banner-top12

Suxbat 04_cimg3137_20111215_1301995771

Qosqan waqıtı Mamır 11, 2014 | 1  698 ret oqıldı | saýtqa qosqan shalqar

0

Qazaqtıñ dalasındaý keñ bolaýıq

2010 jılı “Nurlı köş” bağdarlaması öz jumısın bastamaq. Qazir elimizdiñ tükpir tükpirinde osı iske daýındıqtar jürgizilwde. Osı jaýlı Almatı oblısındağı Köşi-qon departamenti dïrektorınıñ orınbasarı Qurmetbek Sansızbaýulın äñgimege tartqan edik.

– Qurmetbek Sansızbaýulı,  2008 jılı Elbasınıñ tapsırmasına säýkes “Nurlı köş” ulttıq bağdarlaması ömirge keldi. Endeşe  oqırman qawımğa osı bağdarlama jaýında tolığıraq tüsinik bere ketseñiz?

         – “Nurlı köşulttıq bağdarlaması Elbasımızdıñ 2008 jılğı 3 şildedegi tapsırmasına säýkes äzirlengen. Bağdarlamanıñ maqsatı şet elde turatın qazaqtardı, otandastardı utımdı qonıstandırw bolıp tabıladı.

Bağdarlama qoğamda keñinen talqılanıp, respwblïkalıq deñgeýde bekitildi. Osığan oraý qandastarımızdıñ jumısqa ornalasw, baspanamen  qamtamasız etilw, jer telimderine qol jetkizw mäseleleriniñ şeşilwine, sonımen qatar bir mezgilde memleketimizdiñ demografïyalıq jağdaýın jaqsartw äri öñirlerdiñ älewmettik-ékonomïkalıq jağdaýın damıtw jaýı aýtılğan. Sondaý aq elimizdiñ işki jäne sırtqı köşi-qon mäselesin retke keltirw maqsatında qolğa alınğan bağdarlama ekendigin aýrıqşa atap ötwge boladı. Osı bağdarlama negizinde köşi-qon sayasatındağı kemşilikter aldağı künde joýılatındığın aýta kele bağdarlamanıñ oñtaýlı sïpat alwına QR Eñbek jäne xalıqtı älewmettik qorğaw mïnïstrligi, Dünïejüzi qazaqtarı qawımdastığı, şet eldegi elşilikter men konswldıq bölimderi,  oblıs äkimderi, sondaý-aq basqa da quzırlı orındar belsene atsalıswda. Atap aýtsaq, Almatı oblısınıñ awmağındağı awdandar men qalalardıñ öz erekşelikterine säýkes köşip keletin ağaýındardı qabıldaw men qonıstandırwdıñ arnaýı öñirlik bağdarlaması äzirlenip, Ükimet tarapınan maquldandı. Kelgen ağaýındardı awılda qandaý jumıspen qamtwğa bolatındığın, olardıñ balaların mektep pen balabaqşalarğa ornalastırw mümkindigin, därigerlik kömek körsetw jağdaýların, är otbasına şarwaşılıq jürgizwge arnap jer telimderin berw, şığarğan önimderin satw, ïnjenerlik-kommwnïkacïyalıq jüýeler salw mümkindikterin qarastırdı. Nätïjesinde Eñbekşiqazaq, Uýğır awdandarında 300 otbasıdan şoğırlanıp qonıstanatın awıldar, Alaköl men Sarqan, Aqsw men Balqaş, Raýımbek, Panfïlov, İle awdandarı men Taldıqorğan qalasında soñğı ülgidegi jobalar boýınşa ïnfraqurılımı tolıqtaý jasaqtalğan, ärqaýsında 50-150 turğın üý salınatın köşeler boý köteretin boldı.

         Sonımen qatar 2009 jıldan bastap öñirlik bağdarlamada körsetilgen är awdan men qalağa qajetti mamandar tizimi boýınşa şeteldegi Elşilikter men konswldıq bölimder, Qazaq mädenï ortalıqtarı jumıs isteýtin boladı. Sol arqılı Eñbek jäne xalıqtı älewmettik qorğaw mïnïstrliginen arnaýı barğan adamdar birinşi kezekte kelemin degen qandastarımızdı “Nurlı köş” bağdarlaması boýınşa kelisimşart negizinde köşirip äkeletin boladı.

“Nurlı köş” bağdarlaması negizinde atamekenin añsap kelgen ağaýındarğa qandaý jeñildikter körsetiledi?

– Bağdarlamağa säýkes keletin qandastarımızdıñ sanı oralmandardıñ jıl saýınğı kvotası şeñberinde aýqındaladı. Olarğa kölik qızmetteri men jük tasımaldaw şığındarı boýınşa bir jolğı järdemaqıları tölenedi. Turğın üý salwğa uzaq merzimge 4 paýızdıq nesïe beriledi.

2010 jıldan bastap jüzege asatın “Nurlı köş” bağdarlaması boýınşa köşip keletin ağaýındarımız jumıspen qamtamasız etilip, jer ülesi jäne baspanamen qamtamasız etilwmen qatar naqtı jeñildikterge ïe bolmaq. Jaña bağdarlama kelgender kvotamen, bağdarlamadan tıs oralğandar öz erkimen kelgender bolıp zañdı türde esepteletin boladı.

Bul jaña bastama Otanına jete almaý jürgen qandastarımızdıñ köñiline senim uyalatıp, köpşiliktiñ işinde qoldaw tawıp otırğan ïgi istiñ bastaması.

– Qazaqstanğa öz erkimen köşip kelemin dewşilerge qandaý mümkindik bar?

 Elbasımız ötken jılı mamır aýında Aqordada bir top qazaq tildi buqaralıq aqparat quraldarınıñ basşılarımen kezdeswinde xalıq sanın ösirwdiñ tağı bir közi – dünïejüzine tarıdaý şaşılğan qandastarımızdıñ Otanına oralwına jağdaý jasaw kerek ekendigin tağı da qaýtalaý aýtqan bolatın. «Jergilikti äkimşilikterdiñ bärine öz betimen kelgen adamdarğa qamqorlıq jasawdı tapsırw kerek. Bayağıda Qavkazdan, Koreyadan kelgenderge de, nemisterge de özimiz kömektesken joqpız ba? Olaý bolsa öz qandastarımız ayağınan turıp ketkenşe qol uşın berwimizge boladı ğoý. Kelemin degen otandastarğa esik aşıq. Biraq barlığın birdeý qarjılandırıp, qarajattandıramız dep aýta almaýmız. Ondaý jağdaý joq. 1961 jılı Qıtaýdan 200 mıñ qazaq qonıs awdarğan kezde olarğa da eşqandaý jağdaý jasalğan joq edi. Elge siñisip ketti. Sondıqtan sırttan kelgen qandastarımız memleketke qol jaya bermeý, özderi de şïraqtıq tanıtwı kerek.

Biz qolımızdan kelgenşe Qazaqstanğa öz küşimen qonıs awdaratındardıñ qatarın molıqtırwğa tïispiz. Munıñ bir jolı azamattıq alw jaýın jeñildetw. Öz qarjısımen kelgen azamattarğa zañdıq-quqıqtıq jağınan qajetti jeñildikter jasaw, qoldaw körsetw mäselelerin tïisti orındar şeşwge tïis. Jalpı, äkimder jumısınıñ bir ölşemi – özi basqaratın öñirdegi adam sanınıñ öswi, sonıñ işinde otandastar esebinen de öswi bolwğa tïis. Biz bükil älemdegi qazaqtardı Qazaqstanğa oralwdı maqsat etip otırğan joqpız. Ol mümkin de emes. Biz elimizdiñ eñbek reswrstarına degen qajetin, eñ aldımen demografïyalıq ösw arqılı, sonan soñ  işki mïgracïyanı rettew arqılı ötewge tïispiz» – degen edi.

Mine, osı aýtılğan usınıstar men berilgen tapsırmalardıñ barlığı da “Nurlı köş” bağdarlaması ayasında 2009 jılı bastaw alıp, 2010 jılı jüzege asırılıp Qazaqstanğa kelemin dewşilerge tïimdilik jasalmaq.

– Keýingi kezderi keýbir qandastarımız kvotasın alğannan keýin keri şeginedi degen de sözder estïmiz. Siz munıñ sebebi nede dep oýlaýsız?

– Meniñşe, bul awırdıñ astımen, jeñildiñ üstimen jürgisi keletin keýbir ağaýındardıñ isi bolsa kerek. Ar-namıstıñ aldında esep beretin zaman twadı. Sol üşin de olarğa “Esi bütin – elden ketpes” degen sözdi basa aýtqım keledi. Sonımen qatar elim dep eñirep kelgen ağaýındardıñ eñsesin tüsirip, esiginen qaratqısı kelmeýtin keýbir menmensigen şenewnikterge “Qazaqtıñ keñ dalasındaý keñ bolaýıq, qanı bir qandasıñdı qaqpalamaý oğan sara jol körset” degim keledi.

         Demek, kezinde 1991 jıldarı kelgen keýbir ağaýındardıñ keri qaýtıp ketkenderi bolğan. Biraq qazir olar qaýta Otanına oralıp, öz tirşilikterin jasap jatır. Al köşip kelip, kvota qarajattarın alğan ağaýındar qaýtıp ketken bolsa, onda olar barğan elderinde turaqtı mekendeý almaýdı. Sebebi, kvotağa bölingen qarajattı tolığımen alw üşin oralman otbasınıñ ärbir müşesi Qazaqstan Respwblïkasınıñ azamattığın qabıldawğa qujattarın zañdı türde tapsıradı. Elbası ağaýındardıñ ötinişterin qanağattandırıp, jılına 2-3 ret jarlıqqa qol qoyadı. Osı künnen bastap “oralman” märtebesi joýılıp, Qazaqstan Respwblïkasınıñ azamatı bolıp sanaladı.

         Qazirgi kezeñde berilip jatqan kvotanıñ aqşası baspana satıp alwğa jetpeýtin bolğandıqtan, olar qaýta keri ketedi dep aýtılıp jür. Eşkim de eki eldiñ azamatı bola almaýtındıqtan, olardıñ keşikpeý Otanına qaýta oralwdan basqa joldarı qalmaýtını şübäsiz.

–         Qandastarımızğa kvota qandaý şarttarmen beriledi?

– Köşip kelip jatqan ağaýındardıñ köptiginen kvota bärine birdeý jete bermeýdi ğoý. Mäselen, 2009 jılı elimiz boýınşa 20000 otbasına kvota beriledi dep belgilengen. Öz kezeginde oblısımızdağı 2750 otbası sondaý kvota alw baqıtına ïe bolmaqşı. Al köşip-kelip, kvotağa ümitker retinde tirkelgen otbasılardıñ sanı bölingen kvota sanınan birneşe ese köptigi saldarınan mümkindiktiñ äzirge şektewli ekeni aýqındala tüsedi.

Ükimettiñ 2007 jılğı 29 qırküýektegi № 858 qawlısımen qandastardı köşip kelw kvotasına engizw erejesi bekitilip, ereje 2008 jıldıñ 1 qañtarınan bastap küşine engen bolatın. Erejede aýqındalğan ölşemderge säýkes eñ joğarı ball jïnağan otbasılar kvotağa engiziledi. Mäselen, mamandığı men käsibï biliktiligi bar otbasınıñ är müşesine 10 ball, orta käsibï bilimi bar otbasınıñ är müşesine 2 ball, birewden artıq joğarı bilimi bolsa 5 ball, bir joğarı bilimi bolsa 3 baldan esepteledi. Otbası quramındağı kämeletke tolmağan balalarınıñ bolwı men olardıñ sanına qaraý, 5 jäne odan da köp balağa 10 baldan, 3 nemese 4 balağa 5 baldan, 1 nemese 2 balağa 3 baldan qosıladı.

Qandastarımızdıñ köşip kelw kvotasına engiziletin otbasılardıñ sanı ärbir aýğa bölingen qarajattıñ kölemine qaraý aýqındaladı.

Qazaqstan Respwblïkasınıñ azamattığın qabıldağan qandastarğa köşip kelw kvotasına bölingen qarajattar tölenbeýdi. Sebebi, Elbası Jarlıqqa qol qoýğan künnen bastap “oralman” märtebesi joýıladı. Sondıqtan kvota tek oralman otbasılarına ğana beriledi.

 – “Oralman” degen atawğa qalaý qaraýsız?  

 – Elbasımız “Mağan oralman degen ataw unamaýdı. Biz bir qazaqtı ekige bölgennen ne utamız? “Oralman” degen sözdi qoýsaq bolar edi. Onan da Otandastar, qandastar deýik” degen edi. Sondıqtan men de bul “oralman” degen atawğa kelise almaýmın.                                                

Suxbattasqan Aýjan BODAWBAÝQIZI 

ALMATI – TALDIQORĞAN – ALMATI

2009 jıl.




Pikir üstew

É-poşta mekenjaýıñız jarïyalanbaýdı. Mindetti örister * tañbalanğan

Back to Top ↑