banner-top12

Әдебиет image_531501121528081839530_tmb

Қосқан уақыты Мамыр 18, 2014 | 711 рет оқылды | сайтқа қосқан shalqar

0

ҚАЗ ҚАНАТЫНА ЖАЗЫЛҒАН ХАТТАР

Қара көзден мөлдіреп жас келеді

 

Қарындасым, бүгін сенің үйлену тойың, амал не бара алмадым. Сен Алтайдасың, мен Алатаудамын.

Қарындасым, сен білмейсің.

Сен өмірге келуден бұрын маған іні, саған аға Назарбек деген бөбек бар еді. «Бай малшының ұрпағы, халық жауының баласы» деп сойыл үйірген қара құйын күндерде әкем мен шешем Алтайдың “ит жеккеніне” айдалып кетті. Мен көрінгеннің босағасында қалдым. Шиеттей Назарбекті әкемнің жеңгесі асырап алды. Ауыр күндердің ажал қармағы алдымен осы сәбиге ілінді. Мен інісіз қалдым. Басқа балалардың артынан томпаңдап жүгірген інілерін көргенде өзегіме өрт ілінді. Мен үшін алғашқы өлім. Өзім аузыма салып шайнауға үйір керіш топырақты қара жер балғын жүрегіме сұп-суық мұзын басты. Томпайған топырақты көрсем тұла бойым түршігіп кететін болды. Қара жерді жек көрдім. Балалар қолымен топырақ үйіп ойнаса, мен оны шашып жіберіп тұра қашатын едім, жылайтын едім. Көз жасына қосылған ана сүті, әкенің батпан күрсінісі көкірегіме шер шеменін байлады.

Қарындасым, сен білмейсің.

Сен көктемде туылдың. Бүкіл дала жусан иісін бүркіп, торғайлар ән сала бастаған. Алғаш ашылған тау гүлі – шұғынықты әкем жақсы көретін. Сенің атыңды Таугүл қойды. Менің қуанышымда шек жоқ. Айнала жүгірдім, көршілерден сүйінші сұрадым:

– Менің бауырым бар, менің қарындасым бар!

– Ме-нің қа-рын-да-сым бар. Тау-жоталар бірге сүйінші сұрады.

– Бар… бар… бар…

Әкем айтатын ертегілердегі сияқты әлдебір алыстан келген самұрық сені іліп ала қашатындай жан атаулыдан қызғандым. Айналып, үйіріліп бесігіңнің қасынан кетпейтінмін. Бесіктен шешілгенде алты жастағы шамама қарамай тәлтіректей көтеріп “бермеймін, бермеймін!” деп құшақтай қашушы едім. Мұны білген ауылдағылар қызық шығармаққа мені әдейі іздеп келетін болыпты.

– Қарындасыңды бізге берші…

Өтініштің аяғы соғысқа созылып, мен оларды сойыл ала қуамын. Сені көтеріп ала қашамын. Олар қуған болады, жете алмаған болады.

– Апыр-ай, мына батырдың қарындасын бермей қойғанын қарашы, – деп лажсыздық танытқан болады. Кейде Дәуен ағай өктемдік көрсетіп сом қолдарын созып, саған тегеуірін сала бастайды. Мен шырылдап қоя беремін. Шешемнен араша сұраймын.

– Тәйт әрі, – дейді шешем, – бір бауырын берген, енді Таугүлді ешкімге бермейді, тиісіп көріңдерші қане!?

Мен көз жасымды құрғатып, ерлене қаламын.

Қарындасым, олар ақыры айтқанына жетті. Араға ширек ғасыр салып, мен жоқ орайды пайдаланып сені алып кетті-ау.

Қарындасым, көтеріп алып құшағынан шығармай қоятын ағаң жоқ. Жетімсіредің-ау, көріс айтып босағамен қоштасатын біздің ауылдың салтын қалай өткердің екен. Алдыңда көрісетін әкең жоқ, ол анау, мен жек көрген қара жердің қойнына жатып алып, сенің зарыңды тыңдай алды ма екен деші…

Қарындасым, көрісіп айырылатын ағаң алыста, аңырадың-ау, еңіредің-ау, қарғам, қайтейін?! Төр алдында шошайған анаң сенімен қоштасып, қалай егілді деші… Ол: “Тәйт әрі, ағасы тұрғанда Таугүлді ешкімге бермейді” деуші еді ғой. Ағасы қайда…

Қаратаудың басынан көш келеді,

Көшкен сайын бір тайлақ бос келеді.

Қарындастан айырылған қиын екен,

Қара көзден мөлдіреп жас келеді – деген әнді Алатау бөктерінде отырып айтқан менің де көзімнен мөлдіреп жас келеді.

Қош, қош, қарғам, қош енді, бақытты бол!

 

Анасы бар адамдар қартаймайды

 

– Аяулы шеше, сары ұлыңызды сағындыңыз ба?

Сіз айтатын едіңіз:

– Саған жүкті болып жүргенде комунаның ауыр еңбегіне түстім. Еңбектен қиналып, белім удай ашып, отыра қалсам болды, отряд бастығы Хасеннің әйелі Ағибал тас лақтырып түрғызушы еді, – деп.

Шеше, сіз айтатын едіңіз:

– Сен туғанда еркек тоқты түгіл қоянның қалжасы да бұйырмады, сорпаланып күтінгенім былай тұрсын, жұмысқа қуылдым. Сен туылып жатқанда біздің әулетті “халық жауы” санап, “жоғалтайық, жоғалтайық!” деп ұрандап жатқан еді. Сен бәрін елемей өз үніңмен ғана іңгәләй бердің, – деп.

Сіз айтатын едіңіз:

–   Біз ауыр еңбекпен айдалып жүргенде, сен балалар бақшасына алындың. Талай бала өлді. Сенің су ішерлігің бар екен, балпанақтай болып, маңқиып отыра беретін едің. Жұрт сені бірде “аю” десе, бірде “балуан” дейтін, – деп.

Шеше, сіз айтатын едіңіз:

–Балам, құстың жұмыртқасы мен балапанына үйірсің, ылғида құстың балапанын бағып әуре боласың, балапанды сыңарынан, анасынан айырсаң қарғысы тиеді, – деп.

Шеше, соның бәрі менің кейінгі өмірімнің мысалы болып қалғанын сіз әлі білмейсіз. Мен өмірге келерде-ақ тас лақтырып қуғандар, әлі қуып жүр. Сіз қалжаға тоймадыңыз – мен бақытқа жарымадым. Бірақ, әлі де өз үніммен жар салып жүрмін. Балалар бақшасы – жатақтық ғұмыр болып жалғасты. Бірақ, маңқиып бәрін де көтерудемін. Шеше, рас, ғұмыр деген қызық екен. Айбарымнан сескенгендер аю көреді. Таразыға тартқысы келгендер балуан санайды. Шеше, мен енесінен айырылған балапанмын. Сіз балапанынан айырылған ана құссыз. Егіз балапанды екі бөліп көп асыраушы едім. Кейінгі кезде келініңіз екеуіміз ажырасып тындық, немерелеріңізді бөліп бағатын болдық. Шеше, үш жылдың алдында қазан айының жиырмасында немерелеріңізді ертіп барып, сізбен қоштастық. Жанарыңыздың көлі шайқалып кетті. Көзіңізді жаулығыңыздың ұшымен сүртіп:

–   Сендерді енді көргенше өліп қаламын ба, кім біледі, –  деп кемсеңдедіңіз.

Шеше, сіз өлмейсіз. Немерелеріңіз өңі түгіл түсінде “Апа, апа…” деп оянады. Сізді сағынып жүр. Ұшарға қанаты жоқ.

Сіз хатыңызда:

– Сендерді сағынған кездерімде немерелерім Сайын, Мерей, Мейіргүлдердің жазған хатын қайта-қайта оқи беремін. Қағаз екеш қағаз да көз жасымен сарғайып кетеді екен. Сайынның жазған хатын ауық-ауық иіскелеп жастығымның астына басып ұйықтаймын – депсіз.

Ал, Сайын болса сіздің жазған хатыңызды тұмар салатын былғары қалтаға тігіп, жүрегінің тұсына іліп жүреді.

Шеше, сіз қартаймаңыз. Сіз қартайсаңыз біз де қартайып кетеміз.

Менің бір ғана алданышым бар, ол: “Анасы бар адамдар ешқашан қартаймайды” дейтін ән арқауы. Мен ешқашан “әкем жоқ” деген сөзге тағы бір “жоқ”-тың қосылуын көтере алмаймын.

Шеше, ендігі хаттарыңыздан дөңгелене оймақтанып түскен көз жасының ізін көрмесем екен. Бұрынғы аналар ұлын алыс жорыққа аттандырғанда: “Оқ алдыңнан тисін” деп бата береді дейді. Сіз де ез емес ер туған ардақты анасыз. Әлі-ақ шекара дейтін қызыл сызықтың қазықтарын көген шешіп үйренген киелі қолыңызбен жұлып-жұлып лақтыратын боласыз.

Шеше, сандығыңыздың түбіндегі ірімшік, құрт, майыңызды жинай беріңіз. Немерелі, шөберелі болып біз барғанда жетпей қалып жүрмесін.

Шеше, сізді сағындық. Анасы бар адамдар ешқашан қартаймайды.

 

Біз тіріміз

 

Әке, сіз өлгенсіз, біз тіріміз. Сіз туған жердің торқадай топырағын жамылып тып-тыныш ұйықтап жатырсыз, біз тірілер қара жердің қақпыш болған қара тулағын шаңдата қағып жүрміз. Әке, осыдан он екі жылдың алдында мен сізге:

– Келініңізбен жараспай жүрмін, екі бөлініп тынатын сияқтымыз,- деп едім. Сіз жанарыңызға іркілген жасты тежеп:

– Балам, қазақ: Жаман қатын, жас баланың көз жасы мен мұрын боғына қалма – дейді, егіз қозыдай өскен екі немеремнің екі жерде жаутаңдап жүргенін көргеннен көрге кірген оңай емес пе?! – дедіңіз. Қанша қайраттансаңыз да шешем екеуіңіздің жанарларыңыз шарасын жуып алды. Мен сіздің алдыңызда екінші рет ауыз ашқан емеспін.

Әке, ажал айтып келмейді. Бір күнде-ақ сізді қағып түсті. Алтайдың бөктерінде дөң басында қалқиған мазарлық тұрды. Ауылдан қалаға келіп оқуға кірген Сайын келініңізбен (өз шешесі болса да) отаса алмады. Мен ата жұртты аңсап қазақ даласына тартқанда, ол бір-ақ күнде ауылға қашыпты. Қалада оқитын кластасынан жолдық ақша алып, Қызылтас ауылына жетіпті де, бөктер тауды жаяу өрлеп жайлауға бет алыпты. Жол бойында сіздің мазарыңызға қарап ұзақ жылапты, жанына барайын десе, арада жатқан өзеншеден өте алмапты. Сіз жүрген жердің жусанын жұлып зар еңірепті. Көз жасын құрғатқан ол көктеулікке келсе, ел әлдеқашан орта жайлауға көшіп кетіпті. Жер қорушының үйінен жөн сұрап, шай ішіп алған сегіз жасар ол енді орта жайлауға тартыпты. Әке, аруақ деген нәрсе шын шығар. Мүмкін “аузыңыздан” түскен ұлыңыздың қашып бара жатқанын сездіңіз -ау. Шыбын жаныңыз шырқырап бірге ұшып жүрген шығар. Сіздің аян беруіңіздің арқасы болар, ағасы Жайнатбек орта жайлаудан бөктер тауға ащы алуға келе жатады ғой, жол бойы алдынан өзіне қарсы келе жатқан Сайынды кездестіреді.

Әке, біз туған жер құшағынан айырылар сәтте немерелеріңізді ертіп мазарыңызбен қоштастық. Боз жусан жапқан жал топырақты сипап көз жасымызды көлдетіп алыстай бердік. Әкеден өлідей, шеше мен қасиетті даламыздан тірідей айырылдық. Артымызда алтын Алтай мен әке қабірі қалды, алдымызда аңыз болған ата-жұрт пен белгісіз тағдыр тұрды. Немерелеріңіз кейде Алатауға шығып:

–Әке, Алтай көріне ме? – деп алысқа, көгілдір сағымдар арасына, аспан жиегіне сүзіле қарайды. Енді бірде :

– Әке, аруақ бола ма, атам түсіме кіріпті, – дейді Мерей, құран жаттап, сізге бағыштап аят оқып жүреді. Әке, опасыз ұлыңыз сіздің сөзіңізге қиянат жасады. Сіз ен салған екі егіз қозы, екі жерде маңырап жүр. Оны мына қанпезер ұлыңыз өз қолымен айырды.

“Екеуінің екі жерде жаутаңдап жүргенін қалай көріп жүремін” деген сөзіңіз қайтадан жаңғырып, ұзақ жыладым.

Әке, сіз бізге әкелік парызыңызды толық ада етіп орындадыңыз. Ал мен ші … орындай алмадым.

Егер менің үнім жер астындағы мүрдеңізге иә аспандағы рухыңызға жетер болса, сізден:

– Кешіріңіз, әке, кешіріңіз . . .   деп жүз қайтара өтінер едім.

Әке, біздер осылайша тіріміз, тірілер жер бетін шаңдатып жүрміз. Өлілер . . .

 

 

 

 

Сен қайдасың

 

Сен қайдасың?

Ертістің ақ бораны ұрғылаған даладасың-ау. Бақ заманғы ит тұмсығы өтпейтін ну орманның қадау-қадау қалған аз ағашының арасына суық тұмсығын сұққан қаншық аяз сенің қасыңнан қыңсылай жүгіріп, қоға бастарын қозғап, қамыс үкісін сылдыратып, мұздарды сықырлатып өткенде сен түршігіп кететін шығарсың.

Бала күніңде – сәби сәтіңде кірпікшешеннен қорқатын сен қоянның көжегінен де қашушы едің ғой.

Алғашқы ақша қарда жентектелген ақ қарды әлімізше атқылаушы едік. Сен қардан қала жасайтынсың. Мәрмәр тастан қойылған сәулетті құрылыстар қатарласа бой көтеретін. Кенет әлдекімдер жағынан тасталған ауыр бомба шағын қалашықты талқандап кететін. Сен жылайтынсың. Мен қашатынмын. Сен атқылаған оқтардың көбі дарымайтын. Сол ақ қар жамылған дала бүгінде сені жатырқамай күміс нүктелерімен қызықтырып, күллі жан-жануардың ең әдемі ізін өзінің ақша бетіне мөр қып басып, әсемдіктің алтын бесігінде тербететін шығар.

Сен қайдасың?

Шилі түбектегі отауланған құм төбелердің арасында өрімдей қызыл шіліктің ортасында көгілжім түтіні аспанға бұйдаланған ескі қыстау саған алыс емес шығар. Қора түкпірінде ыңыранған қой, шөп шарбақта күрт-күрт жоңышқа шайнаған жылқы, мұрны пыс-пыс етіп анда-санда ернін сылп еткізіп басын сілкіп қоятын ойсыл қараның тұқымы – бәрі де таныс еді-ау. Қыстың қысқа күнінде орманға иегін ерте сүйейтін сарғыш күн көлеңкесін көбейтіп ымырт тез үйірілетін. Оқудан қайтқанда қараңғылық пердесі тартыла бастаушы еді. Жағаларымыз ақ қырауға оранып, қараған, түзгендер жиі өскен құм төбелердің бауырында қасат қардың үстімен жүгіретін едік. Қасаттың жұқа беті ойылып түсіп сен жығылатынсың. Сумкаң бір жақта, мойын шәрпің бір жаққа ұшып кетіп жылайтын едің. Мен жүгіріп келіп қолтығыңнан демеп киіміңнің қарын қағып жұбатушы едім. Сен көз жасыңды лезде құрғатып тағы да жүгіретін едің. Тек алдымыздан сендердің үйлеріңнің ала мойнағы үріп шыққанда ғана менкейін қайтушы едім. Сен сол қарлы далада әліжүрсің бе?

Сен қайдасың?

Ауылалыстады. Арамыз алыстады. Орта мектепте екеуіміз кластас ретінде сыйласып жүрдік. Сеңдер қыздар класы, біз ұлдар класы едік. Өзіміз қатарлы ұл-қыздар хат алысып, хат берісіп жүрді. Сені қанша жақсы көрсем де, айтуға аузым бармады. Хат жазуға қолым дірілдеді. Тек сыртыңнан қарап жүру бақыт сияқты еді.  Сен тұлымы желбіреген қыз емес, бойжеткен едің. Ақыры орта мектепті бітіріп айырылысар минуттар келіп жетті. Мен алысқа оқуға аттанғалы автобус баспалдағына көтерілдім. Сен қыз достарыңмен мені ұзата шықтың. Ақтық рет, ақтық рет емес-ау, алғашқы рет мен сенің қолыңа бүктелген хат ұстата бердім. Сен шеті шілтерленген қызыл қол орамал сыйладың. Ортасына жүрек суреті түсірілгенін кейін көрдім.

Сен ауылда қалдың. Сен менің хатымды оқи алдың ба? Бекер жазған шығармын. Сенің жүрегіңді жаралап алған жоқпын ба? Мүмкін сен сол хатты оқымай-ақ пәре-пәресін шығарып лақтырып тастаған болсаң қандай жақсы болар еді.

Мен оқудан үлкен қалаға жүмысқа орналастым. Одан шет елге кеттім. Сен туған ауылда қалдың. Өзіңнің аяулы анаң, аяулы әкең қасынан ұзатқысы келмеді білем. Ауыл сенің мәңгілік мақтанышың, мәңгілік әнің болып, бүгінде ауылдың әсем әніне құлақ құрышыңды қандыратын шығарсың. Ертістің көкжал толқындары сені тәтті күйімен тербететін болар. Сен бүкіл бақыттың тек туған ауылда ғана екенін қайдан білдің?! Ауылдан басталған ән ауылдан ғана ақырласатын сақара заңын сен ғана жаттай білдің. Ауылдан алыстаған біздер бақыттан да алыстай бердік пе білмеймін. Керісінше қайшылығы мен қақтығысы көп қиын тағдырлар бізді жиі күтетін болды. Сен бәрінен де адасың. Бәрінен де құлан таза күйіңде ауылдың ақ жарқын құшағында қалдың.

Сен қайдасың?

Алыста, тым алыста. Мен түс көрдім.

Баяғы бала күнгі елестер. Ертістің жағасы. Сен үстіңе қара көйлек киіп мұз үстінде сырғанақ теуіп жүрсің. Сені ұстайын десем қолым жетпейді. Аяғыңдағы коньки тез сырғанайды. Кенет мұздар ойылып өзен беті ойдым-ойдым сеңдерге толды. Үйдің орнындай кесек мұз үстінде сен алыстап барасың. Алыстай бердің. Қош дегендей қара шәрпіңді бұлғап қалдың.

– Сен қай-да кет-тің?

Шошып оянған менің көз алдыма қабіріңнің үстіне құлап бара жатқан жалғыз жапырақ елестеді.

– Сен қай-да-сың?

 

Жалғыз жапырақ

 

Жалғыз жапырақ мен сені жаз бойы қалай байқамағанмын. Бәлкім, байқаған да шығармын. Онда сен жалғыз емес, мың сан жасыл жапырақтардың арасында жай ғана сығалап тұрған боларсың, Әлде, сен тереземнен үңіліп мені көрген шығарсың. Әсіресе, жаздың айлы кештерінде, мүлгіген тыныштықтың бауырында сыртқа, сонау көгілдір аспанның көркем төріне – бозамық айға, жыпырлаған жұлдыздарға телмірген шағымды сан мәрте байқаған боларсың. Онда айдың сүт сәулесіне қаншама шомылсам да бәрібір сені көре алмайтын едім ғой.

Ал енді сен жалғыз қалғалы аспан алқаларымен бірге көккжиекке құлаған жанарым жасындай ағып келіп саған қонақтайды. Сенің мұңлы, жүдеу кескінің, сарғыш емес, күреңіткен бейнең болмашы дірілмен қалтырап, бұтаққа асылған жарқанаттай қарауытады.

Жаздың қызығына тойып болып, қоңыр күздің аяғындағы бақтарды кезген сумақы жел сенің жаныңа әлдеқандай үрей әкеле ме қалай? Жөн-ау, тал басындағы бұтақшалардың тұмсығы бүршіктей буазданған сәтте маужыраған күннің жылуы тірлікке асықтырғаны сонша жап-жасыл үшкіл тұмсығың алдымен көрініп, жарық дүниені жадырай сүйгенсің. Сенімен бірге күшіктеген сан бүршік бүкіл аспанды бүркеп, жасыл әлем жасаған едіңдер-ау. Соның бәрі сағағынан жалғыз-ақ күнде үзіліп төңкеріле құлап, қара жердің мұздай тәнін құшқанын қалай шыдап көрдің екен. Мүмкін, анау, жүзіңнен сырғып үзілуге шақ тұрған жалғыз тамшы, сол қасіретіңнен қалған дақ шығар. Жетім тамшының айдың нұрына шағылған әлсіз сәулесін керең тірлік жалмауыз шүңетіне оп-оңай жұтып қойса да, бәрібір саған қуат беретін шығар. Ол үзіліп кетсе қайтер едің?! Мен сені аялы алақанымның шуағымен жылытқым келсе де батылым жетпейді. Абайсызда саусақтарым тиер тиместе-ақ, жан арқауындай ілініп тұрған жалғыз тамшы құлап кетсе… Ол бар пәрменімен адамдар қолымен жасалған қатыгез қара тасқа түсіп, быт-шыт болса қайтеміз?! Оған сіңген айдың алтын сәулелері бірге сынып, тірліктің ақырғы әні тойымсыз топыраққа жұтылып кетпей ме?!

Қоңыр күздің қарашаға ұласқан қатқыл түні болмағанда сол бір тамшы әлдеқайда еріп, тағдырын тауысар еді ғой. Сен ертеңгі шығар күннен қорықпайсың ба. Оның өткір сәулелері түк таппағандай тоғайдың ішін тіміскілеп жалғыз тамшыға сұғын қадамасына кім кепіл?! Қара жерден қайыр күте алмаған бейбақ тамшы буға айналып адамдардың қолы жетпейтін көк зеңгірге, әжімсіз аспанға ұша жөнелсе не шара?! Ондайда сенің жүзіңдегі жұбаныш нұры бірге ұшып кетпей ме!? Саған шуақты күннен қатыгез қыс жақсы болар, мүбәдә, көктем келе қалсашы, сол көктемі құрғыры келмей тұра тұрсыншы…

Жалғыз жапырақ, сен бәрін үнсіз тыңдайсың. Бірақ, терезеден телмірген менің жүзімде не барын айтпайсың. Егер айта қалсаң мен қорқамын. Сол үшін де сен өзің ғана жылайсың, өзің жылап тұрып сора-сора жастан жүзіңе қатқан сүйкімді тамшыңның кеппеуін тілейсің. Өйткені сенің жаның дарқан даланың мөп-мөлдір аспанынан аппақ шуақ еміп, самалдың саумалымен марқайған.

Жалғыз жапырақ, сен үзіле көрмеші. Сен үзілсең, жұрт сені менің кеудемнің қуысынан іздейді. Олар жапырақтың мүрдесі жатқан жерді көргісі келеді. Бірақ кеш болар еді.

Жалғыз жапырақ, жұрт қызық қой, сен мені аяшы…

 

Жәди Шәкенұлы

 

 

 




Пікір үстеу

Э-пошта мекенжайыңыз жарияланбайды. Міндетті өрістер * таңбаланған

Back to Top ↑