banner-top12

Salt-dästür shezhire

Qosqan waqıtı Aqpan 15, 2016 | 380 ret oqıldı | saýtqa qosqan shalqar

0

Öskeleñ urpaq şejireni bilse…

Qazaq şejireleriniñ köptegen nusqaları Qazaqstan Respwblïkasınıñ Ortalıq Ğılımï kitapxanasında, Ulttıq kitapxanada, Memlekettik Ortalıq murağatına jïnaqtalğan. Bir ğana Ortalıq Ğılımï kitapxana qorında 20 mıñdaý qoljazba bolsa, M.O.Äwezov atındağı Ädebïet jäne öner ïnstïtwtınıñ qoljazba qorında 6 mıñ betteý şejire bar. Al öleñmen jazılğan şejirelerdiñ basım köpşiligi eş jerde jarïyalanbağan. Solardıñ birazına toqtala ketsek.

«Türik taýpaları men qazaq üýsinder» attı jır-añızı aqın Töltaý Meñlibaýulı jazıp alıp, 1960 jılı ÄÖÏ-diñ qoljazba qorına ötkizgen. Jırşı şejirede adamzattıñ tarïxın  Adam atadan bastap tügel qamtıp, qazaqtıñ üş jüzge bölinetin qurılımına deýin taratıp jırlağan. Asan ata şejiresine süýene otırıp ejelgi taýpa, rw, jer atawların köptep paýdalanğan. Sonıñ işinde Ulı jüz rwlarına şolw jasağan. Şejire añızdıñ tağı bir erekşeligi – jırlawşınıñ tarïxï derekter men oqïğalardan jan-jaqtı xabardar bolwı. Öýtkeni munda tek qazaq rwları twralı ğana emes, özge de xalıqtardıñ şığw törkini jan-jaqtı söz boladı. Sondaý-aq jırşınıñ grek (mätinde ïwnan), qıtaý ğalımdarı men M.Qaşqarïdıñ eñbekterimen tanıs bolğanın:

Jaýlardı bul aýtılğan däleldeýdi

Şejire Qaşqarïdıñ namasında, – degen joldardan aýqın añğarwğa boladı. Şejireniñ «Türik tuqımdarı jäne qazaq üýsinder» atalatın qarasözben jazılğan nusqasın Batılğan Esenğaraev 1980 jılı qolğa tapsırğan.

«Qazaq şejiresi (qısqaşa)» attı şejirede atalwında körsetilgendeý jırda qazaq şejiresine qısqaşa şolw jasalğan. Jırşı qazaq xalqın arabtardan, Annas saxabalardan taratwdıñ burıs ekenin, onıñ sebebin aýta kelip, arğı tegimiz türik, Alaşa xannıñ üş balasınan tarağan urpaq ekenimizdi däleldewge tırısadı. Sonımen qatar «Aqtaban şubırındı» oqïğası, Reseýge bodan bolw sïyaqtı tarïxï oqïğalardı da qamtığan. Qoljazbanıñ muqabasında «Ospanov Älmağambettiñ şığarmaları. Aqtöbe oblısı, Torğaý awdanınıñ azamatı Älmağambet Ospanulı men Nurxan Axmetbekulınıñ öleñderiniñ köşirmeleri. Jïnawşı Muqanulı Smağul» degen jazw bar. 1932 jılı latın ärpinde jazılğan qoljazba äbden eskirgen. Mätindi köşirw barısında biraz qatelikterge jol berilgen. Birneşe öleñ joldarı men şwmaqtarı tüsip qalğan.

«Qazaq şejiresi» attı şejire-añızda qazaq xalqınıñ tarïxı, onıñ  XV ğasırğa deýingi turmıs-tirşiligi, ömiri – moñğol, qalmaq, özbek xalıqtarınıñ ult bolıp qalıptasw tarïxı jırlanadı. Mätinde jeke bir jüzdi, ne rwdı ğana taratpaý, tek qazaq xalqınıñ ult bolıp qalıptasqanğa deýingi kezeñi söz boladı. Şejireni jırlawşı Jaqsılıq Tölepulı Qaraqalpaqstannıñ Qoñırat awdanında dünïege kelgen. Jastaýınan qïssa-dastandardı, jırlardı özdiginen üýrenip, el arasında  naqışına keltirip orındağan. Qoýın kitapşağa arab ärpimen jazılğan mätindi qorğa 1946 jılı J.Aralbaev tapsırğan.

«Üş jüzdiñ şejiresi» attı jır-şejireniñ basqa jırlardan bastı aýırmaşılığı – jırdıñ tolğawmen, ügit-nasïxat aýtwmen bastalwı jäne jeke bir rw tarïxına toqtalmaý, üş jüzdi tügel qamtawı. Är jüzdi salağa böle otırıp, jırşı öte keremet jırlağan. Şejireni jırlawşı awız ädebïeti ülgilerin jïnawşı, aqın Baýbatırov Muqaş. Mätin kïrïll ärpinde. Qoljazba oqwşı däpterine kök sïyamen jazılğandıqtan, keýbir sözderi öşe bastağan.

«Satıpaldïn Faýzolla qarïdıñ öleñ-şejiresinde» dünïejüzi xalıqtarınıñ tüp törkini Nux paýğambardıñ üş ulınan taratadı. Annas saxabanıñ tegi türik ekenin, Mädïna qalasına köşip barğanın, sol Annastıñ üşinşi äýelinen Azïya xalıqtarınıñ ösip-öngenin aýtadı. Alaştan üş jüzdi örbite kelip, osı üş jüzdiñ rwlarına jeke-jeke toqtaladı. Şejire-añızdı jırlawşı Satıpaldïn Faýzolla – el esinde 1931-1932 jıldardağı aştıqta qurban bolğandardıñ är jerde şaşılıp jatqan süýekterin eñ alğaş jïnatıp, jerlewdi uýımdastırwşı, qır qazaqtarın şağın önerkäsipke üýretwşi retinde saqtalıp qalğan tarïxï tulğa.

«Köpjarlı men Bwra» attı şejire-jırda naýman rwınan taraýtın Kökjarlı jäne Bwra rwlarınıñ tarïxı söz boladı. Baqana men Baqanastıñ kündestiktiñ saldarınan özbekterge satılıp, ağaýını Sarjomarttıñ kömegimen eline oralıp, urpaqtarı ösip-önedi. Buqar qalasınıñ xäkimine kökjal at pen qara bwranı tartw etip, eki balanı azat etkeni üşin azan şaqırıp qoýğan esimderin kökjarlı men bwra dep atanıp ketken. Jır 1991 jılı «Dïdar» gazetinde jarïyalanğan.

«Kişi jüz şejiresi» attı jır-şejire tikeleý Kişi jüz rwlarına arnalğan. Kişi jüzdiñ arğı atası Janıstardan bastap, bergi usaq rwlarğa deýin taratadı. Jır arasında rw atawların qarasözben tizbektep te taratatın  tustarı bar.  Sonımen qatar jırşı tarïxï derekt erge süýene otırıp, üş jüzdiñ bası qosılıp xan, bï saýlağanın da atap ötedi.  XVII-XVIII ğasırlardağı tarïxï kezeñderdi swretteýdi. Qazaqtıñ üş bïi Töle, Qazıbek, Äýteke bïlerdiñ xalıq aldındağı bedeli men köregendikterin jırlaýdı. Äýteke bïdiñ ädildigi men şeşendigin, danışpandığın däripteýdi.  Keýbir oqïğalar bölimderge bölingen. Rw atawların türlişe atalwı da uşırasadı.

«Öleñ-şejire» attı jırda Änes saxabadan bastap, qazaqtıñ şığw tegin aýta kelip, Kişi jüz rwlarına keñinen toqtaladı. Atalğan şejireniñ birneşe nusqası M.O.Äwezov atındağı Ädebïet jäne öner ïnstïtwtınıñ qoljazba qorında saqtalwı. Ala «Adaý şejiresinde» Adaý rwınıñ qonaqjaýlılığı, keñpeýildigi aýtıladı. Adaý rwınan şıqqan bedeldi adamdardı aýta kelip, Beket atanıñ qasïetti adam bolğanın tilge tïek etedi, Şejirelerdi jırlağan ataqtı Jaqsılıq jırawdıñ şäkirti – Qılışev Qartbaý. Mätinderdi Qulpıbaev Erğojanıñ orındawınan 1978 jılğı Ämwdarïya quýılısındağı qazaqtardıñ awız ädebïeti ülgileri men étnografïyalıq materïaldarın jïnaw ékspedïcïyası kezinde jazıp alğan Q.Sattarov pen Q.Qulpıbaeva.

“Adaýlar jaýında” attı jır şejireniñ atawı aýtıp turğandaý jırda Kişi jüz onın işinde Adaý rwınıñ tarïxı twralı aýtıladı. Jırdı jïnap, qorğa tapsırğan – belgili awız ädebïeti ülgilirin jïnawşı, professor Q.Sattarov. Ol 1982 jılğı Ämwdarïya quýılısındağı qazaqtardıñ awız ädebïeti ülgiliri men étnografïyalıq materïaldarın jïnaw ékspedïcïyası kezinde Ömirzaq Qalbaevtan jazıp alğan.

“Qaýrollanıñ twıs şejirisiniñ” mazmunında basqa şejirelerden özgeşelikter bar: Änes saxabanıñ Qırım, Urım, Alawlı degen üş balası boldı. Kişi balası Alawlınıñ Alaş, Nawrız degen eki ulı, sonıñ Alaşınan tarağanbız deýdi. Alaştıñ Mağaz degen balasınan altı alaştı tarata kelip, Kişi jüz rwlarına toqtaladı.

“Qazaq şejiresi” attı jır şejirede XV ğasırdan bastap, XIX ğasırğa deýingi qazaq tarïxı jırlanadı. Ärtürli şejirelik uğım boýınşa qazaqtı türik näsilinen tarata kelip, Kereý men Jänibiektiñ qazaq xandığın qurwı, qazaqtıñ üş jüzge bölinwi söz boladı. Atalğan şejireniñ erekşeligi – salt-dästür men ädet-ğurıpqa köp köñil bölwi. Jäne de jır bölimderge bölingen. Jırdıñ jırlawşısı Jaýlawbaýulı Buzawbaý 1894 jılı burınğı Qostanaý obılısı, Semïozersk awdanı, Celïnnıý sovxozında dünïege kelgen. Tört qalıñ däpterden turatın şejireni 1953-1973 jıldarı aralığında yağnï ömiriniñ 20 jılın şejirege arnağan. Jïnawşısı Jeksenbiulı Qaýırbektiñ mälimeti boýınşa: “Qazaq şejiresin jazğanda Buzawbaý aqsaqal 89 jasta bolğandaqtan alğaşqı bölimin öleñ sözben, soñğı bölimin qarasözben jazğan”. Alaýda bul tarïxï mälimetteri öti köp, qundılığı zor şığarma.

Joğarıda atalğan jır-şejirelerdiñ basım köpşilikke beýmälim, eş jerde jarïyalanbağan. Bul twındılardıñ qazaq tarïxına, mädenïetine qosar ülesi mol dep oýlaýmın.

Janat Saltaqova, M.O.Äwezov atındağı Ädebïet jäne öner ïnstïtwtınıñ ğılımï qızmetkeri




Pikir üstew

É-poşta mekenjaýıñız jarïyalanbaýdı. Mindetti örister * tañbalanğan

Back to Top ↑