börkimizdi aspanğa atıp qwanımız kerek pe? Kezinde M.Gorbaçevti de: «Qaýta qurwdı bastadıñ, azamatsıñ!» – dep arqasınan qağıp, Keñes Odağın şalqasınan tüsirgen eñ aldımen AQŞ bolatın. Amerïka maqtağanğa «qarq» etip awızdağı irimşiginen aýrılğan qarğadaý bolıp, şalqamızdan tüsip jürmeýik. Departamenttiñ bul bağasın, kezinde bizdiñ Ükimettiñ erekşe iltïpätpen qabıldağanı qınjıltadı.

Şet eldiñ Qazaqstandağı sektalardı qoldap, qarjılandırıp otırğanınıñ tüpki maqsatı – bizdi qırqıstırıp, keñ dalamız ben mol baýlığımızdı tegin ïemdenwdiñ amalı emes pe? Tekke tïın şaşpaýtın şeteldikterdiñ tüpki maqsatı tüsingenimiz abzal. Äýtpese Qazaqstanda qarjı quyatın is az ba? Jandarı aşıp bara jatsa Semeý polïgonınan, Aral teñizinen,  t.b.  apattı  aýmaqtardan  zardap  şekkenderdi  emdewge qarjı bölmeý me. Ne jetim balalar üýine kömektespeý me. Biraq bul olardıñ tüpki aram pïğıldarına säýkes kelmeýdi. Sondıqtan Ïslam bağıtındağı sektalardı ğana emes, dästürli dinderden basqa, barlıq sektalardıñ jumısın toqtatatın waqıt jetti.

Qazaq BAQ-tarda sektalardıñ örşip bara jatqandığı, olardıñ qazaq qawımına zïyandılığı twralı ılğï da jazılıp jatadı. Qazaqstanda dinï axwaldıñ uşıqqanınan din mäselesimen aýnalısatın jeke «Din isteri jäne azamattıq qoğam mïnïstrligin» qurwğa mäjbür boldıq. Biraq bul mïnïstrlik te, Qazaqstan Musılman din basqarması da, jaýşılıqta «qazaq üşin jan qïyamız» deýtin partïyalar men memlekettik emes uýımdar da, jalpı zïyalı qawım sektalar twralı aýtılğandarğa nemquraýlılıq  tanıtadı. «Awırıp em izdegenşe, awırmaýtın jol izde» demekşi, sektalardıñ awrwına uşırap em izdegenşe, erterek awırmaýtın jol izdep, sektalardıñ jumısına tosqawıl qoyu kerek.

Ärïna, soñğı kezde «Dinï senim bostandığı jäne dinï birlestikter twralı» Zañğa tüzetwler engizdik. Sonıñ arqasında biraz sektalardıñ belsendiligi kemidi. Mısalı, osı Exoba Kwägerleri burın dinï kitaptarın köşede, üýlerge aparıp taratatın. Özgertilgen zañda buğan tosqawıl qoýılğannan beri köşelerde, t.b. jerlerde kitaptarın taratpaýtın boldı. Biraq ta sektalardıñ qızmetin tolıq toqtatpağandıqtan ğïmarattarda wağızdarın jürgizwde. Endi din salasındağı zañnamağa tüzetwler engiziledi dep kütilwde. Din isteri jäne azamattıq qoğam mïnïstri Nurlan Ermekbaev Élektrondı aqparat quraldarına bergen suxbatında: «Biz zañnamanı äzirlew kezinde qoğamnıñ pikirine jüginemiz jäne tüzetwlerdi qoğamnıñ barlıq ökilderimen aşıq türde talqılaw qağïdasın ustanamız. Osı zañ jobasın daýındaw kezinde, joba sarapşılardıñ, dinï birlestik ökilderiniñ, ÜEU ökilderiniñ köptegen talqılawınan ötti. Barlıq pikirler men usınıstar eskerilip, awqımdı jäne köp eñbekti talap etetin jumıs jürgizildi. Bul jumıs äli de jalğasatın boladı. Qaraşa-jeltoqsan aýlarında onı Mäjiliske joldawdı josparlap otırmız», – dedi. Endi bul zañnama tezirek Mäjiliske jiberilip, depwtattar jaltaqtamaý, jasqanbaý, memleket müddesin qatañ saqtap, sektalardıñ jumısın toqtatadı dep senemiz. Äýtpese mıltıqsız maýdan toqtamaýdı.

Nazraxmet  QALÏ,

Almatı qalası




Pikir üstew

É-poşta mekenjaýıñız jarïyalanbaýdı. Mindetti örister * tañbalanğan

Back to Top ↑