banner-top12

Aqparattar ağımı IMG_6035

Qosqan waqıtı Tamız 17, 2017 | 391 ret oqıldı | saýtqa qosqan shalqar

0

Qazaqstanğa keletin qandastarğa arnalğan ädistemelik qural şığarılmaq

IMG_6022 IMG_6042 IMG_6018IMG_6049

Tarïxï atamekenine köş tüzep jatqan qandastarımızdıñ sanı jıl saýın artıp, büginde mïllïonnan asa qandastarımız elge qosılğan.  Memleket ta­rapınan olarğa barınşa qoldaw körsetilwde. Elbasımız «Älemde öz qandastarın atajurtqa jï­nap, memlekettik turğıdan ar­naýı bağdarlamalar qabıldağan, kelgenderdiñ jaña ortada jat­sınbaý, birden siñip, jaýlı ğumır keşip ketwine barlıq jağdaýların jasap jatqan dünïejüzindegi üş eldiñ biri – Qazaqstan», dep beker aýtpa­sa kerek. Qandastarımızdıñ älewmettik jağdaýınıñ jaqsa­rıp, äl-awqatınıñ artwı eli­miz üşin zor abıroý. Osı ret­te olardıñ jaña ortağa beýimdelip, ornalasıp, ornığwına kömek körsetw barlıq qoğam mü­şeleriniñ mindeti bolwğa tïis.

Osığan oraý, Xalıqaralıq «Janaşır» qoğamdıq qorı Din isteri jäne azamattıq qoğam mïnïstrliginiñ qoldawımen «Azamattıq bastamalardı qoldaw ortalığı» kommercïyalıq emes akcïonerlik qoğamınıñ granttıq bağdarlamasınıñ ayasında Almatı qalası Memlekettik eñbek ïnspekcïyası jäne köşi-qon basqarması jäne Almatı qalasınıñ Qoğamdıq keñesimen birlese otırıp «Oralmandardı beýimdew boýınşa tïimdi älewmettik qızmetter körsetw mäseleleri» taqırıbında  döñgelek üstel ötkizdi.

Jïın maqsatı – şetelderden kelgen qandastar men étnïkalıq qazaqtarğa Qazaqstan Respwblïkasındağı zañnamalar men quqıqtıq-normatïvtik qujattardı, bağdarlamalardı tanıstırw, älewmettik-mädenï beýimdelwiniñ, memleket tarapınan körsetiletin qızmetter men jeñildikterdi alw joldarı jaýlı keñester berw.

Sonımen qatar, şetelderden köşip keletin qandastarımızğa Qazaqstanğa köşip kelw, jaña ortada ornalasw, tïimdi älewmettik-mädenï beýimdewge jol siltew maqsatında  şığarılatın ädistemelik quraldıñ mazmunın kelisw.

Basqoswdı Almatı qalası Qoğamdıq keñes müşesi, «Bolaşaq» respwblïkalıq qozğalısınıñ jäne «Jastar üni» BJU törağası Babamurat Dawren Äbwtalipulı jürgizip otırdı.

        Jïınğa Almatı qalası Köşi-qon polïcïyası basqarması; Almatı qalası Memlekettik eñbek ïnspekcïyası jäne köşi-qon basqarması  Köşi-qon böliminiñ basşısı Külsin Isqaqova, bas mamanı Wsabek Orazxan, Almatı qalası Mäslïxatınıñ depwtatı Roza Badaeva,  Almatı qalası qoğamdıq keñes müşeleri – ékonomïka jäne byudjet mäseleleri boýınşa №1 komïssïyanıñ müşesi, «KAZBREND» qoğamdıq qorınıñ basqarma törağası Nurlan Jazılbekov,  qoğamdıq keñes müşesi Şmïdt Ïlyasov,  Jastar jäne işki sayasat, sport, din mädenïeti boýınşa №5  komïssïyanıñ törağası Qusman Şalabaev, Käsipkerlik, twrïzm jäne awıl şarwaşılıq boýınşa №3 komïssïyanıñ törağası, «Bolaşaq» respwblïkalıq qozğalısınıñ jäne «Jastar üni» BJU törağası Dawren Babamurat, Qoğamdıq keñes Prezïdïwmınıñ müşesi, «Gülden Sawda» JŞS dïrektorı» Maýra Sağımbekova, №3 kommïssïya müşesi, Ewrazïyalıq françaýzïng qawımdastığınıñ prezïdenti Beknur Kïsïkov, Memlekettik jäne äriptestik turğın üý-kommwnaldıq qızmet, ïnnovacïya, ïnvestïcïya boýınşa №7 komïssïyanıñ müşesi, «QR Beýbitşilik qorı»  AGBOF törağası Qazbek Şaýx, qoğamdıq keñes müşesi, Qzaqstandağı şïelenis ortalıqtarı Odağınıñ töraýımı Zwlfïya Baýsakova, Qazaqstan Respwblïkasınıñ Memlekettik qızmet isteri  jäne sıbaýlas jemqorlıqqa qarsı is-qïmıl agenttigi Almatı qalası boýınşa departamentiniñ mamanı Raxat Pärketulı, Almatı qalası Jumıspen qamtw jäne älewmettik bağdarlamalar basqarması dïrektorınıñ orınbasarı Gawxar Abweva, Almatı qalası İşki sayasat basqarmasınıñbas mamanı Dana Muxametjanova, Almatı qalası turğın üý jäne turğın üý ïnspekcïyası basqarmasınıñ «Turğın üýdi esepke alw, taratw jäne quqıqtıq qujattardı resimdew» böliminiñ bas mamanı Rïta Nurbekqızı, «Azamattarğa arnalğan ükimet» memlekettik korporacïyası KE AQ Almatı qalası boýınşa fïlïalı – «Xalıqqa qızmet körsetw ortalığı» departamentiniñ mamanı Azamat Bïgeldïev, Almatı qalası Bilim basqarması  texnïkalıq jäne käsiptik bilim berw böliminiñ bastığı Äset Muxanbetov, Äl-Farabï atındağı Qazaq ulttıq wnïversïteti joğarı oqw ornına deýingi bilim berw fakwlteti dekannıñ oqw-ädistemelik jäne tärbïe jumısı jönindegi orınbasarı Marat Ämirxanov, Almatı qalası Köşi-qon qızmeti basqarmasınıñ ïnspektorı, polïcïya kapïtanı Ermek Tamaev, Äwezov awdanı KQQB ağa ïnspektorı, polïcïya maýorı Maral Kwsaïnova, Alataw awdanı KQQB ïnspektorı Élmïra Axmetova,  Jetısw awdanı KQQB ïnspektorı,  polïcïya maýorı Azamat Koşıbekov, «Damw» käsipkerlikti damıtw qorı» AQ Almatı qalası boýınşa aýmaqtıq fïlïalınıñ menedjeri Ibıraý Meñdibaev, Älewmettik saqtandırw memlekettik qorınıñ Almatı fïlïalınıñ dïrektorı Gülsara Altınbekova, «Turğın üý qurılıs jïnaq banki» Banktik önimderdi daýındaw jäne engizw departamenti dïrektorınıñ orınbasarı Äsem Mustafaeva,  Bïznesti basqarw  basqarmasınıñ mamanı Janar Baýpaqbaeva, Almatı qalası Xalıqtı jumıspen qamtw ortalığı dïrektorınıñ orınbasarı Altınaý Jükenova,  Xalıqaralıq «Janaşır» qoğamdıq qorınıñ prezïdenti Jañıl Äpetova, “Jebe” qoğamdıq birlestiginiñ basşısı Ädilbekulı Ömiräli, jawaptı xatşısı Raxım Aýıpulı, «Otandas-el» qoğamdıq birlestiginiñ törağası  Qaýrat Baýtolla,  «Atajurt» qoğamdıq birlestiginiñ ökili Qıdıräli Orazulı, Polşadağı qazaq qoğmdarı birlestiginiñ töraýımı Ballï Majec, Germanïyadan kelgen jas patrïot Şolpan Kesïjï, «Äýelderdiñ älewmettik zerttew ortalıqtarı» qoğamdıq birlestiginiñ töraýımı Tamara Klïmova jäne t.b. ükimettik emes uýımdar, BAQ ökilderi jäne är elderden kelgen qandastar qatıstı.

        Jalpı, mundaý basqoswlar Xalıqaralıq «Janaşır» qorınıñ uýımdastırwımen 2012 jıldan beri turaqtı türde, ärbir awdandarda ötkizip otırw dästürge aýnalğan. Qalanıñ ärbir awdanındağı atqarwşı memlekettik organdar ökilderi men sol awdanğa kelip qonıstanıp jatqan ağaýındardıñ basın qosıp, tïisti suraqtarına jawap alıp, mäselelerin şeşw joldarı qarastırıladı. Qaladağı jergilikti atqarwşı memlekettik organdar  ökilderi de osı jüýemizge üýrendi, qandastar mäselesine kelgende ärdaýım aşıq, qol uşın berwge, mäselelerin şeşwge daýın turadı. Bul basqa öñirlerge ülgi alarlıq is dewge de boladı. Sol sebepti bolar, Almatı qalası boýınşa kelip jatqan ağaýındar arasında tüsinbewşilikter, renişter az. Şïelenisti mäseleler joq dep aýtwğa boladı.

     Bul iske ötken jılı Almatı qalası äkimdigi janınan qurılğan Qoğamdıq keñes müşeleri de tartılğan bolatın Qalalıq qoğamdıq keñes müşeleri «Janaşır» qoğamdıq qorınıñ is-şaralarına qatısıp qana qoýmaý, oralmandar mäselesiniñ oñ şeşimin tabwı üşin tïisti mïnïstrlikter men uýımdarğa xatpen şığıp, öz ülesterin qosıp keledi.

Al, osı jolğı basqoswdı ötkizwge Almatı qalası Qoğamdıq keñesi müşeleri tikeleý murındıq bolıp, birlese ötkizip, är saladağı, är komïssïyadağı Qoğamdıq keñes müşeleri qatısıp, jïınnıñ nätïjeli ötwine atsalısqanın atap ötken jön.

Ötkiziletin jïındar da özara tüsinistikte, orın alğan keleli mäselelerdi şeşwdiñ jolın tabwğa bağıttalğan ürdiste ötedi. Qatıswşılardı da älewmettik jeliler arqılı, qatısam dewşilerge şek qoýmaý, şaqıradı. Mundaý otırıstarğa alğaşqı kezderi daw izdep, eşteñege köñilderi tolmaýtın, öz qatelikteri üşin özgelerdi kinalawğa daýın turatın ağaýındar da keletin. Tïisti orındar ökilderi betpe-bet otırıp, mäselesin tıñdap, qateliktiñ qaýdan ketkenin körsetip, onı tüzetwlerine kömektesetin. Jïılğan qawımnıñ oralman qawım üşin, solardıñ kedergisiz beýimdelwi üşin otırğanın bilip, közderi jetken soñ, ondaý pïğıldağı adamdar töbe körsetpeýtin bolıptı. Daw şığarğısı kelip kelgender, özderiniñ qateligin tüsinip, ne özderi bilmeý, ne osındaý otırıstarğa qatısıp keñes tıñdamaý, qatelikterge boý aldırıp jürgenderin tüsinedi. Negizi, qaý jerde de zañmen jumıs jürgizilse, eşqandaý daw-damaýdıñ orın almaýtını anıq. Dünïejüziniñ barlıq elinde étnï­kalıq köşi-qon naqtı zañ-erejelerge säýkes, belgilengen jüýemen, qatañ tärtippen jüzege asırıladı. Bul zañ-erejelerdi jergilikti ükimet te, kelwşi repatrïanttar da buljıtpaý orındaýdı. Ökinişke qaraý, bizde osı jağı jetispeý jatadı. Kelip jatqan ağaýındarımız da, olarmen jumıs isteýtin keýbir orındar da zañ talaptarın bilmegendikten, qatelikke urınadı. Tipti «Köşi-qon twralı» zañdı oqımağan mekeme ökilderi de kezdesip jatadı…Zañdı bilmewdiñ artı – daw-damaýğa jalğasadı…

Şetten keletin qazaqtıñ negizgi maqsatı – Qazaqstan azamatı bolıp, turaqtı tarïxï Otanına qonıstanw. Sondıqtan elimizde azamattıq alw üşin olarğa barlıq jeñildikter jasalwda. Elimizge keletin qandasımız qaý öñirge şaqırwmen, şaqırwsız kelse de bes künniñ işinde oralman märtebesi beriledi. «Oralman» märtebesin alğannan keýin ol kisi elimizdegi turğılıqtı azamattarımen teñ quqılı boladı. Sondaý-aq turaqtı turwğa ruqsat alğan kezde tölem qabiletin rastawdıñ qajeti joq. Kirgen vïzasına qaramastan, jeñildetilgen türde 3 aýdıñ işinde turaqtı turwğa ruqsat beriledi. Odan keýin azamattıq alwğa quqılı. Onı da 3 aýda aladı. Söýtip elge kelgen qaraköz qujatın waqtılı ötkizip rettese, 6 aýdıñ işinde azamattıq aladı.

Atajurtqa oralğan ärbir ağaýın şekaradan attap ötkennen keýin Qazaqstannıñ zañ-erejelerin buljıtpaý orındawları tïis. YAğnï, oralman märtebesin alıp, kvota boýınşa tïisti jeñildikter men järdemaqığa qol jetkizen boýda derew azamattıqqa qujat ötkizw kerek. «Xalıqtıñ köşi-qonı twralı» Zañda bul jawapkerşilik aýqın körsetilgen. Al ondaý zañdı bir emes, on jıl boýı kerek etpeý jüre beretinder kezdesedi.

«Oralman» degen atawğa qatıstı da aýta ketsek. Älewmettik jelilerde bäzbirew eldi dürliktirw üşin oralmanğa qatıstı oýlap tapqan bir oqïğanı jarïyalap qoýsa, şetelderden kelgenine birneşe jıl bolğan, äldeqaşan Qazaqstan azamatı bolğan qandastarımız «oralmanmın» dep tartısıp jatadı. Bügingi tañda Qazaqstanda ne köp – oralman köp. «Televïzordı aşıp qalsañ da, radïonı basıp qalsañ da» arjağınan «men oralman edim» dep jatqan birew. Bir tötenşe waqïğa bolsa, eñ ayağı birewler urıs-keris jasasa da, işinde keminde bir-eki «oralman» jüredi. Sosın buqaralıq aqparat quraldarı «oralman söýtti, oralman büýtti» dep jarısa aýtıp, jarısa jazadı. Al sonda bizdiñ bul aýtıp jürgenderimiz şınında oralman ba? Munı anıqtaw üşin eñ aldımen ol adamnıñ qolındağı «oralman» kwäligine qaraw kerek. Mundaý kwälik, birinşiden, tek ultı qazaq adamğa ğana beriledi. Ekinşiden, oralman öle-ölgenşe ïemdenetin mäñgilik märtebe emes, kwälikte onıñ berilgen jäne ayaqtalatın merzimi taýğa tañba basqandaý anıq körsetiledi. Osı merzim bitkennen keýin onıñ ïesi eşqandaý da oralman emes jäne «oralman edim» dep aýtwğa müldem quqı da joq, yağnï, ol azamattıq alıp ülgerse – Qazaqstan azamatı, ülgermese – şetel azamatı, al şeteldik pasportınıñ merzimi ötip ketse – azamattığı joq tulğa. Biraq keýbir ağaýındarğa bul zañ onşa unamaýtın sıñaýlı. YAğnï, olar oralman degen märtebeni ömir boýı paýdalanıp jürgisi keledi. Sonıñ saldarınan Qazaqstanğa kelgenderine bes, on, tipti, jïırma jıl bolsa da özderin oralmanbız dep esepteýtinder jïi kezdesedi. Munıñ ayağı neşe türli w-şwğa, daw-damaýğa aýnaladı. Sondıqtan, mäseleniñ män-jaýın anıqtap alıp barıp aýtw kerek.

Qazaqstan – egemendigin alğalı beri étnïkalıq köşi-qonğa, yağnï bizdiñ sırtta jürgen qandastarımızğa, tarïxï Otanına oralamın degen bawırlarımızğa kömek körsetw, jağdaý jasaw sayasatın jürgizip otırğan sanawlı elderdiñ biri. Egemendigimizdi alğalı beri bizdiñ elimizge 1 mïllïonnan astam qandasımız qonıstanğan.  Büginde Ükimet oralmandardıñ qonıstanw öñirlerin de zañ boýınşa belgilegen. Qazaqstannıñ 7 oblısı qandastarımızdı qabıldaw öñiri bolıp belgilengen. Eger olar belgilengen öñirlerge barsa, olarğa köşi-qon şığındarın öteýtin swbsïdïya berilip, 1 jılğa deýin päter ne üý jaldawğa qarjılaý kömek körsetiledi.

Jaqında  Eñbek jäne xalıqtı älewmettik qorğaw vïce-mïnïstri Birjan Nurımbetov «Ükimetke qandastardı turğın üýmen qamtamasız etw mäselesin qarap, qosımşa jaña usınıstardı äzirlep jatırmız. Mısalı, birinşiden, awıldı jerde 12 aý boýı tölenetin qarajattıñ kölemine bağasına saý üý satıp alw mümkindigi bar eken. Sol sebepten 12 aý boýı tölenetin järdemaqını bir mezgilde berw tetigin qarastırıp jatırmız. Ekinşiden, «Turğın üý qurılıs jïnaq banki» nesïelerin berwdiñ jeñildetilgen türlerin, tetikterin qarastırwdamız. Sondaý-aq, awıldı jerge barsa, üý satıp alwğa 2 mïllïon teñgeden astam tegin, qaýtarılmaýtın swbsïdïya bersek pe deýmiz. Eger ol qalada bolsa, sol swbsïdïyanı berip, alğaşqı salım retinde nesïe alwğa paýdalansa degen oý bar. Odan keýin, käsipkerlikpen aýnalısamın degenderge jumıspen qamtw jäne käsipkerlikti damıtw bağdarlaması ayasında jeñildetilgen şağın nesïeler berw jağı tağı bar. Sondaý-aq, işki köşip-qonwşılarğa käsipkerliktiñ negizderin «Bïznes bastaw» bağdarlaması arqılı oqıtıp, onı sätti ayaqtağandarğa 5 mïllïon teñgege deýin qaýtarılmaýtın grant bersek pe degen jospar bar. Degenmen, bul äli joba türinde tur. Tegin granttar berw, «Turğın üý qurılıs jïnaq banki» arqılı baspana mäselesin şeşw sïyaqtı usınıstardı biz jañadan äzirlep, qarap jatırmız. Josparımız boýınşa, eger biz jıldıñ soñına deýin zañdağı qajetti normalarğa özgerister engizip ülgersek, 2018 jıldan bastap olardı iske asırwğa kirisemiz», dep mälimdegen edi.

Onıñ aýtwınşa, elge oralğan qandastarğa jer telimderin berw de közdelip otır. Nurımbetovtıñ mälimetinşe, qazir zañ boýınşa jer telimderi konkwrs arqılı ğana beriledi. Köşip-qonwşılarğa, olardıñ işinde oralmandarğa jer telimderin baqşa ösirw, kommercïyalıq maqsatta alw nemese ülken egistik jerlerdi konkwrssız berw tetigi qarastırılwda eken. Ärïne, munıñ bäri quptarlıq, qwanarlıq jaýttar, tek tezirek iske aswın küteýik.

«Xalıqtıñ köşi-qonı twralı» Zañına saý, Elimiz şekara awmağınan tıs jerde jasap jatqan qandastarımız (étnïkalıq qazaqtar) jeke basın kwälandıratın qujattardağı jazba negizinde, mundaý jazba bolmağan kezde öziniñ ultın rastaýtın basqa da qujattar negizinde qazaq ekenin däleldese,sol özderi turğan memlekettegi Qazaqstan Respwblïkasınıñ şeteldegi mekemelerinen «Oralman» märtebesin (kwäligin) ala aladı jäne oralmandardı qabıldawdıñ öñirlik kvotasına ene aladı. Tipti Qazaqstan Respwblïkasında turaqtı turwğa ruqsat alwğa ötinişteri men qujattarın da tapsıra aladı. Bul twralı zañnıñ 20-babınıñ 1-tarmağında «Qazaqstan Respwblïkasınıñ şet elderdegi mekemeleri ümitkerlerdiñ oralman märtebesin berwge jäne (nemese) oralmandardı qabıldawdıñ öñirlik kvotasına engizwge, sondaý-aq Qazaqstan Respwblïkasında turaqtı turwğa ruqsat alwğa ötinişteri men qujattarın qabıldaýdı jäne olardı tirkelgen küninen bastap on jumıs küni işinde xalıqtıñ köşi-qonı mäseleleri jönindegi wäkiletti organğa jiberedi» – dep körsetilgen.

Ökinişke oraý, Zañnıñ bul tusınan beýxabar bolğandıqtan, şeteldegi étnïkalıq qazaqtar asa qajetti tïimdilikten qur qalıp otır.

Atalğan «Xalıqtıñ köşi-qonı twralı» zañnıñ 10-babında «Qazaqstan Respwblïkası Sırtqı ister mïnïstrligi men Qazaqstan Respwblïkasınıñ şeteldegi mekemeleri: 2)Qazaqstan Respwblïkasınıñ xalıqtıñ köşi-qonı salasındağı memlekettik sayasatı twralı aqparattıñ şetelde taratılwına järdemdesedi»,  sondaý-aq  «Qazaqstan Respwblïkasına öz erkimen qonıs awdarwğa nïet bildirgen étnïkalıq qazaqtarğa kelw, onıñ işinde oralmandardı qabıldawdıñ öñirlik kvotaları şeñberinde Qazaqstan Respwblïkasınıñ Ükimeti aýqındağan öñirlerge kelw şarttarı, qabıldaw şarttarı men älewmettik qoldaw şaraları twralı aqparat beredi» – dep aşıq jazılğan. Eger, Atajurtına bir jola köşwge nïet bildirgen şeteldegi étnïkalıq qazaqtar «Oralman» märtebesine özderi qonıstanğan elderde turıp qol jetkizse, atalğan zañnıñ 23-babında körsetilgen «Oralmandar jäne olardıñ otbası müşeleri Qazaqstan Respwblïkasınıñ awmağına kelgen kezde Qazaqstan Respwblïkasınıñ xalıqaralıq şarttarına jäne (nemese) keden zañnamasına säýkes, kölik quraldarın qosa alğanda, jeke paýdalanwğa arnalğan mülkine kedendik tölemderdi tölewden bosatıladı.» – degen norma boýınşa, özderine tïesili avto köligi men zattarın alıp ötwge zor qolaýlılıq twar edi.

Alaýda, Qazaqstanğa birjolata qonıs awdarwğa nïetti şet elderdegi qazaqtardıñ köşi-qon mäselesin sol elderdegi elşilikter arqılı jüzege asırw twralı mäsele köpten beri aýtılıp jürse de, iske aspaý otır. Elşilik qandastarımızğa osı mäsele jönindegi QR-nıñ zañ, erejelerin tüsindirip, qajetti qujattarı tolıq äzirlewge quqıqtıq kömek körsetetip, köşwge äzir bolğan otbasılarına joldama berip otırsa, köp mäsele özinen-özi şeşiler edi. Qazaqstanğa köşwge nïetti qandastarımız osı jağınan asa män bermeý, daýındıqsız özdiginen, köşip keledi. Jawapkerşilik, parıqsızdıq saldarınan kelgen soñ qïnalıp qaladı. Qajetti qujattı aldırw üşin waqıt joğaltadı, Osılaý Qazaqstanda turw erejesi buzılıp, sol üşin äkimşilik jawapkerşilikke tartıladı, tipti birneşe ret tärtip buzsa, Qazaqstandıq quqıq qorğaw memkemeleri kelgen elderine qaýtarıp, şekaradan şığarıp jiberedi. Köp äwre-sarsañğa tüsip, qïnaladı, renişti boladı. Mundaý jağdaýlardı boldırmawdıñ birden-bir jolı köşti özge eldegi Qazaqstannıñ elşilikteri arqılı uýımdastırw. Sondıqtan elşilikterde osı mäselege qatıstı arnaýı bölim bolwı şart. Al qazirgi kezde zañda körsetilgen jumıstarmen elşilikter aýnalısıp otırğan joq. Olar ıqtïyar xat bere almaýdı. Öýtkeni ıqtïyarxat alwdan burın köşip kelgen qandastarımız Qazaqstanda belgili-meken-jaý boýınşa turaqtı tirkewge turwı qajet. Ol üşin köp qujattar äzirlewi kerek. Därigeri baýqawdıñ saraptaması, tirkewge qoyuğa nïetti adamnıñ notarïaldı kelisimi degendeý kete beredi. Sondıqtan özge elde turıp Qazaqstanğa turaqtı tirkewge turw mümkin emes. Al, Elşilik oralman kwäligin berdi deýik, Onı alğan soñ oralman 1 jılda QR-nıñ azamattığın alwı şart, olaý bolmağanda oralman märtebesi joýıladı da, sosın kelgen oralman eline barıp azamattıqtan şığıp, onı rastaýtın anıqtama alıp kelip, sosın ğana QR-nıñ azamattığın alwğa qujat tapsıra aladı. Bul endi mümkin emes. Kelgen oralmannıñ köbi ıqtïyarxatpen jürip, keýinnen oralman märtebesin alıp, Qazaqstannıñ azamattığına qujat tapsırıp jür qazir. Öýtkeni ıqtïyar xat alğan qazaqtıñ barlığı Qazaqstanda birjolata qaladı dep aýta almaýmız. Bul jerde zañdıq, quqıqtıq turğıda qarama-qaýşı jağdaýlar az emes.

Sondıqtan, Qazaqstan Ükimeti aldağı zañ jobasına osı mäselelerdi de egjeý-tegjeýli engizwi, oñtaýlandırıp şeşw jolı qarastırılwı  qajet. Olaý bolmağanda bäri bos söz bolıp qala beredi de elge oralğan qandastarımız äwre-sarsañnan qutılmaýdı.

Onıñ däleli, jïınımızğa qatısqan Täjikstannan qonıs awdarğan aralas nekege qurılğan otbasınıñ ökili sanalatın keýwananıñ mäselesi. Baýtemïrov Samejon attı ulınıñ kedennen köşw kezinde tap bolğan qïındıqtarın ortağa salğan 80 jastağı  ana, özi täjik, joldası qazaq ekenin aýtadı. Jükterin kedennen ötkizgende kedergilerge tap bolğan. Köşip kelwşiler kölik quraldarın qosa alğanda barlıq mülkine kedendik salıq tölewden bosatıladı dep zañda körsetilgenine qaramastan, şekaradan säwir aýında ötken otbası, büginge deýin äwre-sarsañmen jürgen körinedi. Barmağan mekemesi joq, alaýda äli isteri oñ şeşilmegen. Mäseleniñ aq-qarasın anıqtaw üşin Almatı qalası qoğamdıq keñes prezïdïwmınıñ müşesi Maýra Sağımbekova men Memlekettik eñbek ïnspekcïyası jäne köşi-qon basqarmasınıñ bölim basşısı Külsın Isqaqova Baýtemïrovanıñ mäselesin öz qarawlarına aldı.

Oralmandarğa qatıstı tağı bir eskeretin jäýt, elimizdegi zañ şığarwşı organ Parlament depwtattarı köşi-qon twralı nemese sırttan keletin ağaýındarğa baýlanıstı basqa da zañ küşi bar qujattardı daýındağanda, aralas nekege qurılğan otbasıları jöninde eskergeni, mäseleni naqtılağanı jön sïyaqtı. Aralas neke qazir eşkimge tañsıq emes,  qaý elde de jïi kezdesetin körinisine aýnalğan. Şetelderden kelip jatqan qandastarımız osı turğıdan da, turğılıqtı turw men azamattıq alwda kedergilerge, qïındıqtarğa tap bolıp jürgenin jïi uşıratıp jürmiz.

Almatı qalası Memlekettik eñbek ïnspekcïyası jäne köşi-qon basqarmasınıñ bölim basşısı Külsin Meterbaýqızı Isqaqovanıñ keltirgen  mälimeti boýınşa, qalamızda 2016 jılı 424 qandasımız, 2017 jıldıñ basınan beri  217 adam oralman kwäligin alğan. Ötken jılı Özbekstannan kelgen ağaýındardıñ sanı basım bolıp, 49 procentti qurasa, QXR-dan kelwşiler -43 procentti qurağan. Al, bïılğı körsetkiş boýınşa QXR-dan kelgender 63 procent, Özbekstannan kelwşiler 28 procentti qurap otır.

Bïılğı kelip jatqan qandastarımızdıñ  63 procenti eñbekke jaramdı, 41 procenti joğarı bilimdi jäne 32 procenti  balalar. Kelwşi oralmandardıñ 58 procenti Qazaqstan respwblïkasınıñ azamattığın alğan. Olardıñ jaña ortada ornalasıp, azamattıq alwında kedergiler joq dep tağı aýta almaýmız. Onıñ köpşiligi zañ talaptarın orındamawdan bolıp jatadı.

      «Jebe» qoğamdıq birlestiginiñ xatşısı Raxım Aýıpulınıñ aýtwınşa, oralmandarmen jumıs isteýtin köptegen mekemeler ökilderi Köşi-qon twralı zañdı oqımaýdı. Sol sebepti, daw-damaýğa jol beriledi. Mäselen, Zañ jobasınıñ 33-babına säýkes QR-na bilim alw maqsatımen kelgen étnïkalıq qazaqtar oqwğa tüskennen keýin turaqtı turwğa jäne QR azamattığın qabıldawğa ötiniş berwge quqılı delingen. Alaýda, JOO-darında stwdentterdi  waqıtşa tirkewge qoyadı, turaqtı tirkewge qoya almaýdı. Sonıñ saldarınan, olar zañda körsetilgen talap bolsa da, ekinşi bir zañğa qaýşı kelip, turaqtı tirkewi bolmawı sebepti QR azamattığına ötiniş bere almaýdı. Sondıqtan, JOO rektorları şeteldik étnïkalıq qazaqtardı waqıtşa tirkewmen QR azamattığına qabıldawına qoldawxat berse, bul qandastarımızğa ülken jeñildik bolar edi deýdi.

Köp jıldardan ber oralman jastarmen jumıs istep kele jatqan Äl-Farabï atındağı Qazaq ulttıq wnïversïteti joğarı oqw ornına deýingi bilim berw fakwlteti dekannıñ oqw-ädistemelik jäne tärbïe jumısı jönindegi orınbasarı Ämirxanov Marat Bolısbekulı da osı pikirdi qoldaýtının jetkizdi.

Osı suraqtıñ jawabın surağan Almatı qalası Bilim basqarmasınıñ  bölim basşısı Muxanbetov Äset Ğarïfwllaulı, JOO-darı mäselesi QR Bilim jäne Ğılım mïnïstrliginiñ quzıretinde ekendigin, bul mäselege Almatı qalası Bilim basqarması aralasa almaýtının jetkizdi. Ol öz quziretine jatatın texnïkalıq jäne käisptik bilim berw boýınşa, şetelderden keletin jastardıñ orıs tilin bilmegendikten, oqw ornında qïnalatının, oralmandar üşin orıs tilin üýretetin kwrstar qajet ekenin aýttı. Sondaý-aq, ata-anası ıqtïyarxatpen Qazaqstanda turıp jatqan qandastarımızdıñ balaları mektepke, kolledjge barğanda qujattarı bolmaýtının tilge tïek etti.

Alaýda, Raxım Aýıpulı Bilim basqarması ökiliniñ de zañnan xabarsız ekenin eskertti. Qazaqstan Respwblïkasınıñ 2007 jılğı 27 şildedegi № 319 «Bilim twralı» Zañınıñ Şet eldegi qazaq dïasporasınıñ bilim alw qajettilikterin qanağattandırw twralı 66-babında «Qazaqstan Respwblïkasınıñ azamattarı bolıp tabılmaýtın ultı qazaq adamdardıñ Qazaqstan Respwblïkasında bilim alwğa quqığı bar» ekendigin eskertip, olardan artıq qujattardı talap etw zañsız ekendigin aýttı.

«Otandas-el» qoğamdıq birlestiginiñ törağası Qaýrat Baýtolla,”Jebe” qoğamdıq birlestiginiñ basşısı Ädilbekulı Ömiräli de uýımğa jüginip keletin qandastardıñ muñ-muqtajın jetkizdi.

Käsipkerlikpen aýnalıswğa alğaşqı qadamdar jaýlı surağan qandasqa, «Damw» käsipkerlikti damıtw qorı» AQ Almatı qalası boýınşa aýmaqtıq fïlïalınıñ mamanı Meñdibaev Ibıraý Orazbaýulı jawap berdi.  Tegin keñester berwmen qatar, azamattar bïznesti bastamas burın, tegin «Bïznes bastaw» kwrstarı da bar ekendigin eskertti.

Iqtïyar xat, azamattıq alw mäselelerine baýlanıstı Almatı qalası Köşi-qon qızmeti basqarmasınıñ ïnspektorı, polïcïya kapïtanı Tamaev Ermek Kenbaýulı bayandadı. Ol sözinde «Azamattıq almağan qandasta­rımızdıñ tirkelw mäselesi bur­ınğı qalpında retteledi. İşki ister mïnïstrliginde osığan qatıstı biraz äñgimeler bolğan. Degenmen, naqtı maquldanğan joq. Iqtïyarxatı bar étnostıq qazaqtar turğılıqtı meken-jaýı boýınşa tirkewge tura beredi. Iqtïyarxatpen jürgen basqa şet el azamattarına da waqıtşa tirkewge turw kerek emes. Keri­sinşe, ol azamattar turaqtı tir­kewge turğan jerinen basqa me­kenjaýğa waqıtşa tirkelgen jağdaýda bul zañ buzwşılıq bo­lıp esepteledi. Waqıtşa tirkew boýınşa ol azamattarğa eşqandaý alañ­dawdıñ qajeti joq» deýdi.  Älewmettik saqtandırw memlekettik qorınıñ Almatı fïlïalınıñ dïrektorı Gülsara Altınbekova azamattar üşin 40-tan astam älewmettik kömektiñ bar ekendigin, onı köpşiliktiñ bile bermeýtinin jetkizdi. Sonımen  qatar, şetelderden qonıs awdarğan qandastarımızdıñ zeýnetkerlikke şığw mäselesine qatıstı suraqtarına jawap berip, zeýnetkerlikke qatıstı şeşilmeý kelgen tüindi mäselelerdiñ şeşilgenin aýtıp qwanttı. «Turğın üý qurılıs jïnaq banki» Banktik önimderdi daýındaw jäne engizw departamenti dïrektorınıñ orınbasarı Äsem Mustafaeva da öz kezeginde Qazaqstan azamattarı men oralmandar turğın üý mäselesin bank arqılı şeşwge bolatının xabarladı. Memleket tarapınan  «Turğın üý qurılıs jïnaq banki» arqılı oralmandarğa jeñildetilgen 5 procentke deýingi mölşerlememen jïnaqtawsız nesïeler berwdi qarastırw jaýlı usınısın bildirdi.

«Almatı qalasında turaqtı tirkelw üşin üý-jaýdıñ ärbir adam üşin 15 şarşı metr talabı qïındıq twdıradı» degen oralman sawalına «Azamattarğa arnalğan ükimet» memlekettik korporacïyası Almatı qalası boýınşa Xalıqqa qızmet körsetw ortalığı departamentiniñ mamanı Azamat Bïgeldïev, ondaý şektewdiñ qazirgi waqıtta joq ekenin aýtıp qwanttı.

Jumıspen qamtw ortalığı dïrektorınıñ orınbasarı Altınaý Jükenova xalıqtı jumıspen qamtwdağı mañızdı bağdarlamalar oralmandarğa da tïimdi ekenin xabarladı. Bağdarlama türlerin tanıstıra kelip, oralmandardı belsendi bolıp, memlekettik bağdarlamalardı paýdalanwğa şaqırdı.

Jïında söz alğan Almatı qalası Qoğamdıq keñes prezïdïwmınıñ müşesi Maýra Sağımbekova, qaladağı oralmandar mäselesinen Qoğamdıq keñes te tıs qalmaý, ötken jıldan beri Xalıqaralıq «Janaşır» qorımen birlese nätïjeli jumıs istep kele jatqanın,ötken jılğı jïındardıñ qorıtındısı boýınşa tïisti mïnïstrlikter men vedomstvolarğa xat joldanıp, biraz oralmandarğa qatıstı mäselelerdiñ şeşilwine murındıq bolğanın tilge tïek etse, basqoswdı uýımdastırwşı Xalıqaralıq «Janaşır» qoğamdıq qorınıñ basşısı Jañıl Äpetova, şetelderden keletin qandastarmen biraz jıldardan bergi jumıs täjirïbesinde baýqağan oralmandar problemaların boldırmaw üşin, yağnï jaña ortadağı jürip-turw, zañnamalar men quqıqtıq aktilerdi bilmew tärizdi qatelikteriniñ aldın alw üşin, oralmandarğa Qazaqstanğa kelwge nïet tanıtqan sätten bastap bilwge tïis qağïdalardı jïnaqtap, tïimdi älewmettik-mädenï beýimdewge jol siltew maqsatındağı  ädistemelik qural şığarwdı qolğa alğanın xabarladı.

    2013-2014 jıldarı QR Mäjilis depwtatı bolıp otırğan tusında «oralmandardı oqşawlandıratın emes, olardı elge beýimdewdiñ jüýelik şaraların qabıldaw kerek», «quzıreti bar Köşi-qon jäne qazaq dïasporası agenttigin qurw küttirmes mäsele» dep QR Ükimetine depwtattıq sawal joldağan, büginde Almatı qalası Qoğamdıq keñesiniñ müşesi Nurlan Jazılbekov te oralmandarğa qatıstı mäselede tıs qalmaýtının, qolınan kelgenşe kömek körsetwge äzir ekendigin mälimdedi. Qoğamdıq keñestegi äriptesterii Şmïdt Ïlyasov, Beknur Kïsïkov, Qusman Şalabaev, Almatı qalası Mäslïxatınıñ depwtatı Roza Badaevalar da öz sözderinde Nurlan Äbdijaparulımen pikirles ekenin, qandastar mäselesin nazardan tıs qaldırmaýtındarın aýttı.

Qoğamdıq keñes müşesi Qazbek Şaýx öz sözinde, elimizge kelgen 1,5 mïllïon qandastarımız elimizdiñ demografïyasına orasan üles qosıp jatqanın, ağaýındardıñ köpşiligi köp balalı otbasılar ekenin aýttı. Oralman ağaýındar arqılı 5 jılda elimizdiñ demografïyası 20 procentke ösetinin eskere otırıp, «Nurlı köş» bağdarlamasın qaýta jandandırw jöninde pikirin bildirdi.

Osılaýşa, pikrtalasqa qurılğan basqosw, memlekettik organdar men oralmandarmen tikeleý jumıs isteýtin qoğamdıq uýımdardıñ, oralmandar men étnïkalıq qazaqtardıñ bepte-bet suxbatı türinde ötip, keleli mäseleler birlese talqılanıp, tïisti orındarğa usınıstar äzirlendi. Otırıs barısında añğarğanımız, qatıswşılardıñ qaý-qaýsısı da qandastarımızdıñ elge qosılıp, kedergilerge tap bolmaý, tolıqqandı ömir sürwlerine müddeli ekendikterin tanıttı.

Ïä, «Elge el qosılsa – qut» emes pe, ağaýın!

Gülmaral Ersultanqızı




Pikir üstew

É-poşta mekenjaýıñız jarïyalanbaýdı. Mindetti örister * tañbalanğan

Back to Top ↑