banner-top12

Zamansöz 35b8d64afcfc7f58327710ab9e2970b9

Qosqan waqıtı Nawrız 5, 2016 | 420 ret oqıldı | saýtqa qosqan shalqar

0

QAÝRALMAĞAN QILIŞTI TOT BASADI

Ğalïya Qaýdawılqızı

Ayaqqa kisen salwğa bolar,

Qolğa kisen salwğa bolar,

Tilge kisen salwğa bolmas!

(Bäýdibek bï)

 

«Ne aýtarıñdı bilmeseñ, şınıñdı aýt» deýtin şığıstıñ  danalığı osındaý tığırıqqa tirelgende janıña qwat beredi.

Är  qawımnıñ   tili, dili, dini ärkimniñ öz erkindegi erikti äreketi  emes, ulttıñ  sayasï, rwxanï muratınıñ bïik munarası. Memlekettik  rämizderdiñ  anası – memlekettiñ  memlekettik tili. Eldik tildiñ negizinde ğana eldiñ eldik tulğası  moýındaladı. Tilinen tüñilgen ult özin-özi öltiredi, tübine üñilgen jurt özin-özi täwbesine  keltiredi.

Qazıbek bïdiñ: – «Bäriñiz bir eneden twğandaý bolıñız, jat janınan tüñilsin: aýnala almaý at ölsin, aýıra almaý jat ölsin» deýtin  ösïetin saqtaw – jer betinde  soñğı  qazaq-tıñ qara tırnağınan xal ketkenşe,qara bası qara jerge jetkenşe jadınan öşpeýtindeý ulıq ustanımı, ulttıñ  uýtqısındaý urandatqan  ulı  joldıñ  bası  bolmaq.

Äw basta bäri de durıs edi. Bir  töbeniñ  jañğırığın ekinşi töbege tilimen tebirentip, ünimen  terbetip  jetkizetin  babalarımnıñ  baýtaq jerin  de, baý  tilin de  basınğandarğa qarsı  bas kötergenderdiñ  bastarı  kesilgen soñ erbeñdegen qol men tırbañdağan  ayaqtar-dıñ amalı tawsılıp durıstı burıs dedi. Şarasız xalıq şaşılıp qaldı. Ïmperïyanıñ otarına birew müýizden, birew tilden  baýlandı. Müýizden  baýlanğandar  müýizdep sıtıldı, tilinen baýlanğandar kömeýden  tutıldı. Jeti jurttıñ  tilin, jeti  ğalamnıñ  sırın bilwge  talpınğan, jeti  atasın  tügendep  qan tazalığın, säýgüligin jügendep tän tazalığın,jaratılıspen jarasıp jan tazalığın saqtap kelgen,türkilerdiñ tüp qazığı, saqtardıñ saltın, ğundardıñ ğurpın jalğastırğan jurttıñ jandı jerin däl tawıp äweli tilin tuqırttı.Mïssïonerler öz mïssïyasın jankeştilikpen atqardı. «Mağan bükil qazaq dalası än  salıp turğandaý…» – dep tamsanğan joq, tañ qaldı. Asqaq dawıs, jalındı  ün, ötkir tilden qawiptendi. Altı atanıñ dawın altı awız atalı sözben  şeşken, abaqtı soqpağan, zından qazbağan saýın dalanıñ serti sertpeli sözdiñ astarındağı atılğan oq ekenin sezip seziktendi, seskendi. Tas jarwğa jarağan tildiñ bas jarwğa qwatı jetetinin tüýsinip tüsindi. Qalğan «qawipsizdik» şaraları sodan soñ josparlı türde jüýege tüsirildi. Erkin eldiñ  erikti  ulanı  «qasqır kele jatır» dese  qızıq körip  qarsı  şığatın er minezden, «orıs kele jatır» dese otırğan jerine «otırıp» qoyatındaý üreýlendi.

Toğız joldıñ torabında, qos qurlıqtıñ qoýnawında, kökjïekke janarın qadap, qïya şıñğa qïyalı samğap, şığıstıñ şıraýın, batıstıñ  qunarın boýına darıtqan, jılqı-nıñ jüýrigin minip, swdıñ tunığın işip, mıltıqtıñ tüzwin  atıp, tamaqtı talğap  jegen, kïimin ärlep kïgen, adaldığımen dos jïnağan, darxandığımen jat sıýlağan qaýrattı  da qaýsar   minez   qazaqtı   qaq  jarwdıñ   däwirlik  mindeti  qabıldandı. Osı  oraýda Xalel Dosmuxamedulı: – Eldiñ tili buzılwına eñ aldımen oqığandarı sebep boladı. Bular jat jerlerge bağınğış kelip, ana tilin özgertwge jolbasşılıq jasaýdı» – deýdi tilin tisine qoýıp. Qazaqtıñ qanjarı men qaýrağınıñ  arasında  qaýrala  jürip maýrılğan, qanatı-nan qaýrılğan qaýran  arıstar-aý! Osıdan twra 100 jıl burın Alaş qozğalısı  qaýrat-kerleriniñ biri Ğumar Qaraş «Ult häm twğan  til»  maqalasında: – «…Bala  anasınıñ  qur-sağında-aq, öz ultınıñ tilimen awızdanadı, bütin denesi  sonımen  azıqtanadı» – degeniniñ däleli qazaqtıñ balasınıñ tili bıldırlap emes şüldirlep şığıp jatqandığı bolsa kerek. «Balanıñ tili qaý tilde şıqsa, sol tilde tüs köredi» degen osığan sayadı.

«Qazaqtıñ baspasöziniñ qatesin körse Ewropa äýelderi bala tastar edi»–degen türpi söz de osıdan bir ğasır burın aýtılğanımen küni büginge deýin sol sazarğan betinen qaýtqan joq.

Jüsipbek Aýmawıtov: – «Qara   xalıqtıñ   mädenïetti   bolwınan, mädenïetti kisiniñ qazaq bolwı qïın» dese, Axmet  Baýtursınulı:

– Men buqtım, jattım,

Sen buqtıñ, jattıñ,

Kim istemek qızmet

Awızben aýtıp,

İsterge qaýtıp,

Jolamasaq ne mindet – dep aşınadı. Älïxan Bökeýxanov: – «Anıq türik zattı xalıq  tili – bizdiñ qazaqta» – deýdi de özin de, özegi talğan jurtın da arqalandıradı. «Ğumır jüzin-de bizdiñ qazaq tili öz bäýgesin alar» – dep ümit säwlesiniñ uşqının tastaýdı.

Mustafa Şoqaýdıñ«Ulttıq rwxtıñ negizi – ulttıq til» degen ösïetine altı qırdıñ arğı  jağındağı  atası bölek K.G.Pawstovskïý «Ana tiline nemquraýdı qaraw – öz xalqı-nıñ ötkenine, büginine, bolaşağına nemquraýdı  qaraw» – dep  ün  qosadı. Ïmanwýl Kant: «Xalıq öz tilinen aýırılğan kezde xareketinen de aýırıladı» dep küñirenedi. Bul degen Xalel Dosmuxambetulınıñ: «Ana tilin jaqsı bile turıp, bötenşe jaqsı söýleseñ– süýiniş,  ana tilin bilmeý  turıp  bötenşe  söýleseñ – bul – küýiniş» muñımen  ünsiz  üýlesim tawıp turğandaý.

Danalardıñ dara tujırımına tänti bola otırıp,tığırıqtan şığwdıñ  ösïetti  şeşimin kädimgi Aqtaýlaq bïdiñ «Kïeli isti köppen şeş, şïırşıq atsa eppen  şeş» deýtin şeşen de kösem  köregendiginen  dätke  därmen  tapqandaý  bolamız. «Tilinen   aýırılğan jurttıñ da,joýılğan jurttıñ da jurtında qalğannan saqtasın» dep biz de saqtıq şaraların jasawğa jantalasamız. Tilersegi dirildep, bwını bılqıldap turğan qazaqtıñ tilin ulttıñ ünimen qwattandırwğa qulşınamız, quldıq sanadan qutılwğa umtılamız.

Tilin tüsinbegen  ata  jawınıñ  özin  aqılımen  attan awdarıp tüsirgen saýın dalanı arımen, janımen qorğap qurban bolğan qıran minez babalardıñ kökte rwxın  küñirentip, jerde saý-süýegin sırqıratıp nazalandırıp  alwdan  abaýlamasaq  adasatınımızğa  ala-ğızamız.

Alaýda, aýtaqtaý,  aýtaqtaý   qasqırdan da uyalatın  waqıt jetken sïyaqtı.Däl qazir memlekettik tildi, dälirek aýtsaq qazaq  tilin, demek meniñ  tilimdi  qoldawdan  göri  qorlaw basımıraq.

Bizdiñ eldiñ  täwelsiz  tarïxında qos tildiñ «teketiresi» äri jarïya, äri qupïya. Jarïya zarlawdan  jalıqpaýdı,  qupïya – qïsının  tawıp  aldawdan  qorıqpaýdı.  Jarïya   janın salıp qaqsaýdı, qupïya qulpınıñ kiltin qupïya saqtaýdı.Birewi söýleý beredi, birewi ündemeý  jönin jöndeý  beredi, özge tilmen özegin  jalğap ölermendikpen  örleý beredi. Soñğı kezde qağazdı da, waqıttı da ünemdewdiñ ükimettik täsilimen ökimettiñ jïındarın resmï-lendire tüsw üşin bïliktiñ otırıstarın tek orıs tilinde ötkizw ürdiske aýnaldı.Sañqıldaýsıñ ba,qarqıldaýsıñ ba qalıñ qazaq jïnaladı, esep-qïsap eseptiñ tilinde tıñdaladı. Keldik  til  eldik  tildiñ eteginen  basıp  eñsesin  eze  tüsedi, mereýi  öse tüsedi. «Qazaqtıñ qazaqtan basqa jawı joq» deýtin Abaýdıñ danalığına «qazaqtıñ tiliniñ de  qazaqtan basqa jawı joq» degendi qaq mañdaýımızğa şegelep  qoýsaq ta  arlana qoyatın  qazaqtı tabamın dep talpınbaý-aq qoýıñız.

«Ürgen ït qappaýdı, saqtandıradı» desek bizdiñ  aýtıp jürgenimiz, til qotır, qulaq jawır bolğanşa qaýtalana beretin äri qañqw, äri şanşw.

Elbasınıñ: «qazaq qazaqpen qazaqşa söýlessin» deýtin  ösïetteý  önegeli sözin qaptağan  qalıñ  qazaq jïnalğan  otırıstarda  qulağı  tügili  şılawına da qıstırmaý, jüre tıñdağandarı öte ökinişti-aq.

Orıstandırw sayasatında orıstıñ da, oýrattıñ da kinäsi joq. Bir ulttıñ rwxın qaqıratıp barıp qaq aýırw mıltıqsız maýdannıñ  eñ  qolaýlı  strategïyası.  Pälsapalıq oýlarınıñ tereñdigimen, qïyalınıñ uşqırlığımen, tiliniñ ötkirligimen, äwbesinen jañılmaýtın täwekelimen, qïyanatsız  qaýratımen,  aqılına  süýengen  aýbatımen, örkenïettiñ örkeşindenıq  otırğan  qazaq  qazaq  bolğanı  üşin  ğana  san  ğasır   qastandıqtan  şığa almaý  qaljıradı, qaljırağan  saýın  sansıradı. Ïmannıñ  isimen, rwxtıñ küşimen, til naýzanıñ uşımen, eserlerdiñ ekpininen,teksizderdiñ tekpininen aman qaldı.Sol qudıretti küşti älsiretwdiñ jolındağı «älimjettilik» äli de jalğaswda.

Aq  nïeti  men  adal  asın  awızdarına  tosqan  qazaqtıñ  kelimsekte de ketimsekte de ökpenazı joq. Eşqaýsısınıñ qazaqtıñ jerinde de, tilinde de, özinde de  altı  alası, bes beresi dawı joq.Bawır basıp ketken adamzattıñ urpağı. Özi otırğan butağına qater töndirip turğan aýbattı  aýbaltanıñ sabı  özimizden. Eldik tildiñ erkin kösilwinen qawiptene-tin de işten şıqqan «äzjılandar» men  «bozjılandar».

Sırttan  kelgenderdiñ  aldınan  tw  jelbiretip şıqsaq «e-e…» deýdi, til möldiretip şıqsaq «o-o-o deýdi». Sebebi tw – adamnıñ  qolımen  jasalğan, til – Allanıñ  sıýı, ata-babanıñ  amanatı. Eşkimniñ  oýdan oýlap  şığarğan  oýınşığı  emes. Ärbir tildiñ kïesi bar, demek ïesi bar. Öz tegin mensinbegendi örkenïettiñ özi özekke tebedi.

Qazaqtıñ qatarğa qosılwdıñ jolındağı bastı  qurbandığı ana tilinen aýdıñ  künniñ  amanında  aýırılıp  qalğandığı.Äli de tildiñ  tilge kele almaý turğanı qurbandıq-tıñ qunınıñ qundılığında. Ana tili – esep-qïsaptıñ  quralı  emes, jan-dünïesiniñ uranı. Sanañdı bawrap, sezimiñdi arbap, eñiretip barıp esiñdi jïğızadı.Ne sınaqqa könesiñ, jan-täñindi ana tiliñe beresiñ, ne köringen köşke eresiñ.

Ultımızdıñ ulı murası – babalardan jetken  til. Qazaq tili  qazaqtıñ  peşenesine jazılğan tağdırı. Demek, barımızdı bağalap saqtaýtın da özimiz, aýrılıp  qalsaq, añı-rap joqtaýtın da özimiz.

Bir kezde eñ sorlı jarımjan kisi orısşa til bilmeýtin qazaq boldı.Adam bolw üşin öz tilin bäýgege tikti,bastıq atandı.Alaýda qazaq tildi qazaq bolıp qala almadı.Abaýşı-lap aýtsaq: «Qazaq bolw öz erkiñ, bastıq  bolw  parızıñ»  deýmiz  de demimizdi tereñ  alıp bir kürsinemiz. Sözdiñ qoldanw ayasınıñ tarılıp ketkendigi sonşa qazaqşanı qazaqşalap qaqalıp-şaşılıp jürmiz.

Sözdiñ jutan tartwı – oýdıñ älsirewi, oýdıñ älsirewi – rwxtıñ qaljırawı, sananıñ sansırawı.

Qazaqtı qazaqqa qarsı qoyudıñ aýla-şarğısı eşqaşan«kün tärtibinen» tüsken emes. Üstem tapqa qarsı şığamız dep üstem  ulttıñ  tekpisine tüstik. Üstemniñ qadirin ketirip «teñ» boldıq, üstem ultqa jem boldıq.Endigi  jerde sawırdı ayasaq ta sananı qamşılaý-tın kezeñ twdı. Özine-özi senimdi jurt özinikine bögdeni  ortaqtastırmaýdı, jarïyağa  jar salmaý öziniki  ekenin  däleldeýdi, memleketiniñ  menşigin  qorğaýdı, memleketiniñ tilinde erkin erikti därejede söýleý beredi. Birew «munıñ qalaý» dese derbestikke aýtılğan äbes-tik dep qabıldaýdı.

«Söziñiz öte kürdeli eken, qarapaýım tilmen jeñil etip jazbasañız jastar tüsinbeýdi» – degen  baýqus  bazınanı  estip  qalamız. Alaýda, elpildegen,  jelpildegen,  sılbırağan, bıljırağan, qaljırağan qarabaýır, qaradürsin tildiñ tilimizdi qara qurttaý jaýlap bara jatqandığına jaýbaraqat qaraýmız.

Tilimizdiñ ayası  keñeýip keledi dep özin de özgeni de aldawsıratqandar  aldawsıratqanı üşin  aýlıq  alıp  otırğandar. Bügingi  paýızdı paýızdasaq «qazaqtıñ pälen paýızı ana tilinen  maqırum  qalğan» dep jarïyağa  jar  salıp jürgen «süýinşige» qazaqşanı til dep tanımaýtın ulıstardıñ ülesin «kepildikke» qaldırıp, künderdiñ küninde salğılasa kelgende qazaqtardıñ salı swğa ketwi äbden mümkin.

Osındaýda,osındaý xalge jetwge«qolğabıs» tïgizgen aýtqıştardıñ degenderi eske tüsedi.

«Qazaqtardıñ  aqıl-oý  qabiletiniñ zor ekenine  barğan saýın közim jete tüswde. Aýtqısı  kelgenniñ  bärin tez tüsindirip, qarsılasınıñ sözine de şeber toýtarıs bere biledi. Tipti  balalardıñ  aqıl-esi de öte tez jetiledi» – dep  tañdaý qağadı V.V.Radlov. «Qundı söz qunarlı oýdan şığadı» degen L.N.Tolstoýdıñ  sözine  bas şulğïsıñ  da, orısşa oý-laýtın qazaqtan qazaqşa qunarlı söz qaýdan şıqsın  dep şarasız küýge tüsesiñ. Qarşa-daý balanıñ şaqşadaý ğana bir basına üş türli til qatar uya salğanda qaý şïqıldı tıñdarın bilmeý dal bolğan sanadan qandaý dana  şıqsın – deýsiñ de  Töle bï babamızdıñ: – «Bïdiñ aýtqanın qul da aýtadı, biraq awzınıñ dwası joq» – degenine  dem  qosıp,  aýtılğan jerden asa almaý jer jastanatın söziñdi ayaýsıñ da nalïsıñ. Üýip-tögip til üýrengen jaqsı, öz tiliñ üýindiniñ astında üýelep qalsa, qasiret.

Jaqında düýim jurttı awzına qaratıp qazaqşa än keşin  ötkizgen  Üş  Tatyananıñ birewi Bwrmïstrova: – «Sultan süýegin satpaýdı» degen  söz bar, öz  törkinderime de bir än arnaýın, qazaqşa söýlemeýtin qazaqtar da meniñ törkinderim» degen astarlı nazben orısşa än salğan edi. Qïlı tağdırdıñ  soqpağında söziniñ de öziniñ de qılşığın  qïsaýtpaý, qazaqşa bilgeni üşin ğana  qazaqtıñ  alaqanında  jürgenderdiñ qaý  äreketine de qol soğa-sıñ da, til üýrenwdiñ jolında tilin qurbandıq etkenderge qaýran qalasıñ.

Üş  ğasırdıñ  üskirigi  tildiñ gülin üsitip, sabağın soldırıp, endi tamırdı  boýlap baradı.Qoldanıstan quqaý körgen til aýnalımnan şığıp qalğan aqşadaý birte-birte tağ-dırı  talawğa  tüsip tañsıq dünïege aýnaladı. Däl qazir tarazınıñ eki bası eregesip, qaq ortası qañtarılıp tur.

Orıstıñ  tilin tiline tiïek etkender  balasın «bolıs» bolsın dep tilin «teris» bura-dı. «Til baýlar» toý jasağanda ana tiliniñ şamdanıp teginen  ajırap qalatının oýlama-dı,tereñine boýlamadı.Orıstıñ tilin damıtqanı üşin,qazaqtıñ boýına darıtqanı üşin darındı atanıp dañqqa bölendi, bölekşe bölinip elendi. Bul orıs xalqınıñ ulılığına bas urwdan emes, ulıq bolwğa asığwdan, qorlana, zorlana aşınwdan paýda boldı.

Bärimiz şetimizden pälenşeniñ tuqımı,tügenşeniñ urpağımız dep urandaýmız.Osa-lımız joq, osaldığımız  olardıñ  qadiri  men qasïetin, qaldırıp ketken ösïetin elewsiz  qaldırğandığımız. Ärwağınan at ürketin aýtwlı babalardıñ atımen atalğan köşelerde atalı sözdiñ ornında kermelerde kerilgen jahandanwdıñ jartılaý jalañaş jarnamaları menmundalap kerilip tur. Ülken qalalardıñ  köşelerindegi qïılıstar  men  burılıstarda  «Perekrestokter» berisi elw jıl, arısı   bir ğasırğa  mızğımastaý  qara temirden qağılıp, qïsının tawıp, qïyuın keltirip, eşkimge tïispeý, köz  alartpaý sanağa salınğan tamırlı tañba. Şoýın temir şıtınap, qara temir qaqırap qalğanşa tapjılmaý turadı. Mundaý  jönsizdikterge  jön  aýtwğa  jawaptılar  ayaldamalarda  ayaldap  otırwğa  waqıtı joqtar.

Resmï aýtwlı jïındardı ötkizwge qolaýsız köringeni memlekettiñ tiliniñ därmensizdigi emes, tilinen aýırılıp qalğandardıñ pärmensizdigi. Qazaqtıñ tilinde söýlewge qulqı da qulşınısı da joqtarğa jumıstan jïnalıs köp zamanda ıñğaýlı tilge qaraý ıñğaýlana salğan ıñğaýlı sïyaqtı. Körşiniñ töl tiline telinip, eldigine eminip, tük bolmağandaý körinip, öz tilimizden jerinip, qaýırwğa kelse de, ïirwge könbeýtin düldül tilge ïelik ete almaý esimiz ketip otır.

Ülken jïındarda söz alğandar äweli qazaqşa bastağan bolıp, tildiñ tilin şaýnaýdı, bul sätte til tüsinbeýtinder qaltafonmen oýnaýdı, qazaq tildiler «qazaq elinde turamız – aw» – dep oýlaýdı, oýlap ülgergenşe söýlewşi orısşa saýraýdı, qazaq tildiniñ qıjılı qaýnaýdı, orıs tildiniñ közi jaýnaýdı, äri qaraý ädettegi ädetpen resmï jïın resmï tilge qol soğadı, «beýresmï» tildi señ soğadı. Teledïdardağı qazaqşa xabarlarda suxbat bergen qazaqtardıñ üni sıbırlaýdı, erni jıbırlaýdı. Qazaqtı qazaq qazaqşalap aramter boladı, resmï bïlik resmï tilde aýtarın aýtıp eki ïığın qomdanadı. Tıñdawşınıñ birewi pañdanadı, birewi şamdanadı, bar tildiñ tili baýlanğanğa jas-käri tañdanadı. Ujdansızdıq ultsızdıqqa, ultsızdıq tilsizdikke, tilsizdik ünsizdikke jeteleýdi. Ana tilinen bezingen – «azar», ata-tegin umıtqan – «bezer», yağnï, azar da bezer urpaq örbïdi. Qaýdan şıqqanın oýlamağan, qaýda bararın da boljamaýdı. Eñ bastısı tamağı toq, köýlegi kök, barqıldasa da bardıñ balası söýleýtin zamanda ötken-ketkendi oýlap bas qatırwğa qulqı joq.

Abaqtı salmağan, zından qazbağan ulı dalanıñ ulı añı atalı sözge at baýlatqan. Atasınıñ qunın altı-aq awız sözben şeşken, aldına ïilgendi, ayağına jığılğandı kesirlenbeý keşken märt qazaqtın mäñgilik el bolıp kün turğanşa jasaýtın tilegi de tegewrindi tïegine süýenedi.

«Ata zañ», ejelgi «Ana zañına» qısastıq jasasa bala zañğa, yağnï, şala zañğa bas ïedi. Ata zañnıñ ana tilde jasalmağan tüpnusqası tüp tamırınan resmï tilge baýlanıp eldik tildi beýresmïlendirip tur. Sondıqtan tildiñ bïligin bïleýtinder özderiniñ özegin jalğaýtın tildiñ eki şetinen ustap, ortasınan tistep aýırılmaý otır.

Joyam dese joýılmaýtın, qïyam dese de qïılmaýtın, tïyam dese de tïılmaýtın, ïilmeýtin de bügilmeýtin, bası noqtağa sıýmaýtın, aýılın jïmaýtın, sıýlaý bilgendi ğana sıýlaýtın qazaqtıñ qaýran qaýsar tili qazaqtan qağajw körip tisin tisine qoýıp tistenip bağwda. Bir tildiñ tilewin bir ult eki türli tileýdi. Birewi joğaltsam ölem deýdi, ekinşisi bilmesem de kün körip kelem deýdi. Tili bütindelmegen qawımnıñ tilewi de bütin bolmaýdı. Ne qazaqşa, ne orısşa emes bwını burmalanğan «buratana» til şalajan tüsinigimen tildiñ de, eldiñ de sïqın ketirip kekesin mısqıl twğızadı. Jer–sw  atawların taza memlekettik tilde tüzetip atasa eşkimniñ tili tüýilip, tisi tüsip qalmaýdı. Bermese Qudaýğa ökpeleýsiñ, bergenniñ berekesin ketirseñ kimge ökpeleýsiñ. Burmalanıp buzılğan erejelerdi jüýege tüsirwge jüýkemiz şıdamaý äli künge jürelep otırmız.

Küñirentken däwirlerden küýremeý jetken, küretamırdan bulqınıp ötken saýran tilimniñ  tañı atqandaý, izdegendi tapqandaý täwelsiz kezeñde tağasız attaý taýğanaqtap turğanı qulğanadaý qwalağan quldıq qulıqtıñ dağı ketse de tabı ketpeý tañdaýdan tartıp keri burğanı. Attan jığılsa da atalı sözden jañılmağan ata-tegimniñ tektiligi oýınıñ tättiliginde, tiliniñ aşılığında, sesiniñ qattılığında, tamırı tereñ zattılığında.

Qazaqtıñ «stanında» töl ulttıñ töl tili teperiş körgendikten, talaý qazaqtıñ bası jetken deñgeýge bäsi jetpeý ömir boýı awdarmamen alısıp «awdarıspaq» deýtin «ulttıq oýınnıñ» twın tigwde. Şındıqtı şıjğırıp basqanğa şıdaýtın beti bar bas äzirge äzir emes.

Til twralı taqırıp qozğağandar «qoýğa kelgen qotır eşkideý» süýkimsiz. Qızıl tanaw, kök ezwden şıqqan qaýran joqtaw sözder kösile jelgendeý köringenimen köbigi köpirşip köringenniñ qulağın qışıtatındaý müşkil xalde. Tildiñ tizginin ustap otırğan «tilsizder» qasqır körgen taýınşadaý tasıraýıp, tilim dep tili salaqtağandardı «sütke tïgen küşikteý» küýge jetkizdi.

Til mäselesiniñ bastı taqırıpqa aýnalwınıñ astarında da alwan türli sır jatır. Tildiñ tili baýlana tüsken saýın «tilsizderdiñ» qanjığası maýlana tüsedi. Qazınadan bölingen qırwar qarajat qaýrandağan qaýıqtaý darïyağa jetpeý diñkelep, degişter men jegişterdiñ qulqın qurdımına siñip joq boladı. Anıq sebebin äweli Alla, odan soñ obırlar men jemirler biledi.

Tildiñ tilin salaqtatıp süýretpege salıp jürgen de, tilim-tilim etip tilşelep bölgen de, ne isteýtinin bilgen de, birdeme bilgisi kelgenderge tilin şığarıp külgen de, janın üzip bergen de, süýretpege köngen de bayağı sol bir qazaq. Tañımız atıp, künimiz şığıp etek-jeñimizdi jïnaýmız degende qwanğan men qorıqqan birdeý degendeý mundaý erkindikti körmegendikten öz tilimizdi özimiz baýqamaý jutıp jibergen joqpız ba?! Jahandanwdıñ jalpaq jurtınıñ jaýlawına jattıñ tilin jaldanıp, bardı-joqtı qarmanıp jamırasqanımız elimizdiñ eldigine sın emes pe? Memlekettik til memlekettik deñgeýde memlekettiñ qızmetine jaramasa, ne tildiñ qor bolğanı, ne tiline teperiş körsetken eldiñ qor bolğanı. Jaratwşı jarılqap bergen baý tildi şaýnap jürsin demegen, saýrap jürsin, tilinen aýırılıp qalğan qawımğa qarap aldı-artın oýlap jürsin dep bergen.

Qazaqtıñ tilin üýrenwdiñ qupïyası tildiñ qïındığında, kürdeli qaýırımında emes, tereñdigi men tektiliginde. Aýta salaýın degenge  aldanbaýdı, söýleý salaýın degendi maldanbaýdı.

Küni keşe tiliniñ tübin tügendep tilim dep tilin emizgender, tilin tüsinbeýtin nemeresine qarap tilin tistewge mäjbür. Köñilşektikten be, şeginşektikten be balamızdıñ türi özimizge tartqanmen, tili körşiniñ köñilin awlap alaw-dalaw küýge tüsip tur. Demek, bügingi tañda üş tuğırlı tildiñ üşkili – körşiniki, utqırı – elşiniki, tuqılı – qoýşı-qolañşı, yağnï buýırsa bizdiki. Ulttıñ bütindigi tilinde, tildiñ  bütindigi üninde, bütindigin oýlağan tileginde, elim dep soqqan jüreginde. Otandıq til birew bolsa bütin ulıs ündes, eldik til ekew bolsa til men til kündes.

Ulı xakim Abaý «orıstan üýren» degende, «orıstan» degen joq,orısqa qarap namıs-tan dedi. Sol bayağı qalpımızben, buljımaýtın saltımızben orıstan   üýreneýik. Jïre-netinnen  der  kezinde jïreneýik, tağı  da üýreneýik. Özin-özi  sıýlawdı, jaqının   jatqa  qïmawdı,  quramadan   qurap,  suramadan  surap,  özine  telwdi, asılın  saqtawdı, jadında  jattawdı, qazınasın   satpawdı,  şırıldap   qorğawdı,   şındıqtı   qoldawdı,   jigerdi   janwdı, darındı  tanwdı,talanttı  kündemewdi, jaqsını jündemewdi, tağı da osı orıs-tan  üýreneýik.«Älemdi tanw üşin äweli  öziñdi tanı» deýtin, namıstı qamşılaýtın, tüý-sikti şımşılaýtın  körşilerdiñ qasïetti  qağïdasın  qaperinen şığarmaýtın ordabasıları  orıs tilin  qorğawdı  däwirlik  dästürge aýnaldırıp, pälen eldiñ qatarına enwdiñ de, tügen eldi qoltığına qıswdıñ da sayasatın tili arqılı arqandap otır.

Memleketindegi tilderdi damıtqısı kelgen el eñ äweli memlekettik märtebege ïe bolğan  tildi jarılqaýdı.Eldik tildiñ etegi  jelpildep tursa qalğan tilder qaý tilge baýlana-dı, qaý diñgekti aýnaladı. Tilder merekesi deýtin dürmek jamırasqan til me, mañırasqan ün be, eldik tildi eske alw ma, älde äýtewir bir jılda bir ret körinip qalw ma?

Til mäselesimen aýnalısatın  uýımdar tilderdiñ tilimen tildeswdi oýlağanda qaý til-di  jarılqap, qaý  tildi  esirkep, qaý  tildi  müsirkep  jürgeni tegewrindi tildiñ tilin tawıp jawırdı qımtaý jawıp otırğandarğa ğana mälim.

Memlekettik tildegi resmï bayandamalardan bastap köşedegi ayaldamalardağı xabarla-malarğa deýin memlekettik tildi  mensineýin  dep  turğan  joq. Demek, tömennen  joğarığa, joğarıdan tömenge deýingilerdiñ memlekettiñ memlekettigin moýındap otırwğa murşası, eñ bastısı ınta-ıqılası joq.

Zamanında  ataqtı  Sağdï  aqın  el  aralap  jürip, aýdaladaAllağa alaqan jaýıp bir perzent surap otırğan patşağa kezdesipti. «Tilewiñ qabıl bolsın» dep qoştasqan şaýır birer jıl ötken soñ sol öñirge qaýta aýnalıp soğıptı. Patşanıñ tileginiñ tübi ne bolğanın  bilgisi kelip  at basın  burğanda, tilep alğan jalğızı qaraqşı bolıp qaşıp ketken-dikten  zındanda patşanıñ özi otırğanın estip: «Özi qudaýdan surap edi» dep basın şaýqağan eken.

Twğan  tiliniñ twın din  arqılı jalawlatqan arabtıq aýbattı adamzat moýındaý otırıp,qum uşırğan qula düzdi ïslamnıñ töri,ïmandılıqtıñ köli, parasattıñ eli, qazınan-nıñ keni jasap, jasampazdıqtıñ jahandıq önegesine aýnaldırğan paýğambarlardıñ paýğambarlığına tabınbasañ da bas ïmeske şarañ joq. Ğasırlıq ekpinmen däwirlik buğawdı buzıp  däwirlep  däwren  qurwdıñ  ülgisin  köresiz, eriksiz   erkiñmen  eresiz.  Qazirgi  tañda qazaqtıñ jastarı tarïxımızdağı jırawlar men  bahadürlerdiñ  ömiri tügili atı-jöninen de xabardar bolmawı mümkin, al musılman şejiresindegi paýğambarlar men saxabalardıñ aýtqan ösïetterin aýnıtpaý qaýtalap,tärbïeniñ tetigin Quran ayattarı, xadïstiñ qağïdasımen  bekite  qoyatın sawattı da salawattı musılman qatarında. Bul ärïne qwanarlıq jaý. Qulaý süýip qulşılıq etetin qandastarımızdıñ  boýında ana tilin saqtap qalwda, damıtwda, jan salıp jarılqaýtın däl osı din jolındağıdaý jankeştilik jïhad jasalsa dep Jaratqanğa jalbarınıp duğa jasaýıq, jamağat.

Döñgelek dünïede qazaq degen ulttı,Qazaqstan degen eldi, eldi saqtağan jerdi, bosağa men tördi tügendep turğan tuğırdıñ tüp tağanı qazaqtıñ tili.

Asqar ağa Toqpanulı: – «Qara  qazaq  keşke  qaraý  qasqır twralı äñgime bastasa, tañ atqanşa jalıqpaý jalğastıradı»–dep janı küýetin edi.Memlekettik til twralı da«qïyal  ğajaýıp ertegisi» aýtılğan saýın aýdını ortaýıp, qulağı qalqaýıp, awzı añqaýıp saýqımazaqqa aýnalğan qazaqı qaripteý qağajw körip, qazaqı baladaý aýtqanğa  könip, tesikke tığın, jırtıqqa jamaw bolıp, süýretpege  salğan  sayasatqa senip, özin özi aldağandardıñ aýtqanına erip köşke ilesken küşikteý süýretilip keledi.Küşik demekşi,basqa jurt  şäwildegi men mäwildegin de Qudaýdan tilep alğan jalğızındaý «ulttandırıp» qoýğan. Ulañ-ğaýır dalamızdıñ talınan talşığına deýin, barısınan baqa-şayanına deýin qazaqılandıratın waqıt jetti.

Bizdiñ tegin paýdalanıp  jürgen  «resmï» tildiñ  «resmï» ïesi bar  ekenin  eskertetin   «küş» dawıs kötergende  moýnımızğa  sw  ketip, ne dawlasarımızdı,ne  jawlasarımızdı  bilmeý, artımızben   süñgip  jürmeýik. Ulttıñ   janı  tilinde  desek, qumırsqasınıñ  da esbeinen jañılıspaýtın «qudaýı körşimizdiñ» janın jalğa berip «jarılqap» otırğan-dağı oýında ne bar  dep oýlanatın kezeñniñ kezi  kelgendeý.

Sonaw 70-şi  jıldarı   Monğolïyadan Qazaqstanğa   oqw  izdep  kelgen  bir qazaq   ayaq-astınan «soqırişek» bolıp, awrwxanağa tüsipti.Awzı  kebersip, kenezesi kewip sw suraýın  dese  orısşa  bilmeýdi. Qatar   jatqan   birewden swdıñ  awdarmasın  surap, tañ   atqanşa «bada-badalap»  sandıraqtap  şığıptı. Ol  beýbaq  belgili  bir waqıtqa  deýin  «qatalap»  qalsañ  da sw  işwge  bolmaýtının   bilmepti. Memlekettik  tildi  qajetke  asırw  üşin  de   osındaý  «bada-bada» degizetin  mäjbürlik qajet-aq. Aqırındap üýrenemiz degen  änşeýin waqıttı  utqızw  üşin  aldın-ala oýlastırılğan  aýla-şarğı  ğana.

Qazaqtıñ jalğız Otanına oýdan-qırdan jerin añsap, tiline şöldep jetken qandastarımız qağaz toltırwdan qajw körgendikten, öziniñ tüp-tegimen öz tilinde tildese almaý bala-şağasın orıs mektepterge  berwge  bel bwıp  otır.  Qazaqta  älemdi tañğaldırarlıq darın bar da, darındı älemdik deñgeýde äýgilep moýındatatın ğalım joq.Qazaqstannnıñ täwelsizdigin moýındağan  jurt täwelsiz eldiñ täwelsiz tilin estwge dilgir.Anaw bir jıldarı Belarwsten kelgen bir qoğam  qaýratkeri  qoğamdıq uýımdar bas qosqan jïında: «Men Sizderdiñ  öz  memlekettik  tilderiñizde  söýlegenderiñizdi  estwge zärwmin» degende betimiz barlarımız betimizben jer bastıq. Osıdan birer jıl burın qaýın jurtıma sälem berwdiñ sätimen Astraxan oblısına bardım. Edildiñ ağısına qarsı jüzip kele jatqan jolawşılar tasımaldaýtın jelkensiz  qaýıqtıñ işinde, qaýın apammen  sıbırlasıp qana qazaqşa söýlesip otır edim, qarsı orında otırğan qara bala:

  • «Mne toje   xoçetsya  govorït  na   svoem, no  ne  s kem…» dep jäwteñdep betimizge qaradı.

Qazaqsıñ ba?

Da…

Rwıñ kim?

Qara orıs

Qasımdağı qaýın apama qarap: – ondaý da rw bola ma?- dep edim  Ïä,  Qazaqstannan kelgen nağaşılarımız bizdi tak nazıvayut – dedi…Ata-jurttan saya tappağan saýğaq  tildi  şettegiler   şettetti, sırttağılar  sırğıttı  dep  qalaý ökpeleýsiz. Ökpelesek, nağaşılarına ökpeleýik.

Ultımızdıñ ulttığınıñ ulıq belgisin bütindeýtin de, tañ bolıp atıp, keş   bolıp batatın da, kündiz isiñniñ qarwı, tünde tüsiñniñ jorwı da, ïen dalada kïeli elikteý josılatın da, aqïrette   ata-baba   rwxımen   qosılatın  da, tereñ oýlatatın da, tebirene saýratatın da tiliñ ğana.  «Kimde-kim bir ulttı jan-tänimen süýse, qïyamet küni Täñiri onı sol ulttıñ sapında  qaýta  tiriltedi» degen  Paýğambarımızdıñ   ösïetin  «…Biz senderdi bir-biriñdi tanwlarıñ  üşin ult ettik, ulıs ettik. Qudiretti Alla tağala  tolıq bilwşi, bar närseden  xabar alwşı»- degen  Quran sözi  bekite tüsedi.(Xujırat süresi–49:13) Sığandı köýleginiñ eteginen, francwzdı  telpeginen,  özbekti şapanınan, täjikti taqïyasınan, qır-ğızdı  qalpağınan, qazaqtıñ  belgisin  qazaqqa  uqsawdan  qaşatın  jaltañınan  tanïsıñ.

Tegi bötenderdiñ  tili tüýilip  qalmasın  dep «ulı», «qızı» degennen äli künge qımsınıp qazaqılıqtan qaýmığıp jürmiz. «J» degen äripterdiñ aldına «D» degen  dıbıstı tirkep «djındı» boldıq.«Evïçter» men «ovnalardı» tegimizdiñ soñğı tirkesine tirkep qoýmasaq qulap   qalardaý   qorqaqtaýmız.Osı  jaltaqtap  qoýğan  jalğawdıñ  tüp-törkinine  üñilip otırğan ğılım tügili ğalımdı kezdestirmedik.Orıstar  XİÜ  ğasırda  turmıs-tirşiliginiñ,  minez-qulqınıñ  balaması  retinde  oýdan   şığarğan   famïlïyasındağı  «ov»  pen «evti» ata–tegimizdiñ  atına  telip  äli  künge  süýretip   kelemiz. Şetten kelgender bizden  şettetw körmeýdi. Sebebi, kele jatır degendi  estigennen  sonıñ  tilinde  saýrap  arsalañ-dap  aldınan  şıqpasaq  qonaq-jaýlı   eldigimizge «min» dep  esepteledi. Kün  ötken  saýın  köşelerimizde közi uqsastar  köbeýip, sözi  uqsastar azaýıñqırap baradı.

Memlekettik  til   degenimiz – eñ  aldımen,  qazaqtıñ  ulttıq  tili. Endeşe,  qazaqtıñ derbesel atanıp, xalıq bolıp tarïx saxnasında qalwı – qazaqtıñ  tegewrindi  tiliniñ  ekpininde. Aýdaý  älemniñ  aldında   «Armısızdar» dep, asqaq  rwxtı  arqalantıp  aýbarlana jetken aýbınında.

Jartı  älemge  japırağın  jaýğan orıstıñ sıñsığan orman tili bar. Jer dünïeni özine kiriptar etip otırğan qıtaýdıñ sıqïğan qorğan  tili  bar. Solardıñ  ortasında tiliniñ abıroýın asqaqtatwdı kökseýtin qazaqtıñ arman-tilegi bar.

Prezïdent  Nurswltan  Nazarbaev  qol  qoýğan  «Tilder  twralı» Zañnıñ 4 babında: «Qazaqstan  xalqın toptastırwdıñ asa mañızdı faktorı  bolıp tabılatın  memlekettik  tildi  meñgerw – Qazaqstan  Respwblïkasınıñ  ärbir azamatınıñ  parızı. Ükimet,  özge  de  memlekettik,  jergilikti   ökildik   jäne  atqarwşı  organdar  Qazaqstan  Respwblïkasında  memlekettik tildi barınşa  damıtwğa, onıñ xalıqaralıq  bedelin  nığaýtwğa  mindetti» – delingen. Ğabït  Müsirepov:  «Ana  tili  degenimiz – sol  tildi  jasağan, jasap  kele  jatqan  xalıqtıñ  mäñgiliginiñ  mäñgilik  mäselesi. Ana tilin tek ögeý uldarı ğana  ayaqqa  basadı» dep ökinwmen ötti.

Mäşhür Jüsiptiñ: – «Biz arab tilin bilmeýmiz, sart tilin bilmeýmiz, qazaq tiliniñ özin jete bilmeýmiz. Eger jete bilsek, äwlïelik qazaq tilinde tur» deýtin  äwlïelik  oý-tolğanısına alıp-qosarımız joq.

Jahandanw – jaqsıdan  üýrenw, jamannan  jïrenw. Adamzat öz tarïxında  jahandı tanw-ğa   umtılıp  jağalasqan.  Tanw  degen  tanısw,  bilisw, ülgi  alw  jäne   tektiligin   tanıtw. «Öziniñ  tarïxın, tilin, dilin,dinin saqtaý bilgen ulttı  rwxanï dert aýnalıp ötedi» – deý-di danalar.

Demokratïya, dep  jarïyağa  jar  salıp   jürgen   jarïyalılıq   xalqımızdıñ   ejelgi  sara  jolı. «Bas kespek  bolsa  da, til  kespek joq» deýtin  qazaqtıñ  aqındarı  ğana, xan-nıñ  betine  twra  qarap  söýlegen. Kemel  sözben kesip  aýtqan,  şeşen tilmen şeşip  aýt-qan.  Qawıp  aýtpağan  tawıp  aýtqan.  Aqılğa   salıp, aýnımas  aqïqattı  jigerge  janıp  aýtqan.

Demek, memlekettik deñgeýdegi  resmï  bir jïın bastan-ayaq  memlekettik tilde jürgizilgen  küni, şïrek  ğasır  şïratılğan  kök-ala  jiptiñ  kürmewi   şeşilip, täwelsiz tildiñ tusawı   kesildi dep   jawlığımızdı jalawlatıp, börkimizdi aspanğa atwğa boladı.

Osıdan bes ğasır burınğı Asan qaýğınıñ Jänibek xanğa: – «Arğımaqqa mindim dep artqı toptan adaspa» degen eskertwi qazaq üşin küni büginge deýin özektiligin joğaltpağan ötkir zil.

Elbasınıñ:

«Şükir, el esin jïdı: tilden artıq qazına, tilden artıq qasïet joq ekenin keştew de

bolsa tüsindik.

Meniñ atam da, anam da – qazaq. Meniñ janım, jüregim – qazaq. Qazaqpın dep aýtwğa

eşqaşan namıstanğan kezim joq. Namıstanbaýmın da.

Qaýta mağan til, dil, ömir, tirşilik sıýlağan twğan xalqıma bar esti

tirligimde qarızdar bolıp ötwge barmın. Ulttıñ ulı bolmaý

turıp,  adamzattıñ perzenti bolw mümkin be? Mümkin emes.

Qazaqstannıñ bolaşağı – qazaq tilinde», – degen  qazıqtaý qağılıp  aýtılğan  qağï-dasımen   qazınalı   qazanat   tildiñ  kekilin  ükilep, mäýegin  mäpelep saqtaw, el ümitin  aqtaw, şılbır tizgindi qatar ustağan azamattardıñ ar-namısına amanat.

Eñ bastısı, erteñgi künine atar tañdaý senimmen qaraýtın qaýsar xalıqtıñ ärbir jaña belesi, eñ äweli sanadağı silkinis, boýdağı bulqınıs, istegi qulşınıs. Bïlik pen buqaranı jaqındastırwğa murındıq bolarlıq ortaq müdde. Är adamnıñ öz ornındağı özindik azamattıq mindeti – adaldıq pen aşıqtıq äreketi.Äreketiniñ bereketi bütin eldiñ ïgiligi men qoğamnıñ izgiligi. Azamatı namıstı, qazanatı şabıstı jurt qalıñ köşke ileswge ğana emes, köşeli kelbetimen köş bastawğa da, özi moýındağandardı moýındatwğa da qabiletti.

Öreli önegeni ömir erejesindeý ustana bilw äri sawaptı, äri jawaptı qağïda. Urandı ulttıñ urpağı baýtaq jerimen, baý kenimen, sän-säwletimen ğana emes, rwxınıñ mıqtılığımen, arzanğa aldanbaýtın, ayarğa arbalmaýtın tektiligimen tanılıp,  erekşelene bilgeni, erlegeni.

Solaý bolğanda, mäñgiliktiñ mänin bağalaý biletin eldiñ aq tilegi, mäñgilik tirşiliktiñ naq tiregi boları xaq.

 

————————-




Pikir üstew

É-poşta mekenjaýıñız jarïyalanbaýdı. Mindetti örister * tañbalanğan

Back to Top ↑