banner-top12

Ädebïet 2d7014943d9455695441133ab458b9bf

Qosqan waqıtı Säwir 13, 2015 | 983 ret oqıldı | saýtqa qosqan shalqar

0

Qazaq eli

Aqılbek

Belgili qazaq aqını, jazwşı, dramatwrg, kösemsözşi-jwrnalïst, Qazaqstan jazwşılar odağınıñ müşesi, fïlologïya ğılımdarınıñ kandïdatı, Axmet Baýtursınov atındağı QMW professorı, xalıqaralıq şığarmaşılıq Akademïyasınıñ korrespondent-müşesi, QR mädenïet qaýratkeri, Qazaqstannıñ qurmetti jwrnalïsi Aqılbek Qojaulı Şayaxmet 1951 jılı twğan. Jitiqara qalasında qazaq mektebin bitirgennen keýin «Şevçenko» keñşarında şopan bolıp jumıs istegen jas qalamgerdi Äwlïeköl awdandıq gazetine qızmetke şaqıradı. Odan keýin Almatı oblıstıq «Jetisw», Qostanaý oblıstıq «Qostanaý tañı» gazetterinde, oblıstıq telekompanïyada jumıs istedi. Qazaq memlekettik wnïversïtetiniñ jwrnalïstïka fakwltetin jäne Moskvadağı Ädebïet ïnstïtwtın bitirdi.
Xalıqaralıq «Qazaq tili» qoğamı oblıstıq uýımınıñ törağası, Qazaqstan jazwşılar odağınıñ Qostanaý jäne Torğaý oblıstarı boýınşa ädebï keñesşisi, oblıstıq til basqarması bastığınıñ orınbasarı, ult sayasatı jönindegi Qostanaý oblıstıq komïteti törağasınıñ orınbasarı, oblıstıq mädenïet basqarması bastığınıñ orınbasarı, oblıstıq bilim departamenti dïrektorınıñ orınbasarı, Axmet Baýtursınov atındağı Qostanaý memlekettik wnïversïteti Qazaq jäne orıs fïlologïyası ïnstïtwtınıñ dïrektorı, jwrnalïstïka fakwltetiniñ dekanı bolıp qızmet atqardı. Qazirgi waqıtta QMW baspasöz ortalığınıñ jetekşisi.
Qazaqtardıñ birinşi jäne üşinşi dünïejüzilik qurıltaýınıñ, Qazaqstan xalıqtarınıñ respwblïkalıq forwmınıñ delegatı, Qazaqstan xalıqtarı Assambleyasınıñ müşesi boldı. Qostanaý jastar uýımınıñ, Bükilodaqtıq äwesqoý şığarmaşılıq festïvaliniñ lawreatı, «Ana tili» gazetiniñ lawreatı. «Dala qoñırawı» gazetiniñ tuñğış uýımdastırwşısı jäne redaktorı boldı.
Axmet Baýtursınov atındağı medalmen, «QR täwelsizdigine 10 jıl» jäne «Eren eñbegi üşin» medalimen marapattalğan. Buqar jırawğa, Beýimbet Maýlïnge, Nurjan Nawşabaýulına arnalğan respwblïkalıq müşaýralardıñ jeñimpazı, 2007 jäne 2008 jıldarı ötken «Astana-Bäýterek» respwblïkalıq ulttıq konkwrsınıñ jeñimpazı. 2008 jäne 2009 jıldarı ötken «Daraboz» bäýgesiniñ jüldegeri. Jazwşı «Qazaq tiliniñ janaşırı» qurmetti belgisimen marapattaldı, ömirbayanı «Lwçşïe lyudï Kazaxstana» éncïklopedïyasına endi. 2010 jılı QR Täwelsizdiginiñ 20 jıldığına arnalğan «Aq bata» respwblïkalıq jabıq jır müşaýrasında ekinşi orınğa ïe boldı. QR täwelsizdiginiñ 20 jıldığına arnalğan «Atameken» respwblïkalıq konkwrsında prozalıq şığarmalar arasında ötken ädebï baýqawda ekinşi orın alca, «Täwelsizdikke tartw» respwblïkalıq aşıq jır müşaýrasında ıntalandırw sıýlığına ïe boldı. 2012 j. jaña pesalarğa arnalğan «Täwelsizdik – tuğırım» dep atalğan respwblïkalıq jabıq baýqawda jazwşınıñ körnekti memleket qaýratkeri İlïyas Omarovqa arnalğan draması birinşi orınğa ïe boldı.
Tuñğış jïnağı 1977 jılı jarıq körgen. Respwblïka baspalarınan 30 kitabı basılıp şıqqan. Solardıñ işinde «Gül men bïdaý», «Şınar», «Külimdeýdi künimiz», «Bizdiñ baqşada», «Ädemi», «Ayaz jäne Qıdır», «Bağdarşam» attı kitaptarı balalarğa arnalğan. Avtordıñ öleñderi orıs jäne şet el tilderine awdarılğan.
«Este qalar el tarïxı», «El esindegi esimder», «Tıñda twğan», «Pïramïda», «Közimdi aşıp-körgenim», «Juldızdı däwir», «Jer-besik», «Möldir bulaq» dep atalatın prozalıq, öleñder jäne poémalar jïnaqtarı oqırmandardıñ ıqılasına bölendi. Dramatwrgïya salasında da qalam terbep keledi. Aqsulw Orısbaýqızına arnalğan «Aqsulw» tarïxï draması Qazaq radïosınıñ altın qorına qabıldandı. Qostanaýdağı İlïyas Omarov atındağı qazaq drama teatrında onıñ «Taza bulaq» jäne «Şoqannıñ şeri» dep atalatın spektaklderi, Qostanaý oblıstıq orıs drama teatrında «Ibıraýdıñ ösïeti» draması qoýıldı. Atalğan pesa 2014 jıldıñ eñ üzdik draması atanıp, avtor «Altın qalam» jüldesin aldı.

 

 

Qazaq eli

Adal bolsa qasımda jan-serigim,
Aqtarmın dep oýlaýmın el senimin,
Qaharımnan qas duşpan qaýmığatın,
Men, öýtkeni, Edildiñ semserimin.

Tüspesin dep tilesem jatqa künim,
Seskenbesem ïisinen oq-däriniñ.
Ata-baba qanı bar tamırımda,
Men, öýtkeni, Qobılandı şoqparımın.

Aýıratın ulısı, urısı kim,
Berekesin saqtağan ulısınıñ,
Qanıpezer jawınıñ basın şapqan,
Men, öýtkeni, Beýbarıs qılışımın.

Qıraw qonıp üstine kirpigimniñ,
Awzın talaý bitesem jırtığımnıñ,
Qarsı kelgen duşpanğa kezeletin
Men, öýtkeni, Kene xan mıltığımın.

Aqtarsam da elimniñ qaý ğasırın,
Sırın bilsem duşpannıñ aýlasınıñ,
Qastasqandı tüýreýtin qaq jürekten,
Men, öýtkeni, Nawrızbaý naýzasımın.

Tarïx qalsa astında belesimniñ,
Ne daýındap tur eken kelesi kün?!
Közdegende mült ketpeý tïgizetin,
Men, öýtkeni, Maxambet jebesimin.

Aşıp aýtsam kïesin qazağımnıñ,
Betine aýtsam bar minin jazalınıñ,
Swarılğan birde w, birde balğa,
Men, öýtkeni, aqınnıñ qalamımın.

Qazaq eli – tülikke öris tolğan,
Qıdır darıp, bereke, ırıs qonğan.
Asqar tawlar, keñ jazıq, şalqar kölder
Babamızğa ejelden qoñıs bolğan.

Qïqw salıp uldarı at şaptırğan,
Keste tigip qızdarı, sırmaq sırğan.
Jer atawı erlikti äýgilep tur:
Orıskesken, Jawqaşqan, Qalmaqqırğan.

Kezdeýsoqta börige talansaq ta,
Qılış – qında, jebeler – qoramsaqta
Turğanda da qazağım aýbınımen
Twğan jerin qala alğan aman saqtap.

Duşpan kelse, seskenip, şeginbegen,
Aýtısqanda eşkimnen jeñilmegen,
Ultım meniñ uýığan süt sekildi,
Sabasınan assa da tögilmegen.

Şükir qılıp, joğaltpaý qanağatın,
Köpşilikke bildirmeý jamanatın,
Ölip bara jatsa da, sağı sınbaý,
Keleşekke qaldırğan amanatın.

Keýbir ulttıñ bizden de bağı basım,
Ötken kündi keý kezde sağınasıñ.
Tökpeý-şaşpaý qolğa ustap tursaq boldı,
Elim menen jerimniñ qazınasın.

* * *

Qwanğanda tätti jırdı jazğanmın,
Ketti bäri jutılıp.
Qïnalğanda aşı jırdı jazğanmın,
Şaýnap-şaýnap, tastadı onı tükirip.

Küle-küle işegim de tüýildi,
Öledi adam köp külgen.
Kim tüsiner meniñ mına küýimdi?
Külkiden de mezi bolıp kettim men.

Ïnemenen jarıp edim jaramdı,
İşi tolğan iriñge.
Künniñ közi qızdırğanda ğalamdı,
Tuzı qaldı ıdısımnıñ tübinde.

Kün men tündeý ötip jatqan almasıp
Bir qwanış, bir qaýğı.
Keýde aýmalap, keýde jönsiz jarmasıp,
Meniñ altın waqıtımdı urlaýdı.

Unaýdı

Jel müjigen bïik taw da qulaýdı,
Ağaştıñ da butaqtarı qwraýdı.
Biraq, mağan, sw sarqırap köktemde,
Jas şıbıqtıñ bür aşqanı unaýdı.

Adamdar da qaýğıradı, jılaýdı,
Tağdır, şirkin olardı da sınaýdı.
Biraq, mağan jas balanıñ wildep,
Anasına talpınğanı unaýdı.

Pende barlıq tawqimetke şıdaýdı,
Jolıqqanda amandıqtı suraýdı.
Dos-jarannıñ jïın-toýda kezdesip,
Sälemdesip jürgenderi unaýdı.
* * *

Tilimmen künim körip,
Bilimmen näsip terip,
Tapqandı bölip berip,
Ot basın aş qılmasam,
Dımbilmes nadandardıñ,
Qomağaý sarañdardıñ,
Aqılı az adamdardıñ
Awızın aştırmasam,
Küşenip, tasqandarğa,
Şirenip, asqandarğa,
Namıstan bos qalğanğa
Kewdemdi bastırmasam,
Nesine waýım jeýmin?
Qudaya, täwba deýmin!

* * *

Jerdegi adam körgen Aýdıñ bir betin,
Köre almaýdı artındağı swretin.
Sonıñ özi sanası bar adamğa
Tanıtpaý ma Bir Allanıñ qudiretin?!

«Tüsirşi dep meýirimin Qudaýdıñ», –
Jaratqannan kündiz-tüni suraýmın.
Fänï menen Baqï degen, şınında,
Eki beti sekildi ğoý bir Aýdıñ.
Bïik tawda

Beldi bekem bwıp,
Bïik tawğa şıqtım.
Taw üstiniñ swıq
Ekendigin uqtım.

Aswlardan öttim,
Körgen kezde qardı,
Kelip ketti tepkim
Jotasında şañğı.

Onda uzaq qalmaý,
Tawdan tömen tüstim.
Tastaý, biraq, baldaý
Bulaq swın iştim.

* * *

«Süýem!» degen asıl sözdi mıñ aýtıp,
Süýgeniñdi alıp jürme muñaýtıp.
Keýbir sätte kerek emes söziñ de,
Sezimiñdi qas-qabağıñ tur aýtıp.

Talaý-talaý jaqsılıqtı köz kördi,
Jattap jürdik tätti, ädemi sözderdi.
Keýbir sözdiñ köp aýtılğan, alaýda,
Jıldar öte mağınası özgerdi.

Butaqtağı japıraqtar dir etken,
Dolı jeldiñ sesin körgen kil öktem.
Qattı aýtsañ da, aýtsañ da säl jumsartıp,
Eñ jaqsı söz – şıqqan söziñ jürekten.
* * *

Tıñdamaý mï menen jürekti,
Bağınsa näpsi men aqşağa,
Qalaýşa türedi tünekti,
Jegi qurt tüspeý me baqşağa?!

Üstine turatın üýiniñ
Altın men kümisti japsa da,
Jürekte bolmasa meýirim,
Adamdı ömirde joq sana.

Jürse de qï jïnap qorada,
Şaljïıp mamıqta jatsa da,
Säwlesi bolmasa sanada,
Esalañ jalşı da, patşa da.

* * *

Tusawın şeşip qwlıqtıñ,
Tizginine şındıqtıñ
Jarmasıp jürmin.
Eki jüzdi ayarmen,
Aýır quýrıq şayanmen
Arbasıp jürmin.
Qïyanatpen alısıp,
El-jurtımnıñ namısın
Qorğasıp jürmin.
Sırın izdep ğalamnıñ,
İzimenen babamnıñ
Jalğasıp jürmin.
Körsem de ömir dawılın,
Bas aman,
Bütin bawırım.
Täwba!
Jer basıp jürmin.
* * *

Uqsamaýmın nege men basqalarğa,
Basqalarğa uqsawğa jasqanam ba.
Tosqawıl bop jolımda tosıp turğan
Taw ma, sw ma, orman ba, tas pa, jar ma?!

Ölip-öşip janadı bilte nege?
Jarığı joq şıqqandaý kün töbege.
Birdeý bolıp sırt közge körinse de,
Uqsamaýdı bir töbe bir töbege.

Kirgen söz de ärtürli bul qulaqtan,
İşken sw da ärtürli mıñ bulaqtan.
Birdeý bolıp sıldırı estilse de,
Uqsamaýdı jılğa da jıljıp aqqan.

Uqsasa da tür-tüsim özgelerge,
Ar-uyattan küni üşin bezgen elge
Uqsamaýtın oýımdı aýtsam deýmin,
Tamağıma lıqsıp söz kelgende.

Bïikterge teñeser öre qaýda?
«Bolam deseñ – uqsap baq» degen oýda.
Uqsañ boldı sezimdi jürektegi,
Uqsamasam eşkimge, kinä qoýma!
* * *

Dosıñ bolsa, sırıñdı şaşpaý jürse,
Basım bolsa, maqtanıp, taspaý jürse,
Sol jaqsı!
Ala bermeý, basqağa bere bilse,
Jaqsılardıñ izine ere bilse,
Sol jaqsı!
Taba bermeý balanı, bağa bilse,
Ata-ananıñ baqqanın bala bilse,
Sol jaqsı!
Söz keltirer eşqaşan is qılmasa,
Ösek sözdi qulaqqa qıstırmasa,
Sol jaqsı!
Janındağı joldasqa qas qılmasa,
Jamandarğa kewdesin bastırmasa,
Sol jaqsı!
Köñilinen köpşiliktiñ şığa bilse,
Qïnalğanda sabırlıq qıla bilse,
Sol jaqsı!
Öşpeýtindeý artında izi qalsa,
Aýtıp jürer el-jurtı sözi qalsa,
Sol jaqsı!
* * *

Aýtqan sözi,
Külgen közi,
Jürgen jeri las.
Aram işi,
Kewde tusı –
Qatıp qalğan tas.
Joqtı bar qıp,
İziñdi añdıp,
Ne demeýdi qas?!
Jön deseñ de,
Könbeseñ de,
Ömir osı – ras!

* * *

İşi-sırtım tüp-tügel tazalansa dep edim,
Silekeýin jaqqanğa jaza bolsa dep edim,
Juğa berdi kül-qoqıs, bile almadım sebebin.

Jarıq säwle sanamdı nurlandırsa dep edim,
Sanadağı oý älemdi tañ qaldırsa dep edim,
Qarañğığa qamaldım, bile almadım sebebin.

Jañalıqtar molaýıp, jol uzarsa dep edim,
Mal örisi keñeýip, qol uzarsa dep edim,
Böget ketti köbeýip, bile almadım sebebin.

Eñiregen erlerdiñ jırın jazsam dep edim,
Aşılmağan kömbeniñ tübin qazsam dep edim,
Qanşa qaýrat qılsam da, bile almadım sebebin…
* * *

Tiken men güli aralas
Bul fänï jaýlı ne deýik?!
İşken sw laý, awa las,
Sırqattar ketken köbeýip.

Adam az jürgen oýlanıp,
Umıt bop ädet-ğurıptar.
Dırdwğa toýlar aýnalıp,
Köbeýgen tüngi klwbtar.

Ketirip bitti söz qunın
Dañğaza, dañğoý änşiler.
Özgeler tügil, bir birin
Tanımaý ketti körşiler.

Kelmeske ketti dep jürsem
Keşegi künder aq taban,
Köbeýip qılmıs, men bilsem,
Qazaqtı qazaq sottağan.

Tabılar äli mıñ kisi,
Qul bolıp jürgen araqqa.
Bolmasa-dağı qılmısı,
Tüskender de köp qamaqqa.

Köterip kökke ulığın,
Aqınğa bolmaý baspana,
Paraqor, päle, urınıñ
Mekeni bolğan Astana.

Kewdesin tesip şemen-qurt,
Sabağan keşe Abaýdı,
Ibıraý käpir degen jurt
Elimdi ïtteý talaýdı.

Ketpeýdi esten dert tolğan
Şoqannıñ kelte ğumırı.
Jasına jetpeý mert bolğan
Qazaqtıñ talaý qulını.

Şeşilmeý jatqan tüýin köp,
Jerlester az ba satılğan.
Säken men İlïyas, Beýimbet
Qırıq tört jasta atılğan.

Keniñdi birew ïgerip,
Teriñniñ terse jemisin,
Jımısqı jawğa qol berip,
Jasağan satqın kelisim.

Xalıqtıñ köbi qurama
Qonğan soñ qoñsı künara,
Tiliñ de boldı dübara,
Diniñ de boldı dübara.

Ört bolıp jaýpap bir jalın,
Şaýqadı dawıl küz bağın.
Baq izdep şetten uldarıñ,
Jat elge ketti qızdarıñ.

Qorlığın körip käzzaptıñ,
Qaýğısın şegip azaptıñ,
Twar dep erkin, azat kün,
Jırladım jırın qazaqtıñ.

* * *

Tıñdağan jurt aýtqandı qup ala ma,
İrge tozsa, qulaýdı munara da.
Sw tübinde bir kezde jatqan şındıq
Üzip tastap şınjırın şığa ala ma?!
Şıñırawdıñ tübinde jatqan şındıq
Şıñğa şıqsa, turaqtap tura ala ma?!
Ömir degen ötkelden öter tusta
Turadı eken jol tosıp sınağı alda.
Bal jeseñ de, baýqap je, qasköý bolsa,
Wdı qosıp beredi, sirä, balğa.
Adal as iş, taza bol, twra söýle,
Qoyam deseñ tosqawıl sum-ajalğa.

Aqılbek Qojaulı Şayaxmet
Axmet Baýtursınov atındağı
QMW professorı, jazwşı,
fïlologïya ğılımdarınıñ kandïdatı




Pikir üstew

É-poşta mekenjaýıñız jarïyalanbaýdı. Mindetti örister * tañbalanğan

Back to Top ↑