banner-top12

Suxbat no image

Qosqan waqıtı Mamır 16, 2014 | 1  956 ret oqıldı | saýtqa qosqan shalqar

1

Orazqan AXMET, jazwşı, Qıtaý memlekettik «Tulpar» sıýlığınıñ ïegeri                 Qıtaý qazaqtarında körkem ädebïet joq pa?

Orazxan Axmet

Qıtaýdağı qazaq ädebïeti dese, attap ötwge bolmaýtın qalamgerdiñ biri Orazqan Axmet. Qaý şığarmasın oqısañız da, tunıp turğan qazaqı bolmıstı köresiz. Sondıqtan da bolsa kerek, jazwşınıñ şığarmaları Qıtaýdıñ köptegen sıýlıqtarın ïelengen. Qıtaý sınşılarınıñ aýtwınşa, onıñ äñgimelerine meýlinşe şınaýılıq pen sol şınaýılıqqa şıraý beretin şınşıldıq tän. Qarapaýım, äýtkenmen är söziniñ astarında qorğasındaý awır mısqıl men astarlı oý jatadı. 2012 jılı Orekeñniñ «Tulpardıñ soñğı tuyağı» attı  kitabı Qıtaýdıñ memlekettik «Tulpar» sıýlığın enşiledi. Almatığa jazwşı ağamız kelgenin estip qustaý uştıq. Äñgimemizdiñ arqawı öziniñ ömir jolı men şığarmaşılı jaýlı örbidi.

Orazqan Raxmanbekulı, siz qandaý otbasında dünïege keldiñiz jäne qandaý joğarı oqw ornın bitirdiñiz?

– Men 1938 jılı tamız aýında İleniñ Qorğas awdanı Sarbulaq degen eldi mekeninde dünïege kelippin. Ülken äkem – Axmet qajı, öz äkem – Raxmanbek elge sıýlı awqattı adamdar bolğan. Ökinişke oraý, ol kisiler ömirden erte qaýttı da. bir otbasında ul-qız bolıp 9 bala jetim qaldıq. Biz äjemiz ben şeşemizdiñ tärbïesimen erjettik. Äke däwletiniñ, ataq-dañqınıñ paýdasınan zïyanı bizge köp tïdi. Jasımızdan baýdıñ balası atanıp, elge köz türtki boldıq. Aýnalamızdan jäbir kördik. Mine, osı jağdaý mağan ızaqorlıq pen kekşil minez sıýlağan sïyaqtı.  Sondıqtan keýingi ömirimde köp tawqımet tartwıma osı minezdiñ de ülesi az bolğan joq. Awdan ortalığındağı ortalaw mektepti bitirgen soñ 1955 jılı Şıñjañ ïnstïtwtınıñ (qazirgi Şıñjañ Wnïversïteti) qazaq ädebïeti fakwltetine oqwğa tüstim.

–  Bala keziñizden ädebïetke qızığwşı ma ediñiz?

– Mektepte jürgen kezde ädebïettiñ ne ekenin biletinmin, biraq ädebïetke degen qızığwşılıq mende bolğan emes. Ïnstïtwtqa tüskende men 17 jasta edim. Bizdiñ kezimizde öziñ qalağan mamandıq boýınşa oqwğa tüsw degen bolmağan. Üş mamandıqtı taldağan edim, meni ädebïet fakwltetine bölip qoýıptı. Baýqasam bizdiñ fakwltettegilerdiñ deni ädebïetke quştar, aqın jigitter eken. Öziñ bilesiñ, öleñ jazatın stwdenttiñ köbi böspe, alkewde keledi ğoý. Bir öleñ jazıp alıp, jer-swğa sïmaý gürildep jürdi. Öleñ turmaq, jöndi maqala jazıp körmegen men olardıñ janında eşteme bolmaý qaldım. Bizdiñ qazaq rwşıl, jerşil ğoý. Öleñ jazıp aqın bolıp jürgender bizdiñ basqa aýmaqtan kelgender bolatın. Äribirden keýin olar: «Orazqan, sen ädebïet degenniñ ne ekenin sezbeýdi ekensiñ, munda adasıp kelipsiñ.  Eñ jaqsısı sen basqa  fakwltetke awısıp ket. Seniñ ornıña oqïtın aqındar bar…», – dep mağan aqıl aýta bastadı. «Qoyandı qamıs öltiredi, jigitti namıs öltiredi» degendeýin, olardıñ bul sözi  meniñ namısıma tïdi.

–  Sodan ne boldı?

–  Ne bolwşı edi, olardıñ bul sözi mağan qamşı saldı. Öleñ jazw qolımnan keýmeýtini anıq. Sol sebepti prozamen aýnalısıp köreýin degen bekimge keldim. Öýtkeni ol kezde äñgime jazıp jürgen der joq edi.  Sonımen olarğa sezdirmeý art-artınan birneşe äñgime jazıp tastadım. «Kişkene swretşi» degen äñgimem 1956 jılı «Şuğıla» jwrnalınıñ 4-sanında jarïyalansa, al «Meniñ dosım» attı äñgimem 6-sanına basıldı. Odan soñ da birneşe äñgimemdi jiberip edim, sonıñ birewi ğana jarıq kördi de, 1957 jıldıñ soñınan bastap meniñ baspasöz quqığımdı şektep tastadı. Meniñ juldızım teris twğan bolw kerek. Endigarı şığarma jaryalawıma mümkindik bermedi. Onımen qoýmaý jazğan-sızğandarımdı tügel tärkiledi. Men alğaş prozamen osılaý tabısıp, osılaý qoştaswğa twra keldi. Biraq batqan künniñ, qaýta aýnalıp şığarına sendim…

Äýtewir oqwdan qwılıp ketken joqsız ba?

– Oqwdan qwıla qoýğanım joq, baqılawda jürip 1958 jılı oqwdı bitirdim. Ökinişke oraý, qızmetke şığıp ülgirmedim. Sol mezgilde zïyalı jastar üşin awır apat bolğan «stïl durıstaw» qozğalısınıñ qara dawılı meni de uşırıp äketti. «Keri töñkerisşil top qurdı» degen jalamen birneşe kwrstasımmen birge Ürimji mañında aýdawda jürip, 1960 jılı Tarım oýpatındağı eginşilik alañına  jiberdi. Onda mïllïonğa tarta adam ömir süredi eken.  Biz de solardıñ qatarına qosılıp, eginşi bolıp jumıs jasadıq. Bizden burın barğandar är aý saýın eñbek aqıların alıp otıradı eken. Eñ tömengi jalaqı – 36 yuan, al eñ joğarı jalaqı – 52 yuan eken. Köbisi sonda otbasın qurıp, bala-şağalı bolıptı. Men 1963 jılı jeltoqsanda awrw sebebimen awılıma qaýttım. Biraq «Keri töñkerisşi» degen qalpaq astında baqılawğa alındım, awıldağı xalıq saqşısı är aý saýın aýdap jürip istetti. Şını kerek, Tarımdağı künime zar bolıp qaldım. 1975 jılı qalpağım alınıp, baqılawdan qutılıp, öndiris ätiretinde eginşi bolıp istedim. 1980 jılı qañtarda tübegeýli aqtalıp, Quljada şığatın ädebï jwrnal «İle aýdınına» jumısqa ornalastım. Alğaşında bölim redaktorı, keýin bas redaktor bolıp qızmet jasadım. 1990 jıldan bastap käsiptik jazwşı boldım. Qazir zeýnet demalısındamın.

Jerlesteriñizdiñ sözine sensek, sizdiñ qalpağıñızdıñ erte alınıp, qızmetiñizdiñ qalpına kelwine «Özgergen öñir» degen romanıñız ıqpal etken körinedi…     

– Men qandaý awır jağdaýda da ädebï jasampazdıq jöninde tolğanwdan jazbadım. Mümkindik twa qalsa, oýğa alğanımdı eptep qağazğa tüsire jürdim. Osı jansebil tirligim es qattı. 1974 jılğa kelgende ayaq astınan Qıtaý sayasï saxanasına Dıñ Şawpïñ qaýta şığa qalıp edi, qoğamda az jılımıq bilindi. Umıt bolğan ğılım men mädenïet qaýta däriptele bastadı. Bul şaqta awaraýın baqqan baqtaşılardaý künimiz sayasï jağdaýdı baqılawmen ötip jürgen emes pe. Sondıqtan mına oraýdı qalt jibergim kelmedi. Asığıs-üsigis, oýda jürgen oqïğalardı bir aýdıñ işinde qağazğa tüsirdim de oğan «roman» degen aýdar tağıp, İle qazaq avtonomïyalı oblıstıq ükimettiñ mädenïet keñsesine jiberdim. Ol şaqta Qıtaý qazaqtarı işinde roman jazğan eşkim joq bolatın. Bul şığarmanıñ jarıq körwiniñ mümkin emestigi de mağan aýdan anıq. Öýtkeni meniñ basımda qalpaq bar. Baspasöz quqığım tağı joq. Söýtse de, mına jañalıq azdap dümpw qozğap, meniñ tezirek aqtalwıma, jumısqa ornalaswıma septigi tïer me degen bir bolmaşı tosın ümit alğa jeteledi. Bul täwekelişildigim alğaşında esek däme bop bilinip edi. Biraq az waqıt ötken soñ joğarı-tömen bul oqïğadan xabarlansa kerek, men jöninde äñgime aýtılıp, señ qozğala bastadı. Älde qandaý bir ülken basşı mağan köñil bölw jöninde awızşa nusqaw beripti. Bar bolğanı sol, meniñ jağdaýım jaqsara bastadı. Älgi ajıramastaý bolğan qw qalpaq bastan tüsti. Jeñil-jelpi jumısqa jegilip azdap es jïdım…

Sodan 1980 jılğa kelgende älgi romanda baspadan şıqtı. Bälkim, bul romannıñ qol jazba küýinde taralıp atı şwlı bolwınıñ ıqpalı ma qalaý eken. 1981 jılı jeltoqsanda bükil Qıtaýdağı az sandı «ulttar ädebïeti» üşin daýındalğan tuñğış retki ädebï sıýlıqtıñ birinşi därejesin enşiledi.

Atalmış romanıñız sıýlıq alıp, el arasındağı bet-bedeliñiz tiktelgennen keýin bir jolata ädebï jasampazdıqqqa den qoýğan boldıñız ğoý?

– Osıdan keýin meniñ ädebï jasampazdığım üşin keñ jol aşıldı. «Birinşi därejeli jazwşı» degen ğılımï ataq aldım. Käsiptik jazwşı boldım. Mamandıq jaqtan, turmıstıq jaqtan, qoğamnıñ, är därejeli basşılardıñ qamqorlığına ïe boldım. Alañsız şığarmaşılıqpen şuğıldandım. Mine sodan beri: «Köktemgi oýlar», «Sönbeýtin şıraq», «Eñ soñğı köz jas», «Jasıl baqşa», «Tulpardıñ soñğı tuyağı» sekildi äñgime-povester toptaması men «Özgergen öñir», «Kök beles», «Qumdağı izder», «Amanat» (eki kitap) qatarlı romandarım jarıq kördi.

Sizdiñ oqırmandarıñız «Orazqan Axmet – qara sözdiñ qambası» dep aýtadı eken. Demek, siz qazaq ädebï tiliniñ sözdik qorın  jaqsı meñgergen boldıñız ğoý?

– Men elge elewsiz, abır-dabırsız jürip ädebï jasampazdıq ürdisinde üzdiksiz üýrenwmen, izdenwmen boldım. Älemniñ köptegen ulı tulğalarınıñ oý-pikirimen, aýşıqtı obrazdarımen tanıs boldım. Özimşe izdendim, özimşe zerttedim, özimşe oý qorttım. Sondağı kelgen baýlamım, tapqan tïyanağım – «qazirgi zaman qazaq ädebïetiniñ öresi eşkimnen tömen emes» degen közqaras boldı. Maqtanım emes, özimşildigim emes, sanalı türde osılaý oýladım. Bizdiñ tek sanımız ğana az, ügitimiz kemşil, özimizdi älemge tanıtwğa qawqarımız joq. Bir-birimizge jaqsı ataqtı qïmaýmız. Osı kinarattarımızdıñ kesirinen ata jurtımız bolğan Qazaq eliniñ özine äli durıstap tanıla almaý jümiz. Äýtbese, qazaq ädebïetinde öreli jazwşılar men ülgili şığarmalar jeterlik. Meniñ ädebïettegi ülgi tutqanım – şığıs ädebïetin men xalıq awız ädebïetin köp oqıdım, ulı swretker Muxtar Äwezov pen qazaq ädebï tiliniñ kemeñgeri Ğabït Müsirepovtı ömirlik ustazım tuttım. Solarşa swrettewge, solardaý obraz somdawğa talpındım. Olar sekildi qazaqtıñ ulttıq jazwşısı bolıp qalwğa tırıstım. Şamam kelgenşe är eldegi, oý-qırdağı qazaq oqırmandarı qızığıp oqïtın şığarma jazwdı maqsat ettim. Qazaq ädebï tiliniñ ömirşeñdigin tanıtwğa tırıstım. Eşbir «ïzmniñ» soñına tüspedim. Körmegen, bilmegen oqïğalardı oýdan quramadım. Tek körgen-bilgen oqïğalarımdı almaý-qospaý bayandamaq boldım. Jazwşınıñ da, şığarmanıñ da tağdırı oqırman qolında. Munı esten şığarğan jazwşı ömir baqï rwxanï azappen ötedi. Mine, sol sebepten men oqırman arasında köp jürip, olardı jaqsı tüsingendikten sol oqırmandardı bawraw amalın izdedim. Bizdiñ aldımızdan ünemi kezdese beretin sayasï jäne qoğamdıq kedergilerden bögelmeý ötetin ädebï ädis-amal oýladım… Sondıqtan da ülkendi-kişili bağalawlardıñ bärinde de jüldesiz qalğan emespin. Ärïne, munıñ özi oqırmandardıñ qoldawı men qurmeti. Sol üşin de men qaý-qaşan da şığarmalarımdı qızığıp oqıp jürgen xalqıma özimdi borıştı sezinemin. Olar üşin jäne de qızıqtı birdemeler jazwdı esimnen şığarğan emespin.

Sıýlıq demekşi, bïıl sizdiñ «Tulpardıñ soñğı tuyağı» attı äñgime-povester jïnağıñız Qıtaýdıñ memlekettik «Tulpar» sıýlığın enşilepti. Sıýlığıñız quttı bolsın!

–  Raxmet, inim! Qıtaýda «Memlekettik sıýlıq» degen  ädebï sıýlıq joq. Tek, «Ğılım-texnïka alğabasar sıýlığı» degen memleket därejeli jalğız sıýlıq bar. Al, qalğan sıýlıqtar tügelimen mïnïstrlik därejeli. Är närseni öz atımen atağan sawattılıqtıñ belgisi. Sondıqtan, Qazaqstan basılımdarında Qıtaýda taratılğan sıýlıqtardı öz atımen, öz därejesimen atağan durıs.

Qıtaýda burın ügit-nasïqatı dabıralı, bağalanwı talas-tartıstı ötetin mïnïstr därejeli üş ädebï sıýlıq – «Maw Dun sıýlığı», «Lw Şun sıýlığı» jäne «Balalar ädebïet sıýlığı» bolğan. Al, «Az sandı ult ädebï sıýlığı» därejesi joğarıdağı sıýlıqtarmen teñ degenmen bağalanwı qatañ emes, bedeli tömendew sıýlıq edi. Keýingi kezde bul sıýlıqtı «Tulpar sıýlığı» dep atap, bağalaw şartın küşeýtti. Sıýlıq qarajatın molaýttı. Därejesin şın mäninde basqa sıýlıqtarmen teñestirdi. Qazir osı sıýlıqtardıñ bağalaw barısı nedäwir kürdeli, qïın bolıp tur. Äweli oqırmandar añısın tıñdaýdı, odan soñ mamandardıñ sarabına saladı. Eñ soñında aşıq dawıspen belgileýdi. Mundaý täsil bar jerde aldıñda bılaý, arttan olaý söýlewge jol joq. Kimge dawıs berseñ öz qolıñmen  atıñdı jazasıñ. Eger avtordıñ bet-bedeline qarap naşar şığarmanı ötkelden ötkizip jiberseñ, sol dawıs ïeleri sın toqpağınıñ astında qaları sözsiz. Osı jağınan qarağanda, Qıtaýda ädebï şığarma bağalaw birşama ädil jüriletin sïyaqtı. Biraq kinäratsız ädildik bolwı ekitalaý. Bäri de salıstırmalı türdegi ädildik. Tipti, bası bütin ädildiktiñ özi de bir bölim adamnıñ narazılığına uşıraýdı. Nege deseñiz, bar oqırmanğa tügel unaýtın şığarma, bar adam unatatın jazwşı bolwı mümkin emes. Qandaý mıqtı jazwşını da, qandaý jaqsı şığarmanı da unatpaýtın adam tabıladı. Sondıqtan «köp awğan jaqqa, Qudaý awadı» degen söz bar. Köp dawıstı qoldasañ ädildikten alşaq ketpeýsiñ. Mine, osındaý bağalaw arqılı osı üstimizdegi jılı qırküýekte Beýjiñde 10-şı ret berilgen «Tulpar» ädebïet sıýlığı taratıldı. Qazaq qalamgeri arasınan meniñ «Tulpardıñ soñğı tuyağı» degen äñgime-povester jïnağım osı sıýlıqtı qanjığaladı.

Joğarıda aýttım, ärqandaý bağalaw salıstırmalı boladı. Bul sıýlıqtı alğanda Qıtaý qazaqtarındağı eñ mıqtı jazwşı Orazqan Axmet, eñ üzdik şığarma «Tulpardıñ soñğı tuyağı» degen mağına şıqpaýdı. Nege deseñiz, bul  marapattıñ waqıt şektemesi bar. Bul ret 2008 jıldıñ qañtarınan 2011 jıldıñ jeltoqsanına deýin baspadan şıqqan kitaptar bağalandı. Meniñ bul kitabım 2011 jılı mamırda jarıq körgen bolatın. Sondıqtan sıýlanw şartına tolıp otır. Mine, osındaý oraý kelgendikten osı sıýlıqtı üş märte alıppın…

Siz jaña Muxtar Äwezov pen Ğabït Müsirepovtı ustaz tutqanıñızdı aýttıñız. «Şığarmalarım osı klassïkterdiñ köleñkesinde qalıp qoýmas pa eken» degen oý sizde bolğan joq pa?

– Bizdiñ aldıñğı bwın kemeñger jazwşılarımız tarïxımız ben bügingi ömirimizdegi elewli oqïğalardı tügel derlik jazıp ketti. Keñ de, dañğıl ädebï öris aştı. Biz solardıñ izimen jürip, olar aşqan öriske bettep kedergisiz kete berseñ qadamımızdıñ şattı bolatını turğan söz. Bulaýşa tıraştana berseñ, qaýtalaw bolatın sïyaqtı, tipti, ulı tulğalarımızğa köleñke tüsiretin keleñsiz tirlikke urınwımız da mümkin edi. Sondıqtan men de özimşe sürlew tabwdı oýladım. Biraq aldıñğı bwın ayaq baspağan sürlew joq derlik eken. Söýtse de, olar tım taptawırın etpegen kömeski soqpaqtar şalınıp qaladı. Men mine, soğan tarttım. Aldıñğı bwın jäne ataqtı jazwşılarımız iri-iri oqïğalar men kesek-kesek tulğalardı, ulttıq bitimimizdegi aýqın-aýqın erekşelikterdi jazsa, men solardıñ qalamına ilinbeý qalğan usaq-tüýek oqïğalardı, qarapaýım adamdardıñ beýnesin izdedim. Azdı-köpti tapqandaý da boldım. İzdegenimizdi tapqan soñ tağı da oýlandım. Bizdiñ mıqtı qalamgerlerimiz tarïxımızdağı erlik pen örlikti aýşıqtap ketse, men ättegen-aýımız ben osal tustarımızdı aşqım keldi. Mäselen, biz töñirektiñ tört burışına nege şaşıldıq, nege sonşa qırğın kördik, sırtqı sebep bep-belgili. Onı kemeñger jazwşılarımız büge-şigesine deýin qaldırmaý jazıp ketti. Meniñşe, az jazıp jürgenimiz, öz tarapımızdan twındağan sebep. Şuqşïya oýlanıp ketsem, keýde päleni özimiz izdep tapqandaý sezile beredi. Alıstı aýtpasam da, öz basımnan alsam, eşbir özge ult ökili bizdiñ türmege jabılwımızğa, aýdawğa tüswimizge sebep boldı deý almaýmın. Jasırıp-jappaý aýtar bolsam, öz qandastarımız, öz jaqın dostarımızdıñ japqan jalası sebepker boldı. Burın köp añğarmağan ekem, osı rette ğana türme jırşısı Tañjarıq Joldıulınıñ:

«Dostarım öz qolımen berdi ustap,

Gomïndañğa qırqınşı jıl basında…»,

nemese:

«…Aýdatqan bizdi ustap ağaýındar,

Qoş, endi jolıqqanşa jaqsı jasa!» degen küýinişke tolı zarlı ünin tüsindim. Sondıqtan osı kemistigimizdi aýqındap turıp jazwdı oýladım. Biraq, tötesinen aýqaýlaý jönelwge batına almadım. Nege deseñ, bizde ulttıq namıstan rwlıq namıstıñ joğarı ekendigi belgili.  «Ata-babalarımızdıñ bäri de kemeñger, bäri de batır, bäri de ult qamqorı» dep köpsip jürgenimizde qulaqqa jaqpaýtın söz söýlep pälege qalmaýın dedim. Sol üşin şabwıldan saqtanıp eptep keldim. Üýrengen uzaq jıldıq ädis-amalım boýınşa qazımırlanbaý ötkelden eptep ötip kettim. Onıñ özindik alwan qırı men sırı bar.

–  Mäselen…

– Körkem ädebïet – söz öneri bolğandıqtan, qara jolmen eski arbanı saldırlata bermeý, amal bar san alwan kölikti paýdalanğanımız abzal dep oýlaýmın. Qıtaý qazaq ädebïetinde mine osındaý oýdıñ jetegimen izdenwşilerdiñ ülken şoğırı bar. Bizdiñ ädebï tirligimizdegi osı ürdis älemde özindik ornı bar xanzw ädebïetin de keý-keýde eleñ etkizip qaladı. Biraq mundaý izdenwdi «sözben oýın salw» dep tüsinw ülken ağattıq. Qandaý täsilmen jazsañ da, qoýılatın jalğız ğana talap: seniñ oqırmanıñ bolw kerek. Jazwşınıñ da, şığarmanıñ da tağdırı oqırmannıñ qolında. Biz eşqaşan qolımızdan oqırmandı jasaý almaýmız, zorlıqpen taba almaýmız. Tek oqırmandardıñ köñiline jağatın şığarma jaza alamız.

     – Qazaq ädebïetiniñ tarïxına köz jibiretin bolsaq, «Qazaq ädebïeti» – «Qazaqstan qazaq ädebïeti», «Qıtaý qazaq ädebïeti», «Moñğol qazaq ädebïeti» dep san salağa bölinip kete baradı… Munı bir arnağa quyatın kün qaşan twadı dep oýlaýsız?

– Jalpı, qazaq ädebïetin ülken arnalı özen desek, är el, är öñirdegi taraw-tarmaqtarımen tipti, ulğaýıp, şalqıp, tasıp kete bermek… Bul qubılıs – ädebïetimizdiñ ömirşeñdigin däleldeýtin bir belgi. Biz bir ult bolğanımızben sayasï tüzimi, qoğamdıq qatınası, tınıs-tirşiligi uqsamaýtın elderde jasap jatırmız. Osındaý uqsamastıq xalqımızdıñ salt-dästürine, psïxologïyasına belgili ıqpaldar jasağanın jasıra almaýmız. Munıñ mısalın alıstan izdemesek te, qazir mına Qazaqstandağı «oralmandar» men «jerlik qandastar» arasında anda-sanda tüsinbestiktiñ twındap qalıp jürgeni de dälel bola aladı. Adamdar arasındağı osı tüsinbestik qazir ädebïetimizde de aýqın türde saqtalıp otır. Özge eldi aýtpağanda, mına Qazaqstan men Qıtaý ejelden körşi el, uzaq zamannan beri osı eldegi qazaqtardıñ awılı aralas, qoýı qoralas derlik. Baspasözi, radïo, telearna   xabarları da erkin aralasıp turadı. Tek ädebïetimzdiñ aralastığındağı jalğız kedergi – älipbïdiñ uqsamastığı. Qazaqstan krïlïcïyanı, al Qıtaý qazaqtarı Axmet Baýtursınulınıñ jasap bergen töte jazwın qoldanadı. Bul qubılıs özgelerge kedergi bolğanmen, zïyalı qawım üşin kedergi eseptelmeýdi. Söýtse de, Qazaqstandağı qazaq qalamgerleriniñ köbi Qıtaýdağı qazaq ädebïetinen beýxabar. Tipti, «Qıtaý qazaqtarında körkem ädebïet joq» dep biletinderi de tabıladı. Mundaý pikirlerdi eş şimirikpesten anda-sanda baspasözde jazıp ta jür. Bizdiñ ädebïetimizben durıstap tanıspaý jatıp, at üsti pikir aýtqandarğa bizdiñ qalamgerler nedäwir reniş tanıttı. Özge ulttarmen sïlasıwğa, rwxanïyat almaswğa  mädenïeti jetken Qazaq eli jazwşılarınıñ öz qandastarın közge ilmeý, alımsınbaý söýlewi tım kewdemsoqtıq, anaýı minez ekenin aýtıstı. Ärïne, Qazaqstan jazwşıları «Qıtaý qazağında körkem ädebïet joq» degenge bar närse joq bolıp qalmaýdı. Qıtaý qazaq qalamgerleriniñ şığarmaları da Qazaqstanda da, özge elderde de jarıq körip, belgili bağaların alıp jür. Mundaý pikir ärïne, aralaspawşılıqtan twındap otır. Bizdiñ jastarımız osı tüsinbewşilikti joyu üşin belsendi jumıs istewleri kerek dep bilemin.

Qazir dünïe materïaldıq jaqtan da, rwxanï jaqtan da şuğıl özgeristerge uşırap otır. Biraq bir ğajabı, jalpı qazaq ädebïeti közqarası jağınan da, ädebï täsil jağınan da osı özgeristerge säýkespeý, tipti, säýkeskisi de kelmeý otırğan sïyaqtanadı. Burın meýli Qazaqstan ädebïeti bolsın, meýli Qıtaý qazaq ädebïeti bolsın socïalïstik realïzmniñ taptawırın jolımen tarta bergeni şındıq. Sayasïdı basşılıqqa aldıq. Şındıqtan alşaqtadıq, tarïxtı, adam ömirin sayasïlandırdıq. Sol sebepti talaý ädebï muramız bügingi oqırmannıñ rwxanï azığı bolwğa jaramsız bolıp qaldı. Munı quý moýında, quý moýında ma, aqïqatı osı. Men mundaý köne közqaras pen köne täsildi biz sïyaqtı qart jazwşılar maldanıp jürgen şığar dep oýlasam, olaý emes, jas qalamgerlerimizdiñ de sol köne közqaraspen jürgenin baýqadım.

      – Bïıl Qıtaý qalamgeri Mo YAn bükil älemdik «Nobel» sıýlığın enşilegende «Qazaq ädebïeti» gazeti: «Bul sıýlıq Mo YAnğa «Qızıl gawlïyañ» romanı üşin buýırıptı» dep jazsa, al «Jas qazaq» gazeti Zeýnolla Säniktiñ: «Mo YAn Qıtaýdı «qorlağanı» üşin marapattaldı» degen suxbatın berdi. Mo YAn şınımen de Qıtaýdı masqaralağanı üşin «Nobel» sıýlığın aldı ma?

– Zeýnolla Sänik soñğı kezde birdemeniñ baýıbına barmaý örli-qırlı söýlegen bolıp jür. Zekeñniñ  osı sözine ïmandıý senip jürme, joq, orıs qalamgerleri aýttı, boldı, bäri zañ deý me eken,  respwblïkalıq «Jas qazaq» gazetinen bir jas qalamgerdiñ: «Qıtaý jazwşısı Mo YAn Qıtaýdı masqaralap jazıp «Nobel sıýlığın aldı…» degen pikirin körip jağamdı ustadım. Osını aýtqan qalamger, şını kerek, Mo YAndı bilmeýdi, tipti, birde bir şığarmasın oqımağan. Äýtewir, ejelgi sayasï közqaras boýınşa älemdik bedelge ïe sıýlıqtı qaralaw üşin aýtıp otırğan sïyaqtanadı. Al Mo YAandı bilmek bolsañızdar aýtaýın: ol Qıtaýdağı reformadan keýin ädebïetke kelgen xanzwdıñ tañdawlı orta jas jazwşısı. Bïıl 57 jasta. 28 jasında «Qızıl gawlïyañ» romanımen älemge tanıldı. Qazir ol – Qıtaý jazwşılar odağınıñ orınbasar törağası. Ol «Nobel» sıýlığın «Qızıl gawlïya» romanı üşin emes, «Baqa» degen romanı üşin aldı. Mo YAnnıñ sıýlıqqa ïe bolwı qazirgi Qıtaý qoğamına ülken maqtanış boldı. Eldiñ işi-sırtındağı körnekti tulğalar jappaý «bul sıýlıqtıñ berilwi ädil boldı» desti. Törağa Xw Jıntawdıñ özi oğan telofon şalıp, qwanıştı lebizin bildirse, Ortalıq sayasï keñestiñ turaqtı müşesi Lï Şañçün Mo YAnnıñ üýine barıp quttıqtadı. Al, onıñ atamekeni Şanduñ ölkesindegi jerlesteri merekeler uýımdastırıp, jïnalıstar ötkizdi. «Qızıl gawlïyañ» mädenïet saraýın salw jöninde qolma-qol şeşim qabıldadı. Qwanıştarın Mo YAnmen osılaý bölisti. Eger osı jazwşı Qıtaýdı masqaralağan bolsa, onıñ sıýlıq alwı Qıtaý qoğamında mınandaý jağımdı dümpw twdırmağan bolar edi… Ras, Mo YAn sondaý bir batıldıqpen qoğamdıq kinärattardı tereñ aşqan jazwşı. Ol özin Qıtaýdıñ ulı sınşıl realïst jazwşısı Lw Şünniñ jolın ustanwşı dep sanaýdı. Öz sözimen aýtar bolsaq: «Men, Lw Şün mırza aýtqandaý, swmka işindegi özimdi jazdım», – deýdi. Şının aýtw kerek, mundaý şın ömirdi, şınaýı beýneni swrettegen jazwşılar Qıtaýdıñ kommwnïstik bïligi ornağannan keýin bir mezgil joğalıp ketken edi. Dıñ Şawpıñ reformasınan keýin qaýtadan boý körsete bastadı. Mundaý jañalıqtı oqırman da, bïlik te jaqsı qabıl aldı. Sebebi, bul jañaşıldardıñ bäri de, Qıtaýdıñ ulttıq rwxtağı qalamgerleri edi. Olar öz ultın janına balaýdı. Otannıñ güldenip-körkeyuin tileýdi. Sondıqtan ulttıñ damwına kesirin tïgizetin, ömirden qalıp qoýğan ğurıp-ädetti, minez-qulıqtı ayawsız sınğa aladı. Äsirese, öz kezindegi ulttıñ nadandığı, qorqaqtığı, ıntımaqsızdığı saldarınan xalıqtıñ tartqan jäbir-japasın bükpesiz jazadı. Sol arqılı bügingi neşe jüz mïllïon Qıtaý jastarın ulttıq rwxpen qarwlandırwğa tırıstı. Mo YAnnıñ jazğandarı aştı bolsa da, şındıq. Munı Qıtaý qoğamı tüsinip otır, qoldap-qorğap otır. Al biz bir şette turıp, ol jöninde özimizşe ton pişemiz. Munımız, qalaý desek te, unamsız minez, uyattı is bolğan.

Odan soñ osı jas qalamgerlerdiñ türik jazwşısı Orxan Pamwk jöninde aýtqan sını da qïsınsız. Oğan «türikter öz kezinde armyandardı qırğındadı» degen sözi üşin «Nobel» sıýlığı berildi» dep kesete söýleýdi. Eger Orxan Pamwktiñ tap osı sözi şındıqtan alınğan bolsa, ärïne, madaqtawğa tatïdı. Nege deseñiz, adam balasına jasağan qïyanattı äşkerelew ärbir arlı adamnıñ bas tartwğa bolmaýtın borışı. Şındıqtı jasırw, jawırdı jaba toqw, öz oý-pikiri joq, bïliktiñ soýılın soqqan möndibastardıñ isi. Munı bügingi Qazaqstannıñ jas qalamgerleri älbette tüsinedi. Sondıqtan Orxan Pamwktı sınawdıñ ornına odan üýrenwimiz, ülgi alwımız kerek. Ärïne, ondaý is qoldan kelse…

Sözden söz şığadı. Keşegi ötken ulı Abaý qazaqtı qandaý sınadı. Sonda ol öz ultın jek körip, twğan xalqın masqaraladı deý alamız ba?! Joq, Abaý qazaq xalqınıñ ulttıq aqını. Qazaqtı janındaý jaqsı kördi. Bar arman-tilegi – öz ultınıñ, öz xalqınıñ körkeýip-güldenwi boldı. Ulttıñ körkeýip-güldenwine kese köldeneñ bolğan naşar tirligimiz ben naşar qılığımızdı jer-jebirimizge jitkize sındadı. Közinen qandı jas ağıza otırıp sınadı. Bügin biz sol Abaý aýtqan minderimizdi tüzew üstindemiz. Körkeýip-güldenw üstindemiz.

Endeşe, bizde qazir jetpeý otırğan bastı kemistik: qazaq ädebïetimizde Orxan Pamwk pen Mo YAn sındı tulğalardıñ şıqpaý otırğanı. Tipti, ondaý tulğalar bolsa da tanwımız ben däriptewimiz kemşil bolıp otırğanı dep bilemin.

–  Siz munı qandaý mağınada aýtıp otırsız?

– Munı eşqandaý jaman mağınada aýtıp otırğanım joq. Osığan qatıstı bir mısal aýta keteýin. Qıtaýdıñ «Batısqa sapar» degen ataqtı fantazïyalıq romanı jäne osı roman negizinde tüsirilgen köp serïyalı telefïlm bar. Sol teleserïyaldıñ bas keýipkeriniñ biri – jın-şaýtandardı alastawmen közge tüsetin Suñ maýmıl. Asqan er jürek, äri maskünem maýmıldıñ keý-keýde öz qojası Tañ qazirettiñ de sözin tıñdamaý şalıqtap ketetini bar. Onıñ bul qılığına tözbegen aspan ämirşisi Suñ maýmıldıñ basına aldap jürip sıýqırlı qursaw saladı. Odan soñ ol şeñberdi tarıltatın, keñitetin duğanı Tañ qaziretke üýretedi. Qudırettiñ küşi degen mine sol, endi tentek maýmıl qalaýdan qalaý qïğılıq şığardı boldı, Tañ qaziret burınğıdaý dağdarıp turmastan, aspan ämirşisi üýretken duğasın oqıp kep beredi, bar bolğanı sol. Suñ maýmıl qïğılığın jalğastırw bılaý tursın, qw janın qoyarğa jer tappaý döñbekşïdi. Duğanı toqtatwın ötinip, Tañ qazirettiñ ayağın quşaqtap jılap-eñireýdi. Özine qaltqısız adal qızmet körsetwge ant beredi. Bul telexïkayada tağı bir közge tüsetin närse – Suñ maýmıldıñ altın kürzisi. Osı kürzimen bir sızıq sızdı boldı, jın-şaýtan degenderdiñ odan attap öte almaý qor boladı. Tañ qazirettiñ qasïetti etin jewge añsarı awğan jın-şaýtandardan Suñ maýmıl onı osı kürzisi arqılı qorğaýdı. Zäwde ğalam, qazirettiñ qasınan bir jaqqa ketwge twra kelse, Suñ maýmıl altın kürzimen jerge bir şeñber sızadı da Tañ qaziretti sol şeñberdiñ işine otırğızıp ketedi. Bul şeñber ol üşin alınbas qamal, alañsız otıra beredi. Söýtse de, saýtannıñ azğırwı oñaý ma, anda-sanda aldawğa tüsip şeñberden şığıp ketip pälege uşırap jüredi…

Mınaw bir fantazïyalıq añız bolğanımen, astarında ğajaýıp pälsapa jatır. Beýnelep aýtar bolsaq, bir şaqta bizdiñ de basımızda osındaý sıýqırlı qursaw boldı. Attap öte almaýtın altın kürziniñ sızığı da bar edi. Qazir osı sïqır şeñber men altın kürzi sızığı joq bolsa da, uzaq zaman sol şeñberge basımız äbden üýrenip, altın kürzi sızığına jolamawdı ädetke aýnaldırıp ketkendigimizden artıq birdeme aýta almaý, ne ilgeri attap basa almaý, öz-özimizden aýnalsoqtawmen jürmiz. Eger biz endi Tañ qaziret qanşa sïqır duğa oqısa da şeñberdiñ basımızdı qısa almaýtın, altın kürziniñ de qasïeti qalmağanın şınaýı seziner bolsaq, ädebïetimizdiñ munan da bïik beleske köteriletinine senimim kämil.

     – Qıtaýdağı közi tiri jazwşılardan oq boýı ozıp turğan eki jazwşını jaqsı bilemin. Onıñ biri – Jumabaý Bilälulı, al ekinşisi – Orazqan Axmet. Osı eki jazwşınıñ küni büginge deýin Qazaqstanda kitaptarınıñ basılıp şıqpawınıñ sebebi nede?    

– Meniñ kitaptarım Qazaqstanda basılıp şıqqan joq. Öýtkeni «Kitabımdı basıp beriñderşi!» dep esik jağalaýtın ädet mende joq. Mümkin, Jumabaý Bilälulında da sondaý minez bar şığar. Onıñ üstine anaw-mınaw emes, müýizi qarağaýdaý jazwşılar «Qıtaý qazaqtarında körkem ädebïet joq» dep otırğan soñ bergim kelmedi. Sondıqtan men Qazaqstan oqırmandarına beýtanıs Qıtaýdağı qazaq jazwşısımın. Qazaqstan basılımdarında bar-joğı tört äñgimem jarıq körgen. Onıñ ekewi «Juldız» jwrnalına basıldı. Qaýdan alğanın bilmeýmin, Muxtar Mağawïn «Juldız» jwrnalına «Tolqındı köl» degen äñgimemdi beripti. Onıñ şıqqanın da bilmeýmin, keýin Muxtar Mağawïn Qıtaýğa barğanda özi aýttı: «Oreke, sizdiñ äñgimeñizge ğaşıq bolıp qaldım, jäne birewin beriñiz!», – dedi. Men: «Muxa, siz meni asıra maqtap otırğan joqsız ba?» – dep edim. Ol külip: «Jazwşınıñ qalam qarımınıñ qanşalıqtı ekenin bir äñgimesinen bilwge boladı», – dedi. Sodan «Döregeý» degen äñgimemdi alıp ketip, 2002 jılı  «Juldızğa» jarïyalaptı. Sol üşin Muxaña alğısım şeksiz.

Al Qıtaýda bolsa, men memleketke tanımal jazwşılardıñ sanatındamın. Şığarmalarım xanzw tiline, sonımen birge el işindegi uýğır, muñğıl, tïbet, koreý, qırğız sïyaqtı az sandı ult tilderine köptep awdarılğan. İşinara şığarmalarım ağılşın, japon, arab tilderine awdarılıp jarıq körgen. Xanzwdıñ joğarı oqw orındarı men mektepteririniñ ädebïet oqwlıqtarında az sandı ulıttardıñ ökildik jazwşıları märtebesimen şığarmalarım oqıtıladı.

      –  Qıtaýdıñ memlekettik «Tulpar» sıýlığın alğan «Tulpardıñ soñğı tuyağı» povesiñiz twralı aýta ketseñiz?

–  Jaña «men ağa bwın qalamgerimizdiñ qalamına ilinbeý qalğan usaq-tüýek oqïğalardı jazdım» dedim. Munım şındıq. Biraq aýnalanı eleñ etkizetin iri oqïğalardı jaza almadım. Äwelde qarımım jetpeýdi dep tartındım, artınan özgeler ol öriske türen salıp ketkendikten qosanjarlağım kelmedi. Sondıqtan usaq-tüýek oqïğalardı maldandım. Köbinşe, elewsiz, biraq azdap män-mağınası bar şındıqtı qalt jibermedim. Qazaq şeşen xalıq, astarlı söýlewdi unatadı. Mende osılaý astarlap qana jazdım. «Tulpardıñ soñğı tuyağı» povesimde negizinen osılaý dünïege kelgen. Bizdiñ awılda Şerïyazdan degen köp jasağan bir qarïya boldı. Özi bala ekeş balamen de oýnap jüretin äpende şalıs kisi edi. Ünemi at emes, esek minip jüretin. Qazaqtar esek minwdi ar sanap, oğan aýtsa da, qıñq etpeýtin. Qaşan köreseñ kök esegin tıqır-tıqır jorğalatıp, osı jürisin maqtanış sezingendeý, aýnalasına jımıñ-jımıñ qarap qoýıp kete baratın. Bir jılı osı kök esekke qodığımen qosılıp, bir kertöbel qulın ilesip jürdi. Estisek, enesi twa salıp ölipti de, qulındı Şekeñ osı esegine telip jiberipti. Qarïyanıñ bul qılığın bar awıl jaratpadı. Sumdıq kördi. Biraq onı elegen Şekeñ joq, jımıñ-jımıñ külip jüre berdi. Keýin osı qulın eseýe kele tür-turpatı jılqı bolğanımen, minezi, ädet-talğamı esektiñ tap özi bop şıqtı. Sondıqtan bar awıl onı jılqı dep tanımadı. Aramğa baladı, «aýğırlığı erte qozdı» dep erterek pişip tastadı. Keýin osı attıñ ayağı sınıp ölimşi bolğanda, eşkim bawızdamaý qoyadı. Etin ïtke tastaýdı. Mine, osı oqïğa meniñ mïımnan uzaq jıl şıqpadı. Aqırı osı oqïğa jelisimen «Tulpardıñ soñğı tuyağı» degen povest jazdım. Sïqır şeñberden jüreksingendigimnen azdap qïnaldım. Sızıqtan sürinbeý ötwdiñ amalın qarastırdım. Sonımen az bulıñğırlaw pikir aýttım. Men beker şoşıp jürippin, söýtsem osı şığarmanı oqırman jılı qabıldadı. Qoğamdıq pikir de teris bolğan joq

Soñğı ret jarıq körgen «Amanat» romanıñızben neni «amanat» qılğıñız keldi?

– Bul romanda bizdiñ körnekti jazwşılarımız şuqşïıp ketpegen, tipti, aýtqıları da kelmegen keýbir oqïğalarğa türen saldım. Aşığın aýtar bolsam, oqïğa öz-özimizge jasağan qïyanatımız ben qastandığımız jöninde örbïdi. Bul rette de men şındıqtan awıtqïtın pikirge barmadım. Awır bolsa da şındıqtı jazdım. Biraq bul roman tutastaý oqırmanmen bet körisip ülgirgen joq. Tek bir kitabı «Şuğıla» men «İle aýdını» jwrnaldarında jarïyalandı. Mine, osığan qarağanda, özgeniñ sürlewine baspasaq ta, bizge tağı da betteýtin öris, jüretin soqpaq tabılatınına köz jetkizdim.

Bizdiñ oqırmandarğa aýtar jäne qandaý ötiniş-tilegiñizteriñiz bar?

– Biz Qazaqstandağı qazaqtar aýta almağan, jaza almağan keýbir jaýttardı aýttıq. Öýtkeni bul kisiler şığıs ädebïetiniñ dästürin tastap qoýıp, Ewropağa ketip qalğan. Ne bir şığarmalardı xanzw tiline awdardıq. Olarğa bul şığarmalar Ewropanıñ awzınan tüsip qalğandaý äser qaldırdı. Öýtkeni xanzwlar Ewropanıñ şığarmaların äldeqaşan oqıp qoýğan. Sondıqtan şığıs ädebïeti men ulttıq ädebïetimizdiñ tamırınan när alwımız kerek. Sol dästürdi qalpına keltirip, ulttıq ädebïetimizdi baýıtwımız qajet. Biz basqa eldi, basqa ulttı ulttıq ädebïetimizben tañğaldıra alamız. Qazirgi şığarmalardı oqıp otırsañız qazaqtıñ xarektri, qazaq obrazı joq dese de boladı. Keýbir şığarmalardı özimiz de qabıldaý almaý qaldıq. Keşke deýin boyamalap körsetetin Ewropanıñ seri jigiti men sılqım bïkeşteri sekildi kez kelgen jerde bas salıp süýise ketetin qazaqtı burın kördiñ be? Mäselen, M.Äwezov «Abaý» romanında köringen qızdı köringen jerde bas saldırıp süýdirgen joq qoý. Abaý men Toğjan ekewi bir tün otırıp äñgimelesken kezde de, Abaýğa Toğjandı süýdirmek turmaq, qolın ustatqızğan joq qoý. Sondıqtan prozamız bolsın, poézïyamız bolsın ulttıq dästürge, şığıs ädebïetine bet burıp, tamırına qan jügirtwimiz kerek. Şıñjañ qazaq ädebïetinde äli qazaqı minez, ulttıq boyaw, ulttıq xarektr bar. Jaqsı bolsaq ta özimiz, jaman bolsaq ta özimiz «ädebïet aýdınında şıqsaq» dep eñbektenip jatırmız. Sondıqtan da qazaqtıñ armanı ne, oýı ne, tilegi ne degen sekildi närselerdi oýlap körw kerek. Keñes ädebïeti kezindegi köp jazışwlarda «qazaq» degen söz joq, ulttıq mäsele joq, socïalïstik adam bar. Osı ädebïetti älige deýin ülgi qılıp otır. Men qaý şığarmamdı jazsam da uttıq müddeni jazdım.

Sondıqtan da men azıraq qoyatın usınısım: meýli Moñğolïyadağı qazaq bolsın, meýli Qazaqstandağı qazaq bolsın, meýli Qıtaýdağı qazaq bolsın, ädebïetimizde awıs-tüýis bolıp, bir-birimizdi tüsinwge qol jetkizsek durıs bolar edi.

          – Äñgimeñizge raxmet!

Suxbattasqan Älimjan ÄŞİMULI.

 

 




One Response to Orazqan AXMET, jazwşı, Qıtaý memlekettik «Tulpar» sıýlığınıñ ïegeri                 Qıtaý qazaqtarında körkem ädebïet joq pa?

  1. Tölew Kärteñbaý says:

    Şığarmaşılıq tabıstar tileýmin. Pikirleriñiz oý salarlıq eken.

Pikir üstew

É-poşta mekenjaýıñız jarïyalanbaýdı. Mindetti örister * tañbalanğan

Back to Top ↑