banner-top12

Aqparattar ağımı Islamtanu11-18-1

Qosqan waqıtı Qaraşa 17, 2018 | 88 ret oqıldı | saýtqa qosqan shalqar

0

 QAZİRGİ JAÑĞIRWDI – ÏMANÏ RWXANÏ JAÑĞIRW ETW KEREK

deýdi Almatı qalasında ötken «Kazaqstandağı ïslamtanw mektebin damıtw boýınşa zerttew jumıstarın uýımdastırw» taqırıbındağı  döñgelek üstelge qatıswşılar

Islamtanu11-18-10  Islamtanu11-18-1 Islamtanu11-18-3 Islamtanu11-18-4 Islamtanu11-18-5 Islamtanu11-18-6 Islamtanu11-18-7 Islamtanu11-18-8 Islamtanu11-18-9 photo_2018-11-16_19-36-09 photo_2018-11-16_22-53-31 (2) photo_2018-11-16_22-53-32

Almatı qalasında «Kazaqstandağı ïslamtanw mektebin damıtw boýınşa zerttew jumıstarın uýımdastırw» taqırıbında döñgelek üstel ötti.

Jïındı QR Qoğamdıq damw mïnïstrligi jäne Qazaqstan Musılmandarı dinï basqarmasınıñ qoldawımen «Rwxanï qundılıqtardı qoldaw qorı»  korporatïvtik qorı  men  «Azamattıq bastamalardı qoldaw ortalığı»  kommercïyalıq emes akcïonerlik qoğamı uýımdastırdı.

Döñgelek üstelde Joba boýınşa zerttewdiñ nätïjeleri talqılanıp, «Kazaqstandıq ïslamtanw mektebin damıtw boýınşa zerttew jumıstarın uýımdastırw» jobasınıñ şeñberinde ğılımï aýnalımğa jaña dinï aqparat közderin engizw mäselesi qozğaldı.

Atalmış şarağa QR BĞM R.B. Süleýmenov atındağı şığıstanw ïnstïtwtınıñ dïrektorı Äbsattar qajı Derbisäli, QMDB-niñ naïb-mwftïi, jobanıñ ğılımï jetekşisi Alaw Ädilbaev, ädebïetşi, tarïxşı ğalım Ïslam Jemeneý,  Qazaqstan Respwblïkası Qoğamdıq damw mïnïstrligi Qoğamdıq kelisim komïtetiniñ  Ïslamdıq dinï birlestiktermen baýlanıstar basqarmasınıñ basşısı Murat Smağulov, «Äbw Xanïfa» ğılımï-zerttew ïnstïtwtınıñ dïrektorı, f.ğ.d. professor Şamşädïn Kerim, Äl-Farabï atındağı Qazaq ulttıq wnïversïteti Tayaw Şığıs jäne Oñtüstik Azïya kafedrasınıñ professorı Töreäli Qıdır, «Äbw Xanïfa» ğılımï-zerttew ïnstïtwtınıñ ğılımï qızmetkeri, dintanw salası boýınşa PhD doktorı  Muxan Ïsaxan, äl-Farabï atındağı QazUW kafedra meñgerwşisi, fïlosofïya ğılımdarınıñ kandïdatı, docent Räşïd Muxïtdïnov jäne t.b. ğalımdar men tanımal dintanwşılar, mïnïstrlik, ğılımï-sarapşılıq qawımdastıq jäne Qazaqstan musılmandarı dinï basqarmasınıñ ökilderi qatıstı. Sondaý-aq, döñgelek üstelge ğalamtor arqılı qosılğan Stambwldağı Ïslam konferencïyası uýımına qarastı ğılımï zerttew ortalığınan t.ğ.d., professor Äşirbek Mümïnov, Türkistan qalasınan Teologïya jäne fïlosofïya ğılımdarınıñ doktorı, professor Dosaý Kenjetaý öz oýların bildirdi.

Alğaşqı söz söýlegen Qazaqstan Respwblïkası Qoğamdıq damw mïnïstrligi. Qoğamdıq kelisim komïtetiniñ  Ïslamdıq dinï birlestiktermen baýlanıstar basqarmasınıñ basşısı Smağulov Murat Nwrmwxambetulı jïındı uýımdastırwşılarğa sättilik tileý otırıp, sözin bılaý jalğadı:

Tığız baýlanısta bolğan rwxanï jəne tarïxï mədenïettiñ qorğawşısı din bolmaq. al konfessïyalar qoğamnıñ rwxanï jəne mədenï quldırawdan, radïkalïzimnen saqtaw qızmetin atqaradı.

Bügingi tañda dinï közqarastı ömirlik ölşemge aýnaldırw ürdisi qoğamda mañızdı orın alıp, qaýta örlew kezeñin keşwde. Ğasırlar boýı dinï mekemeler men din qızmetkerleri xalıqtıñ dəstürli rwxanï qundılıqtar men adamgerşilik sanasın jaqsılıqqa qaraý bağıttaý keldi. Osığan süýene otırıp memlekettiñ əri mədenïettiñ damwına, memleket pen dinniñ qarım-qatınasına əser etti. Alaýda memlekettiñ dinge közqarası ər kezeñde erekşe bolğan. Birde din meleket tarapınan qwdalansa, birde dinmen tığız özara qatınas ornatqan. Sol sebepten bügingi küni zaýırlı memlekettegi dinniñ ornın bekitw men onıñ qoğamdağı rölin aýqındaw öte mañızdı dep eseptelwde. Qazaqstan Respwblïkasınıñ Prezïdenti N.Ə. Nazarbaev Qazaqstan xalqına arnalğan Joldawında: «Qazaqstan – zaýırlı memleket. Azamattardı ar-ojdan bostandığımen qamtamasız ete otırıp, memleket, degenmen qoğamğa öz betimen bizdiñ dəstürimiz ben zañdarımızğa qaýşı keletin əldebir qoğamdıq normalardı tıqpalaýtın əreketterge öte qatañ qarsı turatın boladı», – dedi. Elbasınıñ aýtqan sözi öte mañızdı. Azamattarımız dindarlıq pen radïkalïzmniñ arajigin aşa bilwi tïis. Ol üşin otandıq ïslamtanw mektebin qalıptastırwdıñ mañızı zor. Osı Joba boýınşa alğaşqı qadamdar jasalwda.  Sättilikter tileýmin!» – dep sözin ayaqtadı.

Odan keýin söz alğan QR BĞM R.B. Süleýmenov atındağı şığıstanw ïnstïtwtınıñ dïrektorı Äbsattar Derbisäli:

Osıdan eki jeti burın Mäskewdegi Şığıstanw ïnstïtwtınıñ 200 jıldığına oraý ötkizilgen xalıqaralıq konferencïyağa qatısıp qaýttım. Sondağı baýqağanım, bizdiñ sonaw jıldardan beri jasap kele jatqan isimiz durıs eken. YAğnï, Qazaq eliniñ Şığıs mädenïetimen, ädebïetimen qarım-qatınası ayasında qazaq jerinde dünïege kelip, bilim alıp, arab tilinde orasan zor eñbek qaldırğan, şığarmaşı­lığımen älemge tanılğan tulğa­lardıñ ömirin zerttewimizdiñ durıstığın zaman däleldep otır, qajettilik twıp otır. Bağıtımız durıs. Keñes kezinde ïslamtanwda Qoja Axmet YAssawï, Balasağun sındı 5-6 esim atalatın. Äli künge eşteñe özgergen joq, sol bayağı 5-6 esim ğana ataladı. Al, qazirgi jazıp jatqan eñbekterimiz arqılı jañalıqtar qosıladı.

XVIII ğasır­dağı Äbw-l Qasım äl-Farabï, Ïsmaýıl äl-Jawharï äl-Farabï, Äbw Ïbrahïm Isqaq äl-Farabï, Bwrhan ad-Dïn Axmad äl-Farabï, Maxmut äl-Farabï, 3 Kerderï, 3 Saýramï (Ïsfïd­jabï), 7 Türkis­tanï, 31 Tarazï, Baýlaq Qıpşaqï, Xasan Älï Jalaýırï, Gïýas ad-Dïn Jendï, Xwsam ad-Dïn Sığna­qï t.b. (barlığı 100-ge jwıq) ömirbayanı men murasın zerttewim, Muxam­med Xaýdar Dwlatïdiñ ömiri men şığarmaşılığın zerttew barısında Sïrïya, Päkistan, Ündistan elde­rine arnaýı barıp, Kaşmïr ölkesindegi zïratın tawıp, qulpı­tasındağı épïtafïyasın täpsir­lewim, Berlïn jäne Qaşğar qoljaz­bası negizinde Dwlatïdiñ «Jahan name» attı poémasın şağataý tilinen tärjimalawım – ïslamtanwda öz jemisin bereri sözsiz.

«Kaşmïrge 4-şi sapar» maqalamda biraz derekter bar. Ïndïyanıñ Kaşïmïrinde «YAssıdan şıqqandar» qorı bar eken. 600-deý sopılardıñ YAssıdan barğandığı jöninde derekter bar. Sol sïyaqtı, baýtaq ölkeden şıqqan ğalımdarımız qanşama. Munıñ bäri ïslam dininiñ  taralwına ıqpal etken swbektiler. Zerttelmeý, zerttelse de aýtılmaý jürgen köptegen derekter men swbektiler aldağı eñbekterdiñ jañalığı bolmaq.Tulğalardı zerttew jalğasa bermek,  – deýdi.

Döñgelek üstelge ğalamtor arqılı qosılğan Stambwldağı Ïslam konferencïyası uýımına qarastı ğılımï zerttew ortalığınan t.ğ.d., professor Äşirbek Mümïnov öz oýın bildirdirip, usınıstarın aýttı:

Älemdik ïslamtanwğa qazaq ğulamaları da üles qosqan. Onı älem moýındağanın zerttew barısındağı eñbekterden körip jürmiz. Biz ata-babamızdıñ da Ïslam örkenïetin damıtwğa öz ülesin qosqanın däleldewimiz kerek. Dindi tereñ bilgen babalarımız bolğan. Bizdiñ älsizdigimiz – soñğı üş jüz jılda sabaqtastıqtıñ joýılıp qalğandığında. Jawapkerşilik tek dintanwşılarğa ğana emes, din qızmetkerlerine de jükteledi. Jwrnalïster, mädenïet qaýratkerleri de öz ülesterin qoswı kerek. Bul – bärimizdiñ aldımızda turğan ülken mindet.

Qazaq dinï bilim berw mektepteri 1933 jıldarı soqqığa uşıradı. Oral, Torğaý, Qarqarılıda ïslam dinï mektepteri jaqsı damıdı. Äsirese, Soltüstik Qazaqstanda ïslamtanw mektebi jaqsı damığan. Endi solardı zerttewge ékpedïcïyalar uýımdastırw qajet.

Bolaşaqta bizde de mıqtı dintanw mektebi qalıptasıp, jaña jumıstarımen älemdik deñgeýge şığadı dep oýlaýmın.

Elimizge däl qazirgi kezeñde «Ïslam éncïklopedïyasın» jasaw mañızdı. Bul termïnder men tüsiniktemelerdi xalıqqa keñinen tanıta tüsetini sözsiz.

Batıs, türik tildi maqalalarğa da köñil bölinse;

Ïnstïtwt negizinde ğılımï zerttewlerge bet burğan jastarğa taqırıp böletin Üýlestirw keñesi qurılsa, ol taqırıptardıñ qaýtalanbawına jol aşpaq.

Biz dünïejüzilik ğılımğa üles qosatındıqtan, zerttelgen eñbekterdiñ  ağılşın tiline awdarw jäne eşkimge mälim bolmağan eñbekterdiñ dünïejüzine tanıtatın bïblïografïyasın jasaw mañızdı.

Türkistan qalasınan beýnebaýlanıs jüýesi arqılı qosılğan professor Dosaý Kenjetaý:

«Osı kezge deýin zerttelgen qoljazba, tarïxï qundılıqtardıñ kündelikti ömirge paýdalanw jaqtarına män berw mañızdı. Mäselen, «Mädenï mura» bağdarlaması boýınşa 500 tom eñbek mätin küýinde bolğanımen, bügingi qoğamdıq oýlaw jüýesine qajettilikti usınw jağı äli zerttele qoýmadı. YAğnï problemalarğa bügingi qazaq qoğamına qajetti normalarmen jawap berw kerek. Dinï tanım men ğılımï tanım  parallel jürwi tïis. Dinï sana kategorïyası – qazaq bolmısı. Onıñ ötkeni, bügini jäne bolaşağı. Endi osı kategorïyalardı tutastandırw tujırımı bolw kerek. YAğnï, dinï senim, dinï sana, dinï tanım, dinï täjirïbe metodologïyası jasalwı tïis.

«Dinï tanım, ğılımï tanım, dinï sana» t.b. qajettilikterge qazaq sanasın qalıptastırw, adamdı kemeldendirw joldarı, teorïya men täjirïbeni tutastırw waqıt talabı – degendi eske saldı.

Al professor Şamşädïn Kerim «Keñestik jüýeden ajıramaý jatıp zerttewge kirisken qazaq ğalımdarınıñ eñbekterinen memlekettik jüýe beýxabar.Alaýda onıñ mañızdılığın waqıt däleldep, memleketimiz endi qoldaw körsetip jatır. Qazaqtardan da ïslamï tulğalar köp şıqqan. Men zerttep jürgen Sığnaqï on toğız tom jazğan, arab tilin öte jetik bilgen, arabtıq ğalımdarmen ğılımï talasqa tüsken.

Ïtqanï degen atamı ztağı bar. Ol fïkx salaların, öleñ teorïyaların, gramatïkanı zerttep, ülken eñbekter qaldırğan. Gollandïyadan, Ïtalïyadan, Türkïyadan qoljazbaların aldırıp, jïnap jürmin. YAğnï, din ğalımdarı ultımızda da köp. Aýta tüssek, äl-Jawharï arabtıñ sözdigin qurastırğan, äl-Farabï arab tilinde fïlosofïyalıq traktat twındatqan. Onıñ eñbeteri musılman fïlosofïyasında birinşi orında turadı. Bul bizdiñ xalqımızdıñ talanttı ekenin körsetedi. Biz rwxı küşti, jawınger xalıq bolmasaq, osındaý ulan baýtaq dalamızdı ustap qalar ma edik?.. Endi osındaý tulğalarımızdı däriptew arqılı sol xalıqtıñ urpağınıñ rwxın qaýta tületw kerek. Öýtkeni,  din Otandı süyuge, twğan jeriñdi däriptewge ündeýdi. Sondaý-aq, ïslam salasındağı, Qazaqstan müftïyatınıñ qurılwı (1990j.), qazaqtardıñ ïslamdı qabıldawı (1750-1951j.j) sındı datalardı atap ötwdi de eskerwimiz kerek.

«Äbw Xanïfa» ğılımï-zerttew ïnstïtwtınıñ ğılımï qızmetkeri, dintanw salası boýınşa PhD doktorı Ïsaxan Muqan da öz zerttewlerinde talaý tıñ derekterdiñ bar ekendigin tilge tïek etti. Ol ğılım jolına tüserde ustazı aýtqan «Ne ğılımdı tübine jetkize zerttew kerek, nemese ol salağa mülde aralaspaw kerek» degen eskertpesin jadında ustap, ğılımnıñ soñında ünemi izdeniste jürgenin körsetti. «Qazaq jerine ïslam dininiñ  taralwı» taqırıbındağı zerttewi boýınşa birqatar derekterdi keltirdi.

Jalpı, alğaşqıda türkilerge ïslamdı taratw üşin fatx jorıqtarı jasaldı.Omaya bïlewşileri türkilerdiñ sayasï bïligin qulatw arqılı ïslamdı Mäwrennaxrğa jersindirmek boldı. Ïslam dinin fatx jorıqtarı nasïxattaw Ïran jerinde öz jemisin bergenmen, bul ädis türkiler üşin ötimsiz bolıp şıqtı. Sebebi, türkiler burın-soñdı eşbir eldiñ otarına tüspegen, rwxı azat, jawınger xalıq bolatın. Al, jürek qalawımen ğana boýğa siñetin din degen näzik dünïeni küşpen tañw türkilerdiñ tabïğatına qaýşı-tın. Degenmen, Omaya bïliginiñ fatx jorıqtarı közdegen nätïjesine qol jetkizbegenmen, türkiler osı kezeñde Xaq dinmen tanısw üderisin basınan keşirdi. Türkiler qan maýdandağı soğısta ïilikpegenmen, jaña dinmen tanısw barısında ïslamnıñ quşaqqa tartıp alıp ketetin ïlahï küş-qudiretine qarsı tura almadı. Osınıñ negizinde türkilerde ïslamdanw procesi bastaldı.

Omayadtardan keýin ïslam xalïfatınıñ tizginin ustağan Abbasï bïligi (750-1258 jj) tusında ïslam dini fatx jorıqtarı arqılı ğana emes, köbine ilim men ğılım jäne körkem minezdilikpen nasïxattaldı. Ïslam dinin nasïxattawdıñ bul joralğısı türkiler arasında öz nätïjesin berip, xalıq top-tobımen ïslam dinin qabıldaý bastadı. Tarïx qatparınıñ är kezeñinde sayasï sebeptermen birge ïslamdağı axlah (ïhsan) iliminiñ jüýeli däriptelwiniñ äserinen Kaspïý teñiziniñ keneresinde Xazar, Edil özeni boýında Bulğar, Jetisw men Märennaxrda Qaraqan, Deşti-Qıpşaqta Altın Orda attı türkilerdiñ töl ïslam memleketteri tarïx saxnasına şıqtı.

Orta ğasırlıq qoljazba «Nasabnamada» Isqaq babtıñ (VIII ğasırdıñ ayağı) soğıstı qoýıp, ïslamdı beýbit türde nasïxattawğa köşkeni aýtıladı. İX ğasırdan bastap ïslam küşpen emes, beýbit türde nasïxattalıp, türkiler birtindep ïslamdı qabıldaý bastadı. Mısalı, 961 jılı Qaraqan qağanı Musa ïslam dinin memlekettik din etip jarïyaladı. Tegi, bin dindi memlekettik din etip jarïyalaw üşin sol dinge xalıqtıñ basım köpşiligi ïlanwı tïis. YAğnï, Musa qağannıñ bul şeşiminen sol kezdegi Qaraqan memleketine bağınıştı eldiñ ïslamdı qabıldağanın añğaramız.

Jalpı, qazaq topırağındağı ïslam dininiñ şarıqtap damwı kezeñi retinde Altın Orda däwirin negizge ala alamız. Sol kezdegi ïmperïyanıñ bas qalası Saraýda Ïmam Taftazanï, Ïmam Bazzazï, Saýf Saraýï jäne t.b. ğulamalar jumıs istedi. Äz-Bazzazïdiñ «Fatawat-ïl-Bäzzazï» attı Xanafï fïqhına qatıstı mäşhür eñbegi osı Saraý qalasında jazılğan edi. Altın Orda ıdırap, onıñ qaraşañırağına murager bolıp qalğan Qazaq xandığı däwirinde de ïslam memlekettik din märtebesin ïelendi. Sol kezdegi Qazaq xandığın qurğan 43 taýpa bir dinï nanımda bolğandıqtan, uýısıp ult bolıp, xandıqtıñ negizin qurdı.  Qazaqtı tolıq tanw üşin onıñ ötken tarïxına köz jügirtw qajet. Al, Alaştıñ ötkeni önegege tolı, tunıp turğan ğïbrattı ğumır ölşemi desek asıra aýtqandıq emes, – deýdi.

Jïınğa qatısqan ädebïetşi, tarïxşı ğalım Ïslam Jemeneý de öz oýın ortağa saldı.  – Bul salada äzirge jüýeli jumıs joq, – dedi ol. Osı jobanıñ özi nawqandıq şara. 1996 jılı zerttew jumıstarmen Türkistanğa barğanımda köz jetkizgenim, bizdiñ ğılımda tutastıq joq. Bir swbektini ärkim är qırınan büge-şigesine deýin zertteýdi, biraq onı tutastandırw joq. Bizde ïdeologïya joq. Mäselen, orıs ğalımı Bartoldtı alıñız, ol orıs ïdeologïyasına jumıs istedi. Tutastıqtı däwirlew mäselesi jetispeýdi. Däwir, kezeñ qundılıqtarın arxeologïya, jazba, folklor, tarïx salaları boýınşa tutas zerdelew qajet.

Äl-Farabï atındağı QazUW kafedra meñgerwşisi, fïlosofïya ğılımdarınıñ kandïdatı, docent Muxïtdïnov Raşïd mırza öziniñ «Dinï sözderdiñ qoldanılw tarïxı» boýınşa söýlegen sözinde, dinï sözderdi jüýelew ädisterin körsetti.

Dinï sözder étïmologïyası tildik qorına qaraý, arxaïzmge engen jäne täwelsizdikten bergi sözder bolıp bölwge boladı.

Qoldanılw erekşeligine oraý  dinï termïn mağınasındağı jäne oğan qosa  tildik qoldanısua engen sözder.

Sondaý-aq, jazılwı birdeý bolatın sözder, kïrïlşege awdarğanda  qate ketken sözder jäne täwelsizdikten bergi waqıttağı türik, arab tilderinen engen sözder.

Osılaýşa dinï sözderdi jüýelewge boladı. Aldağı waqıtta arnaýı komïssïyalar jüzege asıratın termïnderdi birizdendirwde dinï termïnderdi iriktep, tizimin jasap berwge kömegimiz daýın dedi.

Äl-Farabï atındağı Qazaq ulttıq wnïversïteti Tayaw Şığıs jäne Oñtüstik Azïya kafedrasınıñ professorı Töräli Qıdır mırzamen qosa birqatar qatıswşılar tömendegideý usınıstar aýttı:

Şığarmanı kitap etip basqanda qoljazbanı sol qalpında, boyawlarımen  jarïyalawdı eskerw kerek. Sebebi, qoljazbalarda ärtürli tüspen belgilengen xarakattar men belgilerdiñ özindik ornı bar;

«Ïslam jawxarları» degen sındı xrestomatïya türinde oqwlıq jasap, köpşilik oqïtındaý etw kerek. Metodologïya oýlastırw kerek;

Qazaqstan qoğamındağı ïslamnıñ kartasın tolıq aşw üşin  mädenïettanwşı, zañger jäne t.b. tïisti mamandardı da jobağa tartıp jumıldırw kerek.

Ğılımï-zerttew jumıstarına qarjı men waqıttı şektemew kerek;

Joba boýınşa jürgizilip jatqan zerttewlerdi  jalğastırıp, Qazaqstandıq ğılımï-zerttew ïnstïtwtına aýnaldırw kerek;

Qazaqstanğa ïslam ékonomïkası kirdi. Endi QR Konstïtwcïyasında jazılğandaý, zaýırlı memlekettiñ zañdarın ïmanï etw kerek:

Ïmanï dinï sananı qalıptastırw kerek. Qazirgi jañğırwdı – ïmanï rwxanï jañğırw etw kerek. Ewropa elderinde rwxanï jañğırw jürip jatır, biraq olardıkı ïmansız, rwxanï emes jañğırw.

Memlekettik organdarğa ïmamdardı keñesşi retinde kirgizw kerek;

Mektepter men JOO-larğa «Ïslamtanw» pänin engizw;

Ïslamï quqıq  älem boýınşa Anglïyada engizilgen. Basqa dinde joq. Sonı Qazaqstanda da engizw  jäne t.b.

Jalpı QR Qoğamdıq damw mïnïstrligi «Azamattıq bastamalardı qoldaw ortalığınıñ tapsırısı boýınşa orındalıp otırğan Joba negizinde birqatar qundı jumıstar jürgizilipti. Alaýda,  jïnalğan derekter men eñbekter ğalımdardıñ köp jıldar boýğı zerttewleriniñ nätïjeleri, qoldarındağı daýın dünïeleri bolğandıqtan az waqıtta köp nätïje berip otırğanı körinip tur.  Jïınğa qatısıp otırğan zerttewşi-ğalımdardıñ qaý-qaýsısı da qazaq dalasınan şıqqan ğulamalar eñbekterin zerttew, ïmanï-dinï sana qalıptastırw üşin mundaý qomaqtı Jobanıñ asa qajettigin, alaýda  jüzege asırwğa waqıt pen qarjını şektemew kerektigin tilge tïek etti.

J. Amantaýqızı




Pikir üstew

É-poşta mekenjaýıñız jarïyalanbaýdı. Mindetti örister * tañbalanğan

Back to Top ↑