banner-top12

Таным 19929fc0937bd9958607ff9b090e7fc9-big

Қосқан уақыты Қараша 18, 2016 | 609 рет оқылды | сайтқа қосқан shalqar

0

Қазақ халқының түркілік тарихы

Ислам Жеменей,

филология ғылымдарының докторы

  

Иран қазақтары деген ұғымды тарихи тұрғыдан екі кезеңге бөліп қарауға тура келеді. Бірінші кезеңі- қазақтың ежелгі және орта ғасырлардағы түркілік дәуіріндегі қазіргі қазақ халқының құрамында өмір сүріп келе жатқан Жалайыр, Қарақойлы, Аққойлы (жетісу өңірінде Алматы және Жамбыл облыстарында) сынды таипалардың иран жеріне қоныстануы. Олар моңғұлдардың иран еліне жорыққа шыққанда сонда барып орын тепкен тайпалар. Олардың иранда өмір кешіп, сол елдің тарихында аса маңызды рөл атқарып, мемлекеттің саяси тағында да талай жылдар салтанат құрған заман  болып табылады.

Жалайыр әулеттері 1340-1433 жылдар аралығында иранның оңтүстік батыс, батыс аймақтарының бір бөлігінде билік құрды. Жалайыр әмірлігінің құрушысы шейх Асан Жалайыр болған. Ол ұлы шейх Асан деген атаумен танымал болып, он алты жыл 1340-1356 жылдары әмірлік еткен. Оның әкесі әмір Хұсейін Көреген, елхан Ақбұғаның немересі еді. Шейх Асан Жалайырден кейін Мүәзеддин Уайыс (1356-1375), Сұлтан Хұсейін (1375-1382), Сұлтан Аһмет (1382-1411), Аһметтен кейін 1433 жылына дейін жалайыр әулетінің бірнешеуі әмірлік тағына отырса да беделге ие бола алған жоқ. Сондықтан Аһмет Жалайыр әмірлігінің соңғы тұяғы болды. Аһметтың де тағдыры оңай болған жоқ. Өйткені оның тағдыры Әмір Темірдің саяси сахнаға шығуымен тұспа-тұс келді. Әмір Темір 1386 жылы иранға кіріп, Әзірбайжан өлкесіне бет алған кезде Сұлтан Аһмет оған қарсылық көрсетті. Содан жеңіліске ұшырап, Әмір Темір қайтыс болған 1405 жылына дейін Ирак пен Мысыр елдерінде қашып жүрді. 1405 жылы еліне оралып, 1411 жылында Қара Жүсіп Түрікменмен шайқаста қаза тапты.

Қарақойлы руын иран тарихшылары түрікмен текті деп санайды. Олардың әмірлік еткен өлкесі иранның батыс аймағындағы Ван көлінің солтүстігі болған. Қарақойлы әмірлігінің негізін салушы Қара Жүсіп түрікмен 1408-1420 жылдары билік құрған. Қара Жүсіп сол кезде өзіне бәсекелес бірнеше әмірлерді жеңген еді. Олардың соңғысы сұлтан Аһмет Жалайыр болған. Ол билік құрған өз аймағында саяси-әскери қуатын нығайтқан соң 1420 жылында Әмір Темір әулеттері бірі Шаһрох мырза астанасы Герат жаққа қарай аттанды. Бірақта Әзірбайжан өлкесіндегі Аужан ауылына жеткенде кенеттен қайтыс болды. Қара Жүсіп өлімінен кейін оның ұлы Ескендір таққа отырып 1420-1435 жылдар аралылында әмірлік етті. Ол да әкесі сияқты Шаһрох мырзаға қарсы болып, онымен бірнеше рет шайқасты. Оның бұл ұстанымын құптамаған Жаһан шаһ сынды Ақ қойлы әмірлері оны қолдамады. Соңында тақтан тайып, қашып жүріп 1438 жылы өз ұлының қолынан қаза тапты.  Қарақойлы атақты әмірлерінің бірі болған Жаһан шаһ, Шаһрох мырзаның көмегімен Әзірбайжан өлкесіне әмірлік етті. Ол билік барысында үлкен күшке ие болып, Ирак, Фарс, Керман сосын Гератты да өз билігіне қаратты. Соған қарамастан Әмір Темір әулеттерінің бірі Әбу Саидпен татуласып Хорасан өлкесін оған тапсырды. Жйырма жыл салтанат құрған ол 1468 жылында Әмір Асанбек Аққойлымен болған соғыста мерт болды. Жаһан шаһ қазазынан кейін оның ұлы Асанәлі мырза қарақойлы руының соңғы әмірі ретінде (1468-1469) бар-жоғы бір жыл билік құрып, әмір Асанбек пен оның ұлынан жеңіліп тақтан айрылды. Қарақойлы әулеттерінің әмірлігі осылайша аяқталды.

Аққойлы руы түрікмен текті сұнни мұсылман, Әмір Темір әулетінің жақтаушы болып, олардың қолдауымен билікке жеткен. Аққойлы әмірлігінің негізін салушы әмір Асанбек өз заманында Ұзынасан деген атақпен даңқы шыққан еді. Ол 1453-1478 жылдар аралығында әмірлік тағына отырды. Өзі атақты Қара Осман Баяндәрдің немересі әрі I шаһ Ысмайылдың нағашы атасы болғандығымен қатар шайқас майдарының батыр қолбасшы ретінде тарихта әйгілі болып қалды. Ол тақталастық тартыстарда әуелі өз бауыры Жаһангирді жеңді. Содан соң Жаһан шаһ(1468), бір жыл өткен соң Әбу Саидты(1469) жеңген еді. бірақ 1473 жылында Сұлтан Мұхаммед Османнан  ойсыра жеңіліп, соңында 1478 жылы Тәбриз қаласында көз жұмды. Мырза Асанбектің өлімінен кейін оның ұлы сұлтан Халел (1478-1479) бір жыл көлемінде әмірлік тағына отырған соң туған бауыры Жақыпбекті Диарбәкір әмірлігін басқаруға жіберді. Бауыры аймаққа билігін жүргізген соң оған қарсы шықты. Екі ағайынды әзірбайжанның Хой маңында шайқасқа кіріскенде сұлтан Хәлелдің қазасымен аяқталды. Сұлтан Хәлелдің қазасынан кейін Жақыпбек он екі жыл 1479-1491 аралығында билік құрды. Одан кейігі жылдары бірнеше аққойлы әулеттері әмірлік таққа отырды. Бірақ соңғы жылдары екі әмірлікке бөлінді. Бірі – Жүсіп Әлвәнд Әзірбайжан, Мұған, Аран, Диарбәкірді биледі. Екіншісі – Сұлтан Мұрат Ирак, Фарс, Керманды басқарды. Жүсіп Әлвәндті 1502  жылы шаһ Ысмайыл сәфәви жеңіліске ұшыратты. Ал 1503 жылы сұлтан Мұрат әскерін талқандағанда ол сұлтан Сәлим османды паналады. Соңында 1514 жылы Аче сұлтан Қажар оны қапыда өлтіріп, басын шаһ Ысмайылға жіберді. Осылайша аққойлы әмірлігі де саясаттың билік сахнасынан шықты.

Екінші кезеңі- жиырмасыншы ғасырдағы Сталиндік қырғын-қуғынға ұшыраған қазақ халқының зұлмат жылдары амалсыздан иран еліне қоныс аударған қазақтардың тарихы.

Шынтуайтына келгенде қазақ халқының түркілік тарихы да араб-иран елдерімен ежелден мәдени-әдеби байланыстары тарихи терең тамырларға ұштасып келе жатқандығы күні бүгінге дейін қазақ пен иран елдерінің ортақ мәдениетінің қайнар көзі болып отыр. Қазақ пен иран елдерінің тарихи байланыстарына кеңірек шолу жасасақ қазақ тарихын, мәдениетін, әдебиетін иран тарихынан бөле жарып зерттеуде қиын екенін аңғарамыз. Өйткені Құлашын кеңге жайған қос өзен Амудария мен Сырдария атрабы Каспий теңізінен Алтайға дейінгі аралықта тұран елі тағдыр қосқан  қоңсы  Иран елімен бірде тату бірде қату болсада онымен бірге әлем өркениетіне елеулі үлес қосқанына ешкім күмән тудыра алмайды. Екі елдің тарихи- мәдени қатынастары өлкеге ислам діні тарағанға дейінде жоғары қарқынмен жүріп жатты. Оған Тұран елі және Тұран патшасы туралы ежелгі Әвеста һәм оныншы ғасырдың соңына таман дүниеге келген Әбілқасым Фирдаусидың «Шаһнамесінде» кеңінен  сөз болғаны айқын айғақ бола алады.

Ал,ислам діні иран мен тұран жеріне кеңінен тараған соң дін олардың әр қайсысына халықтарының ынтымақ пен бірлігін қамтамасыз ете алатын негізгі факторға айналды. Сол себепті қазіргі уақытта Орталық Азияның тәуелсіз мемлекеттері Қазақстан, Өзбекстан, Қырғызстан, Түрікменстан және Тәжікстан, әрісі Татарстан, Башқұртстан, Кавказдағы құмық, қарашай сынды ұлт-ұлыстар мен бүгінгі Қытайдың Шыңжаң (Шығыс Түркістан), Түркия мен Кипр (Түрік Республикасы) елдері, тағы басқа түрік халықтарының басым бөлігі мұсылман дінінің сүнни мазһабы, имам Ханифа фиқһын ұстанып келе жатқандығы кездейсоқтық емес. Бұл – түрік халықтарының ғасырлар бойы ислам дінінің рухани маңызын біліп, саяси бірлігіне, ұлттық болмысына керек екенін сезіп, өз елдерінде діни бірлікті орнықтыруға ұшан-теңіз күш жұмсағандарының арқасында қалыптасқан үрдіс. Яғни соның нәтижесінде түрік халықтары исламият жолын жалғастыруды күнделік тіршілігіне, саяси-қоғамдық өміріне еңгізіп, ұрпақтан ұрпақққа табыс етуді тұрақты үрдіске айналдырған. Сол себепті Орталық Азиядағы түркі зиялылары қаншалықты ислам дінінің өрістеуіне еңбек еткенін зерделеп көрейік. Сондай-ақ  саяси биліктің ислам дінінің өрістеуіндегі әрбір белесте қаншалықты рөлі бар екенін де көрейік.  Өйткені тарих әдебиетті тудырады. Ал, әдебиет болса тарихтың рухы іспеттес. Сол себепті тарих арқылы халықтар өздерінің түп-тамырын тануға мүмкіндік алады. Ал , әдебиет арқылы өзінің тарихи рухына көз жүгірте алады.Сондықтанда тарих пен әдебиетті бір- бірінен бөле жара қарастыруға болмайды.

Саяси билік идеологияның  қоғамда аса маңызды рөл атқаратындығын жақсы біледі. Сол үшінде олар қашанда мемлекеттік идеологияға әрі мемлекет ішіндегі идеологиялық ағымдарға аса мән береді. Әрі идеологиялық топтарды мұқият бақылап отырады.

Арабияда 660-661 жылдары Моавие ибн Әбусофиян құрған Ұммиие династиясының халифаты олардың соңғы халифасы II-Мәрван иранның батыс аймағында соғыс майданында ирандық сардар Әбумүслим Хорасанидың қолынан қаза тапқан соң халифат тізгіні Әбдолла Сәффаһтың қолына тиді. Сөйтіп, ол ирандықтардың әскери және саяси көмегінің арқасында Аббаси халифатының негізін қалады. Ұммиие халифаты құлаған 750 жылынан бастап 1258 жылына дейын   Аббаси халифаты ислам әлеміне билік құрды. Олар өз кезігінде Орталық Азияның ислам дініне бет бұруына байланысты үлкен рөл атқарды. Өйткені Аббаси халифатының  әскери күші мен түрік әскері бірлесіп, Қытайдың Таң империясының шапқыншы армиясына қарсы 751 жылы Атлақ мекенінде жасаған кескілескен шайқаста Қытай әскерін күйретті. Сөйтіп, арабтар мен түріктерді ұлы жеңіске жеткізді. Сол уақыттан бастап түрік халықтары ислам дініне аса бір ыждахатты әрі сенімді көңілмен бет бұра бастады. Әсіресі, қарахандықтар (840-1212) билік құрған кезеңде ислам дінін мемлекеттің ресми діні етіп жариялаған соң ислам діні түркі даласында өркендеп, гүлдене бастады. Соның арқасында ислам ғақидалары түркілік мәдениетінің, әдебиетінің өзегіне айналды.

Екінші жағынан ислам дінінің саяси рөлі Орталық Азияда арта түсті. Атлақ шайқасында араб әскерінің қатарында хорасандық парсылардың барынша көп болуы келешек кезеңде түрік, араб, парсылардың саяси-мәдени кеңістігіне елеулі әсер етті. Үштіктің мәдени өрісіне парсы тілі мен әдебиетінің тікелей араласуына Саман билігінің негізін қалаған Исмайылдан (849-907) бастап Саман әулеттерінің Мауароннәһрдегі саяси билігі (892-1005) ықпал жасады. Сондай-ақ Шаһ Исмайыл Саманның 893 жылы Тараз қаласын жаулап алуы да Таразды Орталық Азияда исламдық орталыққа айналдырды. Өйткені Саман әулеттері ислам дінінің кеңінен өрістеуіне аса зор мән берді. Әрі Самандар парсы тілі мен мәдениетіне ерекше көңіл бөлді.  Саманидтердің саяси ұстанымы жойыла бара жатқан парсы тілінің қайта жандануына негіз болды. Өйткені араб халифаты жетінші ғасырдың екінші жартысынан тоғызыншы ғасырдың екінші жартысына шейін иран жерінде екі ғасырға жуық саяси-мәдени үстемдік құрып, парсы тілінің иран жерінде қолданыс аясын тарылтып жіберг-енді.    Парсылардың тілі мен ұлттық рухы әлсіреп, ұлттық болмысына ауыр күн туған сол дәуірде саманидтердің саяси сахнада пайда болуы Иранның ұлтжанды ақындарына шабыт беріп, парсы тілінде шығармалар жазуларына мол мүмкіндік тудырды. Солардың арасынан Әбілқасым Фердауси (941-1011) «Шаһнаме» дастанын жырлап, парсы тілінің Иран жұртына, тіпті түрік халықтарының арасында кеңінен таралуына жол ашты. Шайыр «Шаһнаме» шығармасын қандай мақсатта жырланғанын  өлең жолдарына арқау етіп былай:

Отыз жылдай тауқымет шегіп, ана тілімді тірілттім,

Сол арқылы парсыларды өз тіліне жүгінттім.

 

Замананың желі менен бораны да жоя алмас,

Әсем,зәулім сарайды мен сөзден салып құбылттым.

– деп,- жырлаған. Міне, Мауароннәһр мен Хорасан кеңістігінде саманидтер билік құрған кезде түркі даласы ислам дінінің әсерінен араб тілімен әдебиетін қабылдағанды. Ал, Саман әулеттерінің саяси үстемдігінен парсы тілі де түріктердің тілі мен мәдниетіне етене жақын араласып кетті. Парсылардың ұлттық санасының оянуы өз кезегінде түрік халықтарының түркілік санасының оянуына септігін тигізді. Мәселен  ХІ ғасыр шамасында жазылған «Қорқыт ата кітабы» атты шығарманың оқиғаларынан – түріктер  Алтай, Орта Азия, Жетісу, Сыр бойы, сары дала – «Қыпшақ даласы», Персия, Кавказ, т.б.   кең байтақ  территорияға билік жүргізіп отырғанын байқаймыз. Бірақ  түркі тіліне мемлекеттік мәртебе беруді ойланбағанды. Соның салдарынан түркілер билік құрған өлкелерде өзге мәдениеттердың ықпалында ассимиляцияға ұшырап отырған.Иран елінің ұлттық санасы саяси билік пен зиялылар арасындағы үйлесімдіктің арқасында оянып, бой көтергені қараханидтердің дұрыс саяси бағыт қабылдануына оң әсері етті. Содан қараханидтер дәурінде ислам дінімен бірге түркі тілі түркілік сананың екі тірегі болып қаланды. Соның нәтижесінде Жүсіп Баласағұн «Құтты Білік»жырын, Махмұд Кашғари «Диуан лұғат түрік» атты еңбегін, Қожа Аһмет Ясауи «Хикмет»атты шығармасын түркі тілінде жазып шықты. Түркі тілінде жазылған бұл туындылар түркі тілі мен мәдениетінің қайта жанданып, өрлеуіне жол ашты. Сонымен қатар аталған авторлар өз еңбектерінде ислам дінін дәріптеп, Ислам ғақидаларын түркі халықтарына үйретуды мақсат етті. Соның арқасында түрік халықтары бір дін, бір мәзһәб төңірегінде топтасты. Түркінің дін бірлігіне Саман әулеттерінің билігіде елеулі үлес қосты.  Өйткені саман әулеттері парсы тілді болғанымен діни ұстанымда сұнни ханафи мәзһәбда болды. Сонымен бірге парсы тілді ақындар да өздеріде сұнни мәзһәбінда болғандықтан  сол бағытта түркілерді қуаттап отырды. Мәселен,Рудаки, Хафиз ширази, Сағди ширази, Шейх Аттар Нишабури, Хожа Әнсари, Маулана Руми, Әбдірахман Жами сияқты әйгілі ақындар түркінің исламдық идеологиясына орасан әсерін тигізді.

Саман билігі оныншы ғасырда түркілердің саяси үстемдігі жүре бастағанда әлсірей түсті. Әсіресі Жетісу мен Қашғар өлкелерінде қарахандардың билігі  саяси сахнаға (942-1123) шығып, артынша Ғазне мен Хорасанда Ғәзнәуи патшалығы (962-1183) өмір сүріп жатқандығы, ал Харезмшаһтың билігі Харезмнен бастап  Иран жеріне дейін жүріп жатқанда саман билігі оған шыдас бере алмайтыны анық болды. Бір жағынан Арал теңізінің шығыс және солтүстігінде Оғыз бірлестігі билік етіп жатқандығы түркілер бөлшектеп болсада түркі даласына толық билігін жүргізе алатынын көрсетті.

Шығыс Түркістан, Ташкент, Исфижаб, Ферғана, Самарқан, Бұхара, Чағаниян, Хотан уәлаяттарын өз билігіне алған қарахандар 1008 жылы ғәзнәуилермен  Бәлх маңында соғысты. Әрі саяси билікке қол жеткізген тағы бір түрік тілдес селжұқтармен  (1040-1157) қақтығысты. Мәселен,  селжұқ билеушісі Мәлік Шаһ (1072-1092) Бұхара, Самарқан, Өзкент сынды шаһарларда өзінің саяси билігін орнатып, қарахандарға ауыр соққы бере алды. Сондай-ақ 1130 жылы тағы бір селжұқ билеушісі Сұлтан Санжар (1118-1157) тарапынан Самарқан жауланды. Содан селжұқтар  қарахандарға қарсы  жаңа бір әскери-саяси күш ретінде бой көрсетті. Сондықтан  қарахандықтар  мүлдем жойылып кетпесе де, саяси қуаты әлсірей бастағаны байқалды. Көпке ұзамай 1137 жылы қарахандар шығыс жақтан келген қарақытайлықтардың қысымына алынды. Бұл жаңа саяси күш Батыс Түркістанның ішкі істеріне араласа бастады. Оған, әрине, Қарахан билігінің ішкі алауыздықтары себеп болды. Селжұқтардың тарихи миссиясы тек қана Орталық Азияның кеңістігімен шектелген жоқ. Олар 1071 жылы Византияның әскери күшін иранның Молаз Герд мекенінде тасталғанын шығарып, жойып жіберді. Соның арқасында Орталық Азияның түріктері Византия яғни Кіші Азияның билігін қолға алуға мүмкіндік алды. Бұл тарихи жаңа бастама кейін 1299 жылы ислам әлемінің халифатының тізгіні түркілердің қолына өтуыне негіз қалады.  Өйткені сол жылы Осман 1923 жылына дейын созылған Осман династиясының халифатын құрып, ислам дүниесіне елеулі үлес қосты.

Жоғарыда атап көрсеткендей түркі хандары ата-баба топрақтарына билігін жүргізе білседе өздерінің шенқұмарлық нәпсісіне биліктерін жүргізе алмады. Соның кесірінен өзара тақталасып, бірін-бірі жойып отырды.  Бірақ бір ғажабы билікке қол жеткізу үшін саяси тартыс қаншама өршіп тұрсада  мәдени өмір ерекше қарқынмен онбесінші ғасырдың табадырығына дейін өз өрлеуін жалғастырып келді. Әдебиеттегі Әлішер Науаилар мен Әбдірахман Жамилар, архитекторада Қожа Ахмет Ясауи мен Тәжі Мәәл кесенелері түркі санасының биік өрісін көрсетеді. Шынтуайытына келгенде сол кезеңдері мәдениет пен әдебиетте тонның ішкі бауындай исламдық дүниетанымның арнасында парсы мен түркі ақындары, өнер иелері, ғұлама-ғалымдары бірге болды. Бірге исламның өркендеуіне, халықтарының бақытты өмір сүре білуіне ат салысты. яғни араб, парсы, түрік халықтарының арасында ортақ ислам мәдениетін құру процесі де жүріп жатты.

Сол дәуірде түрік халықтарының да  түрікілік  санасы оянған болатын. Қорқыт ата, Жүсіп Баласағұн, Махмұд Қашғари, Ахмет Йасауидың шығармалары соған дәлел. Әсіресе, Махмұд Қашғари  түрік халықтарының исламнан бұрынғы өлең түрінің үлгілерін ұсынды. Мысалы, Алып Ер Тоңа туралы жоқтау өлеңін:

Алып Ер Тоңа өлді ме,

Жалған дүние қалды ма?

Заман өшін алды ма,

Енді жүрек жыртылар…

оқығанда түркілердің саяси тарихы мен әдебиетінің түп-тамыры тереңде жатқанын лезде аңғарамыз. Әсіресі аталған төрт тағанға зер салып қарағанда қазақ әдебиеті ежелгі түркі әдебиетінің нағыз мұрагері екеніне көз жеткізесіз. Бұл тоқтамға анығырақ қанық болу үшін қазақ халқының ұлы шайырлары Дулат Бабатайұлы мен Абай Құнанбайұлының төрт таған үлгілеріне назар     салғанда анық көре аламыз.

Абай өлеңінің:

Әділет басқан елер ме,

Сөзге жуық келер ме?

Түзеу сөзге сенер ме,

Түзелмесін білген ер, –

деген шумақтың өлең өрнегі Алып Ер Тоңаның жоқтау шумағымен бірін-бірі қайталап тұрғандай әсер қалдырады .

Орта ғасырларда түркі даласы анығырақ айтқанда қыпшақ-қазақ даласы саяси билік арасындағы талас-тартыстарға қарамастан ислам өркениетіне өзінің қомақты үлесін қоса білді. Өйткені ирам мен түркі елінде саяси қақтығыстар қаншама зардабы мол болсада  ислам елдерінің ғалымдары мен ақындарының арасындағы білім алмасулары мен рухани қарым-қатынастарының емін-еркін күйде болуының арқасында ислам өркениетінің Х-ХІІ ғасырлары  Алтын дәуірі болып тарих қойнауында өшпес рухани-ғылыми мұра қалдырды. Яғни бұл кезең ислам әлеміндегі ренессанс дәуірі болған-ды. «Шығыстану ғылымында көп заман бойында ренессанс тек батыстық, сол үшін буржуазиялық құбылыс болды дейтін сарын болды. Біз үшін ХІV ғасырдағы Италия ренессансынан 500 жыл бұрын туған шығыс, әсіресе Орта Азия ренессансының мәні зор» . Мәселен, Тұран жерінде Түркістан, Тараз, Баласағұн, Бұхара, Самарқан, Иранда Исфаһан, Нишабур, Рей, араб өлкелерінде Бағдат, Шам және Мысырдағы жоғары оқу орындарының, медреселерінің есігі үш елдің талапты дарын иелеріне айқара ашық болған. Соның шарапатынан әлемдік математика сыныбына елеулі үлес қосқан математик –  Мұхаммед ибн Мұса ибн Шәкір, Әбдолла Харезми (770-850), Түркістанда дүниеге келіп, Араб елінде фәни дүниемен қоштасқан, ислам философиясының негізін қалаушы, Аристотельдің логикасын айқындаушы ретінде Ислам мен Батыстың дүниетанымына нақты үлес қосқан біртуар ғалым – Әбу Нәсір әл-Фараби (870-940), Түркістан топырағында туылып, парсы жұртында жерленген, күні бүгінге дейін оның еңбектері ғылыми ортаның сұранысына ие болып келе жатқан Ибн Синаның медицина туралы жазған «Қанун» атты еңбегі 12 том болып 30 000 данамен орыс тілінде жарық көрді .    Әбу Әли ибн Сина (980-1037), тарих, математика, астрономия, жағрафия, топография, физика, медицина, геология, минерология, т.б. ғылым салаларында қалам тартқан энциклопедист ғалым – Әбу Райхан Әл-Бируни (973-1048/50) , дәрігер, математик, астроном, философ, әдебиетші – Әбу Бәкір Мұхаммед ибн Зәкәрия ибн Яһия Рази (865-925/35) сынды ойшыл ғалымдардың зерттеулері бүгінгі заманның ғылыми-техникалық және гуманитарлық  ғылымының асқақтай өркендеуіне негіз болды. Сөйтіп, ислам әлемінің ортақ мақтанышына, әрі адамзат рухани мөлдір бұлағына айналды. Сондықтан оларды ислам әлеміндегі «Алтын дәуірдің жемісі» деуімізге әбден болады.

Шын мәнінде Орта ғасырларда иран, араб, түркі әдебиеті ислам дінінің, дүниетанымы негізінде бір-бірімен тығыз байланыста болды. Сол себептен түркі, парсы, араб тілдерінде бірдей сөйлей алатын да, жаза алатын да хандар мен ғалымдар көп болды.  Сол дәуірде үш тілді меңгеріп, оларды араластыра сөйлеген бұл дәстүрді Ибн Батута «Алуан тіл» деп атаған. Ал, үш тілде жазылған шығарманы «Ләмаат» (түрлі-түсті) деген. Бұл тұста мынаны айтқан жөн болар – ирандықтар мен түрік халықтары көрші болғандықтан, тікелей қарым-қатынас жасады да, араб әдебиеті мен мәдениеті көбіне-көп парсы ғалымдары дәнекерлігімен түркі зиялыларына жетіп жатты.

Түркі тілі – әскери, қайсарлық тілі болып саналды. Сондықтан түркі хандары мен әмірлері билік құрған дәуірде парсы тілін кеңсе тілі ретінде пайдаланды. Содан парсы  әдебиетінің де өріс алуына мүмкіндік туды.  Араб тілі ислам дінінің арқасында түркі билеушілері арқылы Үндістан мен Орта Азия, әрі Осман империясының территориясында едәуір дамыды. Сөйтіп, орта ғасырлардың бірнеше жүз жылдығы парсылық және түркілік сана исламдық идеологияның бағыттарында көптеген тарихи-әдеби, тағы басқа саладағы ғылыми еңбектерге негіз болды. Сол себепті парсы және түркі тілдерінде көптеген шығармалар дүниеге келді.

Олардың мәдени ықпалдастық нәтижелерінің мықты болғандығы соншалық, Шыңғыс хан (1155-1227) бастаған жойқын шабуылдары да Орталық Азияда үштіктің өріс алған әдебиеті пен мәдениетінің жалынды ошағын біржолата өшіріп тастай алмады. Үш тілдің қайсысы болмасын бір-бірінің тарихи өмірін жазып қалдырды. Оған айқын дәлел – Шыңғыс хан заманынан бастап моңғол тарихымен қатар түрік халықтарының тарихын баяндайтын Ата Мәлек Жовейнидің «Тарих-и-Жаһангошай» (1259), Һамдолла Мұстуфидің «Тарих-е-Гозиде» (1330), Рашидеддин Фәзлолланың «Жәми-ат-Тауарих»(1372) Әмір Темір дәуірінің тарихын баяндайтын Шарафеддин Әли Иәздидің «Зафарнама» (1425), т.б. ғылыми, тарихи еңбектер парсы тілінде жазылған болатын.

Моғолдар мен Әмір Темір, Шибан әулеттері билік еткен заманда да үштіктің тілі мен мәдениеті бір-бірінен ара жігін үзбестен өмір сүргенін тарихи деректерден көре аламыз. Сол себептен болар, тараздық ғалым Шейх Ахмет Құдайдад Тарази түркі, парсы, араб әдебиеті теориясы хақында 1436-37 жылдары «Фонун әл-бәлағе» (Көркем сөз өнері)  атты еңбегін жазды. Онда Шейх Ахмет Тарази түріктердің жазба әдебиетін аруз өлшемі мен ұйқасы негізінде қарастырды. Демек, ХV ғасырда үштіктің әдеби шығармаларының формасы, яғни пішіні бір-біріне тиісінше жақындай түскен. Бірақ бұл феномен түркі әдебиетінде араб-парсының тілдік және әдеби ықпалынан қалыптасқандығын мойындауымыз керек. Бұл ахуалдан, яғни араб-парсының тілдік және әдеби ықпалынан оқшауланып, ежелгі түрік халықтарының тілі мен шығармашылық ерекшелігін ұрпаққа аманат етіп, барынша саф күйінде бүгінге жеткізе алған тек қазақ халқы десек, қателеспейміз. Оның өзіндік құпиясы – бағы мен соры мол болған көшпеді өмірдің жемісі. Түрік әдебиетін отырықшы аймақтарда араб-парсы әдебиетінің аруздық өлшемдері бойынша қалыптастырған Зәһиреддин Мұхаммед Бабыр (1483-1530), Әлішер Науаи (1441-1501)  Сәккаки, Лүтфи, Атаи сынды ақындар шығармаларын түркі шағатай тілінде қалыптасқан үштіктің аруз өлшемімен жырлады. Бірақ қазақ әдебиеті шығыс әдебиетінен мүлдем оқшауланып, оның ықпалынсыз өмір сүрді деуге болмайды. Өйткені түрік әлемі тарихи туыстық, саяси-қоғамдық байланыстарынан ешқашан ажыраған емес.

Шынында да парсы мен түрік халықтарының тарихи-саяси, мәдени дүниесі бір-бірімен тонның ішкі бауындай байланысып жатыр. Сондықтан олардың тарихын, саяси ахуалын, мәдени құндылықтарын бір-бірінен ажыратып, жекелеп зерттеу мүмкін емес. Өйткені, Орталық Азияның рухани әлемінде Иранның Хамадан қаласының  маңында туған Жүсіп Хамаданның  (1048-1140) ағартушылық мектебі үлкен ықпал етті. Ол Бағдат қаласында білім алды. Түркістан кеңістігінде түркі,парсы тілдерінде шәкірттер тәрбиеледі. Ал,  Түркістан топырағында туып, Мысыр  мен Иранның Тәбриз қаласында оқып жетілгеннен кейін ата жұртына қайтып оралған Нәжмеддин Кобраның да (1145-1221) түркі, иран, араб тілдері мен мәдениетіне, исламдық дүниетанымға қосқан үлесі айтарлықтай болды. Аталған екі тұлға мәдени-рухани  өміріміздің ортақ қазынасы іспеттес деп  білсек, саяси тарихтың беттерінде түркінің жеңімпаз сардарлары мың жылға жуық Иран елін биледі. Иран елін билеген  түрік халықтарының әулеттері: Ғәзнәвилер (962-1194), Хорезмшахтықтар (1097-1231), Жалайыр әулеті (1340-1433), Әмір Темір әулеттері (1370-1506), Қарақойлылар (1408-1420), Аққойлылар (1468-1514), Сәфәви әулеті (1502-1736), Афшарлар (1736-1804), Қажарлар (1795-1907) еді . Есесіне парсы тілдес Саман әулеттерінің Мауароннәһрді билеген (892-1005) кезеңі әрі Исмаил ибн Саманның 893 жылы Тараз қаласын жаулап алғаны өлкеде парсы мәдениеті мен  тілінің ықпалы зор болғандықтан өшпес із қалдырды. Ежелден аты шыққан Тараз қаласы Ислам әлемінің мәдени-ғылылми кеңістігінде ерекше орынға ие болды.  Тараздан шыққан Шейх Ахмет Құдадад Тарази, Махмуд Бин Әли ат-Тарази, Әбу Таһир ат-Тарази, Шамс Тарази  сынды ғалымдардың шыққаны дәлел бола алады . Әрі  парсы жазбаларынан ирандық ақындардың жыр шумақтарына Тараздың аруларын, шеберлерінің жасаған садағын, еңселі атты жауынгерін, Тараздан шыққан сәнді киімін, көрікті шеберханаларын, Тараздың арғымағын, тағы да басқа сүйікті жандарын өзек еткені түркі мен парсы жұртының тарихи байланысы тереңде жатқанын көрсетеді.. Мұның барлығы да Тараз шаһары Ислам әлемінде мәдени-ғылыми сипаттағы орталықтың бірі болғанын дәлелдей түседі. Жалпы осындай ықпалдастықтың салдарынан орта ғасырлық кезеңде көптеген түркі сөздері парсы тіліне енді, керісінше көптеген парсы сөздерін түркілер қабылдады. Сонымен қатар көптеген ортақ сөздерге де тоқайластық.

Мәселен қазірдің өзінде түркінің «аға» мен «ханым» деген екі сөзі парсылардың күнделікті тіршілігінде кеңінен қолданылып келе жатыр. есесіне қазақ тілінде парсының «мырза-әмір текті» (мыр – «әмір» сөзінің қысқартылған түрі, за – «зада» сөзінің қысқартылған түрі. «Туған» деген мағынада, яғни «әмірзада» сөзінің қолданылуы екі елдің терең мәдени ықпалдастығын көрсетеді .

 

Сондай-ақ, тәжіктердің тілінде де, қазақ тілінде де көптеген ортақ сөздер қазірге дейін қолданылып келе жатыр. Сәдреддин Әйнидің (1878-1954) «Естеліктер» кітабынан алынған сөздерді мысал етіп келтірейік: бөлек, өгей, химше (қамшы), руимал (орамал), хуржин (қоржын), таңге, құда, майда, ақсақал, бай, саудагер, кембағал, көрпе, қорғашим (қорғасын), ябан (жапан), йамақ (жамау), қожайын, йәнге (жеңге), ай, той. Тіпті, «той»және «тойдан кейін» деп аталатын екі тарауына қарап той сөзі қалыпты қолданыстағы сөзге айналғаны халықтық салттың екі ел арасында қаншалықты жақын екендігінен хабар береді .

Ал, парсы және қазақ тілдерінде ортақ сөздер мыңдап саналады. Оның көпшілігі діни қиссалар, діни ағартушылыққа арналған шығармаларда ислам дініне қатысты ортақ терминдер, мұсылман елдерінің ортақ рухани қазынасы болып есептеледі. Мәселен: Құдай, пайғамбар, періште, рух, намаз, ораза, құрбан айт, сахаба, имам, мешіт, тақуа, жәннат, ібіліс, шайтан, тозақ, жын сынды сөздер мұсылмандардың дүниетанымына, өмірлік философиясына, психологиялық ахуалына әсер етері хақ. Тіпті «крест» сөзінің баламасы ретінде енгізген  парсының «шармых» – қазақша айтқанда «төрт шеге» сөз тіркесі де қазақ тіліне кіріп үлгерді. Осы  сияқты тағы бірталай сөздер мұсылман елдерінің дін бірлігіне негіз болды. Соның аркасында олардың арасында рухани–мәдени байланыстар нығая түсті.

Түрік халықтарының парсы тілі мен әдебиеті, жалпы алғанда, мәдениетімен байланысы тек қана Орталық Азия түріктерімен шектелмей, Иран жерінде әрі Шығыс Түркістанда, Анадолыда да тоқайласып жатты. Парсы тілінің жан-жаққа кеңінен қанат жаюына Үндістанда Зәһиреддин Бабыр үлес қосты. Анадолы, яғни қазіргі Түркия жерінде Осман империясы (1299-1922ж.ж.) билігінің шарықтау шағы кезінде ХVІ-ХVІІ ғ.ғ. аралығыда парсы тілі мен әдебиетінің дамуына дәнекер болды . Сондықтан түркі халықтарымен парсы, арабтардың тілдік, тарихи-саяси, тарихи-мәдениет бағыттарда ортақ құндылықтарының көбейе түсуіне ислам діні ортақ дін болғандығынан еді.   Шығыс Түркістанда да Саид ханның хандығы кезінде араб, парсы елдерінің классикалық әдеби туындылары түрік-ұйғыр тіліне аударылып, ислам мәдениетінің ортақ тұстары арта түсті. Османлы ғалымдары да белгілі дәрежеде Иран поэзиясының әлемдік руханият сарайына енуіне алтын қақпа болды. Олай дейтініміз, 1389 жылында Хафиз  көз жұмған күннің ертеңіне Шираз халқы ұлы ақынмен қоштасса да, оның рухы жылт етіп ұшқындай бастап, әлемнің рухани кеңістігіне сәулесін шаша бастайды. Бұл алғашқы кезде ауыздан ауызға ілігіп, біртіндеп кең қанат жая бастаса, келе-келе Осман империясының билік құруы кезінде аталмыш империяның аймақтарында екі тілді, озық ойлы, шығыс «бұлағының» кәусар дәмінен сусындаған зерттеуші ғалымдар  Хафиз ғазалдарына шарх – «түсінік» жазып, әлем жұртшылығына ұсынған.

Хафизтану саласындағы елеулі әрі бағалы еңбектер – «шархтар». Бұл тәсілдер мұсылман елдерінің ғылымында еңбектерге түсінік жазу дәстүрге айналған әрі ғылыми танымның ерекше жолы болып табылады. Қасиетті кітап – «Құранға» байланысты жазылған тәпсірлер көп. Ислам ғалымдары тәпсірді исламтану ғылымының ауқымды арнасының бірі ретінде бағалап отыр. Белгілі философ Әл-Фараби де Платон жазған еңбектеріне түсінік жазған. «Шарх» кез келген еңбекке байланысты жазыла бермейді. Ол әдебиет не ғылым саласындағы құнды да қажетті, көпшілік сұранысына ие болған туындыға ғана арнайы жазылады.

Хафиз «Диуанына» шарх жазған алғашқы ғалымдар – түріктер болды. Соның ішінде Хафиз өлеңдерін жат өлең жолдарынан тазартып, әуелгі қалпына келтіруде түрік ғалымы Суди елеулі еңбек етті. Оның жасаған редакциясы кейінірек Хафиз өлеңдерінің канондық мәтіні ретінде Еуропа тілдеріндегі басылымдарға негіз болды.

Суди Хафиз туындыларының басты ерекшелігін дөп басып беруі зерттеушілердің  назарын аударып, ілтипатына ие болды.

Түрік тілінде Хафизтану саласына жазылған Сорури мен Шәмһи шархтары өзіндік салмағы бар танымал еңбек болса, Суди қаламынан шыққан түсінік толыққанды еңбек болып табылады. Қазір  Хафизге арналған ағылшын, француз және түрік тіліндегі зерттеулердің көбі Суди шархына сүйенеді. Оның негізгі  сыры Судидің ақын қолданысындағы сөздердің лексикалық мағынасына тоқталып, астарлы да құпия жолдарына аса үңіле бермеуіне байланысты. Сондықтан да оның шархтары қарапайым, оқырман қабылдауына жеңіл болуының негізгі себебі осы болса керек .

Қорыта айтқанда, «Ортағасырлық мұсылман мәдениетіне тән сипаттардың бірі қолжазба кітаптың кеңінен таралуының болғанын айта кетейік. Мамандардың шамалап есептеулері бойынша, бір уақытта болған араб қолжазбаларының өздерінің ғана жалпы саны   бес миллионға жуық, ал, «қазір дүние жүзінде алты жүз отыз мыңға жуық араб қолжазбасы бар». Біздің  заманымызға дейін жеткен парсы қолжазбаларының  жалпы саны екі жүз мыңнан кем емес. Ал, орта ғасырлық түркі қолжазбаларының саны ондаған мыңға жетеді» . Мұның өзі түрік халықтары мен араб-парсы елдерінің орта ғасырда саяси-мәдени байланыстарының тамыры тереңде болғанын айғақтайды.

Мауароннәһр мен Хорасанда мұсылмандар оңды нәтижелерге қол жеткізді. Саяси күштердің саяси билікке таласудағы қақтығыстары да ислам қоғамындағы демократиялық теңдік және мәдени-ғылыми ізденістерге кедергі бола алмады. ХІІ-ХVІ ғасырлар аралығында ислам дінінің арқасында түркі, парсы, араб елдері арасында мықты рухани – мәдени байланыс орнықты. Бұл кезеңде олардың рухани тұтастығын тақталастардың алапаты да бұза алмады. Оған дәлел, біріншіден, үштіктің ғалымдары үш елдің ғылыми орталық шаһарларында білім алуға, білімін жетілдіруге және ұстаздар алмастыруға мүмкіндіктері мол болды. Екіншіден, араб, парсы, түркі тілдерінде үш елдің мәдениеті, тарихы, әдебиеті жайында көптеген еңбектер жазылды. Сол жазба еңбектер батыс ғалымдарының зерттеу еңбектері арқылы әлемдік адамзат өркениетіне өзіндік үлесін қосты .

Ежелгі Иранның Ахеменид әулетінен шыққан ұлы Дарий патша (б.з.б. 521-486 ж.ж.): «Мемлекеттің баянды болуында тіл мен діннің бір болуы керектігін»  ұрпағына  өсйет етіп кеткен . Ал, тілі мен діні бір болмаған елдердің ділі де түрленіп, алауыздыққа жол ашатыны анық. Бұған мысал ретінде түрік халықтарының да орта ғасырлық тарихынан «ұйғыр халқының ілгерідегі буддизмге, зоорастризмге, несториянға, даосизмге сеніп, діни нанымдағы алауыздықтарға барып, бірін-бірі жек көріп, ұзақ уақыт бойына бір-бірімен қырғиқабақ күн кешкен немесе дін үшін қырқысып отыратын алтыбақан алауыз тарихын»  айта аламыз. Ұйғыр халқының түрлі діни ағымдағы өкілдерінің өзара қырылысуы да ел ынтымағына дін факторының  қаншалықты ықпалы бар екендігін дәлелдей түседі. Сондай-ақ жайнап гүлденген Ливан мемлекетінің түрлі діни ағымдар мен секталардың көбейіп кетуі салдарынан қаншалықты зардап шегіп жатқанын айтсақ болады. Көп дінді елдің ынтымағын бұзу пейілі  отаршыл күштерге қиынға соқпасы да айқын. Бір елдегі діни ағымдардың, жасанды діндер мен секталардың саны артқан сайын сол елдің алауыздығы өрши түседі .

Ясауия, Кобрауия, Нәқшбандия тариқаттарының арқасында түркі елі исламдық сенімдегі тұтастыққа қол жеткізе білді. Соның игі нәтижелерінің салдарынан қазіргі уақытқа дейін түркі әлемінде діни секталық алауыздық туындамай, рухани ынтымақтастықпен  өмір сүріп келе жатыр. Әйтпесе, билікті ұнататын түркілік психологияның кесірінен өзара тақталаста тарихта куә болған қақтығыстар мәңгі бітпес жанжалға ұласар еді. Дәл осы тұрғыдан, яғни, түрік халықтарын ислам дінінің сүнни ханафи мазһабына тұтастай баули білгендері үшін Ясауи, Кобра, Нәқшбанд сынды ұлы мұсылман сопыларды құрмет тұтып, олардың салған ынтымақ жолын, алауыздыққа алып баратын діни секталардың қарқынды ағымынан қорғап қалу – қазіргі және ертеңгі ұрпақтың міндеті болмақ.

 

Түркі тілінің халық арасында кеңінен қанат жайып, өріс алуына Жүсіп Баласағұн, Махмұд Қашғари, Қожа Ахмет Ясауи сынды ойшылдар көп үлес қосқанымен саяси биліктегілер түркі тіліне елдердің ынтымақ тірегі болуы үшін өзіндік мемлекеттік концепциясын жасай алмады. Ал, ол өз кезегінде кеңестік дәуірде  жасалған жоспарлы түрдегі саяси шабуылдардан қорғана алмағандықтан қазіргі түркі тілдерінің бір-бірінен алшақтауына алып келді. Өйткені, шағатай тілі барлық түрік халықтарының ортақ әдеби тілі ретінде кеңес дәуірі басталғанша қолданылғанымен мемлекеттік концепциясы жасалмағандықтан түрік халықтарының ортақ ынтымақ тірегі болып қала алмады.

Ислам дінінің Орталық Азияға кеңінен тарауы сопыларға байланысты болғандықтан олардың ролінің айрықша еді.

Мұсылмандар арасына ислам діні сүнни мәзһәбінің таралуына парсы және түркі халықтарының ақындары, сопылары мен ғалымдары елеулі үлес қосты. Мәселен, ирандық шейх Жүсіп Хамадани сүнни мәзһәбінің Ханафия фиқһын ұстанған ұлы сопылардың бірі-тін. 940 жылы Сұлтан  Сатуқ Бұғра хан өз мемлекетінің дінін ресми түрде ислам діні деп жария етсе де исламияттың алға жылжып өрістеуі өте баяу болатын . Бірақ,  Қожа Ахмет Ясауи мен оның ізбасарларының тынымсыз күресінің арқасында түркі әлемі ислам дінінің сүнни мәзһәбіна бір ауыздан бекінді. Сүнни мәзһәбі үшін Жүсіп Хамадани, Қожа Ахмет Ясауи, Нәжмеддин Кобра, Нәқшбәнд, Әлішер Науаи, Әбдірахман Жами, Абдолла Әнсари, Шейх Аттар, тағы басқа ислам дүниесіне әйгілі сопылар тарапынан ғасырларға созылған күрестің үздіксіз жүргізілгендігінің арқасында  түркі халықтарының арасында исламның сүнни мәзһәбі орнықты. Бұл саяси тұрғыдан да ел ынтымағының кепілі болған-ды.

Түркі халықтары Ислам дінінің арқасында араб-иран елдерімен қоян-қотық араласты. Ислам дүниесінің ортақ тарихын, мәдениетін, әдебиетін, өнерін жасауға елеулі үлес қосты. Олардың қалдырған іздеріне үңіліп қарағанда қазақтың салт-дәстүрінде, мәдениет пен әдеиетінде, өлеңі мен өнерінде айқын көріністерін көре аламыз. сондықтан қазақтың жыраулары, сондай-ақ Абай, Шәкәрім, Мәшһүр Жүсіп, Тұрмағамбет сынды ұлы ойшыл ақындарының шығармаларында ежелгі және исламдық шығыс әдебиеті жаңғырып тұрғандай болып көрінеді. Абай «Ескендір», «Масғұт», «Әзімнің әңгімесі» дастандарын шығыс әдебиеті үлгісінде жырлап қазақ әдебиетінің поэма жанрын байыта түсті. Ал, қазақтың ауыз әдебиеті жырлары ортағасырлық шығыс әдебиеті сюжетімен  сан тақырып дастандарды құрады. Олар: 1) ғашықтық дастандар, 2) хикаялық дастандар, 3) қаһармандық дастандар,  4) ғажайып-фантастикалық дастандар, 5) діни дастандар, 6) тұрмыс-салт дастандар. Бұның бәрі қазақ пен иран елдер арасындағы мыңдаған жыл мәдени байланыстың көрінісі әрі бір рухани кеңістіктің жемісі іспеттес.

 




Пікір үстеу

Э-пошта мекенжайыңыз жарияланбайды. Міндетті өрістер * таңбаланған

Back to Top ↑