banner-top12

Salt-dästür 12

Qosqan waqıtı Aqpan 22, 2016 | 550 ret oqıldı | saýtqa qosqan shalqar

0

Qulan ba älde dombaý ma?

Gobbï şölin mekendegen bul jılqılar nege
“Prjevalskïý jılqısı” dep ataladı?

Bizdiñ däwirimizden san ğasır burın jer betin türli janwarlardıñ, onıñ işinde şöp qorektisi bar, jırtqışı bar tirşilik etkenin büginde zoolog mamandar däleldep jatır. Tipti sol janwarlardıñ jer astında, muzdıqtarda saqtalıp qalğan qañqa süýekterin tawıp, olardı qurastırıp, älgi janwarlardıñ turqı men boýınıñ qandaý bolğandığın anıqtap jatqan da jaýı bar. Sol ertede jer betinde tirşilik etken janwarlar men añdardıñ keýbiri bizdiñ zamanımızğa deýin jetpegen. Äsirese eti jewge jaramdı, terisi bağalı janwarlardı adamdar awlap, qorek jäne kïim etip olardıñ sanınnıñ azayuına ıqpal etken dewge boladı.

Osıdan jüz mıñ jıl burın tas däwiriniñ añşılarınıñ äreketiniñ nätïjesinde Ewropada orman pilderi men müýiztumsıqtarı, al odan soñ alıp buğılar men jündes müýiztumsıqtar jäne mamonttar tigerge tuyaq qalmaý joýılğan. Al osıdan on mıñ jıl burın tas quraldarmen qarwlanğan añşılar Soltüstik Amerïkada mastadonttar men mamonttardıñ, alıp lamalar men öte iri jalqaw añdardıñ jer betinen mülde joýılwına özderiniñ ülesterin qosqan. Däl osındaý jağdaý Ewrazïyanıñ orta tusında kösilip jatqan Ulı dalağa da tän. Ertede osı Ewrazïyanıñ dalalıq öñirin neşe türli şöp qorekti onıñ işinde aşa tuyaqtısı bar, taq tuyaqtısı bar janwarlardıñ mekendegenin eskilikti kitaptardan oqıp bilwge boladı.
Soñğı 400 jılda Ewrazïyada jer betinen jabaýı ögiz «twr» men üý jılqılarınıñ atategi bolıp sanalatın tarpañdar ğaýıp bolğan. Ärïne olardıñ joğalwına da adamdar sebepşi bolğan. Zoolog mamandar ötken zamandarda qazirgi Qazaqstan awmağındağı Sırdarïya, Şw, İle özenderiniñ boýındağı nw toğaýlar men qalıñ qamıstardı «turan jolbarısınıñ» mekendegenin alğa tartadı.
Turan jolbarısınıñ eñ soñğısı tipti XX ğasırdıñ alğaşqı jartısında awlanıp, öltirilgen. Sodan beri onıñ da ornın sïpap qalğan jağdaýımız bar. Qazaqstan awmağında iri mısıq tuqımdardastardan tek jolbarıs qana emes, onımen birge qabılan (gepart) jäne irbiz (leopart) sekildi jırtqış añdar da mekendegen. Al olardıñ da joýılwına adamdardıñ septigi tïgen dewge boladı. Ertedegi türkilerde odan keýin qazaqtarda Arıstan, Jolbarıs, Qabılan jäne İrbiz degen kisi attarı kezdesedi. Eger mundaý janwarlar bolmasa, ata-babalarımız olarğa qaýdan aýdar taqsın. Sol janwarlardıñ qaýsarlığına, batıldığına, äbjildigine tänti bolıp, sondaý batıl, qaýsar bolsın dep balaların solardıñ nıspısımen ataýtın bolğan.
Jolbarıstar men irbizder Ulı daladan joğalğanımen olardıñ twıstarı Azïyanıñ qïır şığısındağı nw Taýgalarda saqtalıp qalğan. Al osılarğa uqsas barıs bïik tawlardıñ adam ayağı jete bermes jotalarında tirşilik etken soñ qudaý saqtap aman qalğan. Al keýingi kezde öte sïrek kezdesetin jäne joýılıp bara jatqan janwarlardı arnaýı Qızıl kitapqa engizip, memleket olardı erekşe qamqorlıqqa alıp, arnawlı zoobaqtar men qorıqtarda bağıp saqtap otırğanı barşamızğa belgili. Sonıñ nätïjesinde jabaýı tabïğatta kezdespegenimen saqtalıp qalğan birşama janwarlar bar.
Biraz mäsele jöninde oý tolğağandaýmız, al endi negizgi taqırıbımızğa köşsek deýmin.
Mundağı bastı köñilge küdik uyalatatın närse – büginde bizdiñ «qulan» dep atap jürgen esekke uqsas jabaýı janwarğa baýlanıstı bolmaq. Endigi saraptawımız osı qulan jaýlı örbïtin boladı.
Ulı Dalanı jaýlağan ejelgi türkilerdiñ olardıñ urpaqtarı bolıp sanalatın qazaq xalqınıñ ömiri, turmıs tirşiligi, şarwaşılığı köbnese tört tülik malmen baýlanıstı bolğan. Sonıñ işinde äsirese jılqınıñ ornı erekşe dep aýtwğa boladı. Jılqınıñ etinsiz onıñ işinde qazı-qartasız, jal-jayasız qazaqtıñ ömirin elestetw mümkin emes. Qazaqtar jılqınıñ etin et atawlınıñ işindegi eñ bir dämdisi, eñ bir tatımdısı, eñ bir siñimdisi dep sanağan. Sondıqtan äli künge deýin jılqı soýıp as berw, jılqı soýıp toý jasaw qazaqtar üşin ülken abıroý, zor qurmet bolıp sanaladı. Ertedegi babalarımızdan qalğan añız, jırlarda añşılardıñ qulan awlap, olardıñ dämdi etine qarıq bolğandığı aýtıladı.
Bizge jetken bir añızda sayat qurıp, seýildegen xanzadanıñ «Aqsaq qulan» küýiniñ twwına sebepşi bolğandığı bayandaladı. Onda nökerlerimen qulan awlap jürgen xanzada jolında kezdesken qulannıñ bärin qırıp, soñınan bir qulınşağın ertip jürgen aqsaq qulanğa kezigedi. Xan balasınıñ qaharına tap bolğan aqsaq qulan qulınşağın ertip qaşa jöneledi. Alaýda jaraw at mingen qwğınşıdan aqsaq bolğan soñ qara üzip kete almaýdı. Al xanzada jolında kezdesken oljanı qarmap qalğısı keldi me eken, älde jas qulınşaqtıñ dämdi etine suqtandı me eken, ol älgi aqsaq qulannıñ qulınşağın atıp saladı. Qulınşağınıñ omaqasa qulağanın körgen enesi bawır eti balasın öltirgen qanıpezerdiñ özine qarsı umtılğan eken.
Sonda qulan bar arınımen xan balasınıñ atımen soqtığısqanda, qulannıñ özi de, atımen qulağan xandaza da sol jerde jan tapsırğan körinedi. «Jaýsız xabar äkelgenniñ kömekeýine kümis balqıtıp quyamın» degen xan jarlığınan qaraşıları ulınıñ öligin estirtw üşin xannıñ aldına küýşi kisini alıp barğan eken. Sondağı tartılğan küý «Aqsaq qulan» dep atalğan desedi ertedegi añızda. Ol küý osı künge deýin jetken.
Bul jerde biz «Aqsaq qulan» xïkayasın bayandawdı maqsat etip otırğanımız joq. Eñ bastı närse – ertedegi adamdardıñ qulan awlap, onıñ etin azıq retinde paýdalanğandığında bolıp otır. Sodan keýin ertedegi añızdarda bolsın, jazılıp qalğan jılnamalarda qulan esekke emes jılqığa uqsas dep jazılğan. Mine däl osı jer köñilge küdik uyalatadı. Qazaqtar jılqınıñ jäne jılqı tuqımdas jabaýı janwarlardıñ etin jegen. Al esekti erteden eti jewge jaramsız, türi qoraş usqınsız janwar dep sanağan. Tek onı minip qoý bağwğa, arbağa jegip jük taswğa paýdalanğan. «Esektin eti aram, eñbegi adal» degen söz sodan qalğan şığar.
Al endi ertedegi qulandardı öz közderimen körip, olardı awlap, etin jegen kisilerden sır tartıp köreýik. Solardıñ biri XV-XVI ğasırlarda jasap, Orta Azïyanıñ bïlewşisi bolıp, soñınan tağdır talaýımen Ündistanğa barıp, sonda Ulı Moğol ïmperïyasınıñ negizin salğan, Aqsaq Temirdiñ urpağı Zahïr-ad-dïn Mumammed Babır öziniñ «Babırnama» attı şığarmasında bılaý dep jazadı: «Bul qonıstan tañsäriden attanıp, Qattawız jazığında añ awladıq, sansız köp qulan men kïik qorşawğa alındı. Köptegen kïik pen qulandı jwsatıp saldıq. Añ awlağan kezimde bir qulandı qwıp, jaqındap qalğanımda sadaq tarttım, ile-şala tağı bir attım, eki oq ta darığanımen qulan jığılmadı biraq jügirisi burınğıdan bayawladı. Attı tebinip qulanğa janap keldim de qulaq-şekeden pergenimde keñirdegi qaq bölinip tüsti. Qulan sekirip, omaqasa qulağanda, artqı ayağı üzeñgimdi ilip alıp kete jazdadı. Meniñ semserim jaqsı şabatın edi. Qulan ğajaýıp semiz eken. Qazısı bes eliden säl-aq kem eken. Moğolstanda qulan awlağan Şırım Tağaý, tağı basqa adamdar tañ qalıp: «Moğolstannan da mundaý semiz añ sïrek uşırastıratın edik»,– desti. Sol küni tağı bir qulan attım. Awlanğan kïik pen qulannıñ köpşiligi semiz boldı, biraq men şawıp tüsirgen qulandaý semizi uşıraspadı. Şapqınşılıqtan qaýtısımen, Kabwlğa kelip qos tigip jattıq.» Bul 1508 jılı qazirgi Awğanstan jerinde bolğan oqïğa. Babırdıñ mälimetine qarağanda älgi qulannıñ qazısı bes elige jwıq eken. Bul büginde arnaýı bağılğan jılqılardıñ qazısına jeteğabıl. Al osı küni bizder qulan dep atap jürgen esekke uqsas janwardıñ osınşalıq qazısı bolar ma eken? Joğarıda Babırdıñ aýtwınşa qasındağılardıñ biri – Şırım Tağaý Moğolstanda yağnï bügingi Qırğızstan men Qazaqstannıñ oñtüstik-şığısında qulan awlap körgen kisi eken. Demek XVI ğasırda qulandar qazirgi Qazaqstan jerinde üýir-üýir bolıp jürgen dep topşılawğa boladı.
Babır bul şığarmasında tek Ündistanda ğana mekendeýtin janwarlar men qustarğa toqtalğan, olardıñ tizimin jasap, birşama sïpattama berip ötken. Bir ökinişti jeri ol Orta Azïyanı mekendegen janwarlar jaýında täptiştep jazbaptı. Biraq sol zamandağı adamdar üşin bäri de belgili bolğan ğoý. Olar özderinen keýin keýbir añdar men qustardıñ joýıların qaýdan bilsin.
Aw, sonda Babırdıñ aýtıp otırğan qulanı men bizdiñ büginde körip-bilip jürgen qulanımız, qaý qulan? Osı bir küdigimizdiñ seýilwine jäne aqïqatqa köz jetkizwimizge XIX ğasırdağı orıs sayaxatşısı N.M. Prjevalskïý jol aşatın sekildi. Ol kisi öz ömirinde bes ret ékspedïcïyağa şığıp, Azïya elderine sayaxat jasağan jäne 33 268 km joldı jürip ötken eken.
XIX ğasırda kezekti bir sayaxatında N.M. Prjevalskïý qazirgi Moñğolïyanıñ oñtüstik-batısında Gobï şölin kesip ötip bara jatıp, jılqığa öte uqsas jabaýı janwardı körip qaladı. Ol jalma-jan atımen sol janwardıñ soñınan qwıp, sodan soñ onı ustap aladı. Keýin ol kisi sol oljasın Reseýge alıp kelgen. Sodan beri osı bir jılqığa öte uqsas janwar «Loşad Prjevalskogo», yağnï Prjevalskïý jılqısı dep atalıp ketti. Şın mäninde sayaxatşı N.M. Prjevalskïý bul janwardı qoldan jasap ne bolmasa jılqılardıñ är türli tuqımdarın bwdandastırıp şığarğan joq qoý.
Reseýde «Orlovskïý rısak» yağnï «Orlov jelisti jılqısı» degen jılqınıñ türi bar. Onı XVIII ğasırdıñ soñında knyaz Aleksïý Orlov birneşe jılqılardıñ tuqımdarın bwdandastırw arqılı şığarğan. N.M. Prjevalskïý bar bolğanı tabïğatta erkin tirşilik etip jürgen tüz tağısın qolğa tüsirdi. Sonda bul jılqı tektes beýbaq janwar Prjevalskïý ustap alğanğa deýin atawsız jürgen be? Ulı Dalanıñ ärbir jügirgen añına, jıbırlağan jändigine, uşqan qusına jäne ağaşı men ösimdikterine deýin at qoyuğa şeber ejelgi türkiler odan keýingi qazaqtar osınaw jılqı tektes körikti janwardı atawsız qaldırğanı nesi?
Ärïne osı bir tüz tağısın ertedegi babalarımız nazardan tıs qaldırğan dewge kümänmen qaraýmın. Äsili, meniñşe nağız qulan tap sol Prjevalskïý jılqısı bolwı mümkin. Öýtkeni ol öte jılqığa uqsas jäne turqı men boýı jabı jılqımen şamalas. Eger bul jabaýı janwar jılqımen soqtığıssa onı qulatatındaý qawharı bar jäne onıñ Babır aýtqandaý bes eli qazısınıñ bolatınına kümän keltirwge bolmaýdı.
Al qazirgi esekke uqsas qulannıñ jılqını sürindiretindeý küşi joq. Sodan soñ qulan sözin étïmologïyalıq jağınan saraptap körsek, ol «qula» jäne «añ» degen sözderden quralğan sekildi. Qula – aqşıl sarı tüs. Olardıñ üý jılqılarınan bir erekşeligi – tüsi. Qulandardıñ üýiri men tobırı qanşa köp bolsa da, olar bir-birinen aýırğısız bir tüsti, yağnï qula tüsti boladı. Üý jılqıları sekildi – ala, qara, kök, torı, boz bolmaýdı. Bir otar aq buýra (merïnos) qoýdı körgeniñiz bar ma? Qulandar da solar sekildi bir tüstes boladı.
Ertedegi abız babamız Asan Qaýğıdan qalğan qarïya sözderde: «Quýrığı joq, jalı joq, qulan qaýtip kün körer. Ayağı joq, qolı joq, jılan qaýtip kün körer» degen şwmaqtar kezdesedi. Degenmen de nağız qulannıñ, yağnï Prjevalskïý jılqısınıñ jalı da, quýrığı da bar jäne birşama qalıñ. Tek olardıñ jalı jılqılardıñ jalı sekildi jelkesinen tömen qaraý tögilip turmaýdı. Küzelgen taýdıñ jañadan ösken jalındaý jelkesinen joğarı qaraý bir qarıstaý bolıp tikireýip turadı jäne mañdaýında kekili bolmaýdı. Asan Qaýğı babamızdıñ «jalı joq» degeni – qulan jalınıñ uzın emestigin jäne jılqı jalı sekildi tögilip, salbırap turmaýtının meñzegeni bolar.

Ertedegi añız-äñgimelerde, qarïya sözderde, jazılğan jılnamalarda qulannıñ kezdeswi olardıñ Ortalıq Azïya men Qazaqstannıñ dalaların mekendegenin jäne üýir-üýir köp bolğandığın bildiredi. Biraq adamzat olardıñ dämdi eti üşin awlap, soñınan joýılwına deýin aparğan. Onıñ üstine tek adam ğana emes jırtqış janwarlar da olardıñ azayuına özindik üles qosqan dep oýlawğa boladı. Olardıñ eñ soñğı jan saqtağan mekeni qazirgi Moñğolïyanıñ awmağındağı adam ayağı jete bermeýtin Gobï şöliniñ bayabandarı bolıp qalğan. Äýtewir osı bir öñirde körikti tüz tağısınıñ saqtalwına tabïğat jağdaý jasağan sekildi. Äne sol jerden N.M Prjevalskïý olardıñ birewin ustap alıp adamzatqa qaýta tabıstırğan. Sodan beri olardı öte sïrek kezdesetin janwar retinde «Qızıl kitapqa» engizip, joýılwdan saqtap qalğan. XX ğasırdıñ soñında arnaýı zoobaqtar men pïtomnïkterdiñ ösirwiniñ nätïjesinde qulandardıñ sanı dünïe jüzinde 300 basqa jwıqtağan. Qazir olar budan birşama köp te bolwı mümkin. Qazaqstandağı zoobaqtar men arnaýı qorıqtarda da qulandar bar. Almatı oblısındağı Altın emel tabïğï qorığında birneşe bası bar. Almatı zoobağında bes bası onıñ işinde bir aýğır, eki bïe, bir baýtal jäne bir qulınşaq bağıp kütilwde.
Almatı zoobağındağı jabaýı jılqılar turğan qorşawdıñ joğarğı jağına taqtaýşa ilingen jäne onda «Prjevalskïý jılqısı» dep jazılğan, tömengi jağında qosımşa «tüzat» dep körsetilgen. Meniñşe, bul jılqını tüzat dep ataw durıs bola qoýmas deýmin. Sebebi: ertedegi qarïya sözderde jäne añız äñgimelerde köşpendiler dalanıñ jabaýı tarpañdar men qulandarın tirideý qolğa tüsirip, olardı üý jılqılarına qosaqtap baýlap birtindep jwasıtıp qolğa üýretkendigi aýtıladı. Qolğa üýretilgen tarpañdar men qulandardı üý şarwaşılığına beýimdep, olardı minis köligi retinde paýdalanğan. Mine sondaý dalanıñ jabaýı jılqıların, tüzdiñ tağı attarın ertedegi qazaqtar «tüzat» dep atağan sekildi. 1957 jılı Gobï şölinen qulannıñ eñ soñğı Orlïca attı bïesin ustap, onı Wkraïnanıñ Xerson oblısı Askanïya-Nova qorığına äkelgen. Qazir onıñ bağa jetpes urpaqtarı sol qorıqta jartılaý erkindikte tirşilik etip jatqan körinedi.
Kezinde Türkmenstannan äkelinip Aral teñiziniñ Barsa kelmes aralına jiberilgen esekke uqsas jabaýı janwardı qulan dep jañsaq atap jürgen sïyaqtımız. Buğan nağız qulandardıñ joýılıp ketwi, yağnï Qazaqstan dalalarında olardıñ mülde uşıraspawı sebep bolğan şığar dep oýlawğa boladı. Qulandardı körmegen adamzattıñ keýingi urpaqtarı olardı şatastırıp alğan bolwı mümkin. Sonda bul esekke uqsas jabaýı janwardıñ öz atı qandaý bolğan? Bul suraqqa jawap bermes burın XV-XVI ğasırlarda jasağan arqalı Şalkïiz jırawdıñ tüýdek-tüýdek öleñderiniñ birer şwmağına jügineýik. Onda:
Alma moýın sam üýrek
Ana Edilden köksigen
Köldi tastap qırğa uşsa
O-dağı bir tarlanğa jolığar!
Dalada qulan, dombaý şubırsa
O-dağı bir egewli oqqa jolığar!
Tağıdaý tün türe qarağan,
Tañ berisip jwsağan,
Tarpañdaý tizesin bügip sw işken
Arqada mezgilsiz jılqı jwsasa,
O-dağı bir aş qasqırğa jolığar!
Osı öleñ şwmağındağı tarpañ, qulan, dombaý atawlarınıñ qandaý janwarlarğa tïesili ekenin 1998 jılı 21 nawrızda şıqqan «Egemen Qazaqstan» gazetiniñ betinen tabwğa boladı. Onda Qazaqstandı ertede jäne qazirgi künde mekendegen jäne tirşilik etip jatqan janwarlardıñ atawı jarïyalanğan. Sol tizimde osı üş türli ataw da bar. «Qulan – üýir bolıp jüretin jabaýı jılqı», – dep jazılğan, al «dombaý-jabaýı – tağı esek»,– dep körsetilgen.
Demek bügingi bizdiñ qulan dep jürgen esekke uqsas jabaýı janwardıñ şın atawı «dombaý» bolğan dep joramaldawğa boladı. Ğılımï aýnalımda olardı «onagr» dep te ataýdı. Onagr – jabaýı, tağı esek, yağnï dombaý. Sol gazette tağı, jabaýı jılqınıñ bir türi tarpañ jaýında da aýtılğan. Onda: «tarpañ – jılqınıñ jabaýılanğan tağı türi» dep jazılğan jäne olardıñ sur tarpañ (dalalıq tarpañ), qoraş tarpañ (orman tarpañı) dep atalatındığı jöninde mälimet beredi. Alaýda zoolog ğalımdar tarpañdar bügingi üý jılqılarınıñ tikeleý atategi bolğandığın alğa tartadı. Bul tarpañdar da XIX ğasırda jabaýı tabïğatta joýılıp ketken. Biraq ta olardıñ birneşewi jılqı zavodtarında 1918 jılğa deýin saqtalğan degen mälimet bar. Tipti olardan qalğan tuqım bügingi künge deýin jetwi mümkin. Tek, olardı Reseý jılqı zavodtarınan surastırıp körw kerek.
Tarpañdar dene turqı jağınan qazirgi jılqılarmen şamalas bolğan. Tüsi sur, jalınan bastap şoqtığı, jotasınan jayasına qaraý bir jolaq qara tüsti, quýrığı da qara bolıp keledi. Al olardıñ tarpañ dep atalwı tağı jılqılardıñ asaw jäne dolı minezine, jer tarpıp, kökke twlap turatındığına baýlanıstı atalğan şığar, yağnï «jer tarpığan añ» degen mağınağa saý keletin sïyaqtı. Osındaýda arqalı Şalkïiz jırawdıñ tağı bir öleñ şwmağı oýğa oraladı:
Arqanıñ quba jonında,
Arıstan oýnar şarq urıp,
Ataýı erdiñ tusında
Tulparı turar tarp urıp.
Sol Şalkïiz jıraw öz qolımen qulan awlağan Babır patşanıñ zamandası bolıp keledi. Demek, bul kisiler öz zamanında Ewrazïyanıñ apaýtös dalaların mekendegen jılqı tuqımdas tağı janwarlardı öz közderimen körgen degen söz. Ol kezde olar añşılarğa qalıñ tobırımen kezdesken şığar. Sodan beri olardı dämdi eti üşin awlap, tuqımınıñ tuzdaý qurwına deýin aparğan.
Tarpañdar da, qulandar da Ewrazïyanıñ qoñırjaý beldewiniñ qısı men jazına beýimdelgen dewge boladı. Tipti, qaqağan qıstıñ özinde olar tebindep jaýılıp, öz qoregin özderi tawıp jep tirşilik etken. Al esek tuqımdas dombaýlar swıqqa tözimsiz jäne qısta tebindep jaýılwı neğaýbıl. Olar negizinen Orta Azïyada onıñ işinde Türkmenstan sekildi qısı salıstırmalı jılı jaqtardı tirşilik etken. Dombaýlardıñ jabaýı jılqılarğa qarağanda saqtalıp qalwına, olardıñ etiniñ jewge jaramsız bolğandığı sebep bolğan dep oýlawğa boladı. Bul janwarlar da büginde Qazaqstanda, Türkmenstanda arnaýı qorıqtarda ösirilip, memlekettiñ qamqorlığına alınğan.
Sonımen, joğarıdağı mälimetter men oý-pikirlerdi, joramaldar men dälelderdi keltire otırıp tabïğatta öz atawlarınan aýrılıp, jañsaq atalıp jürgen tüz tağılarınıñ ertedegi xalıq qoýğan şın atawın qaýtarğandaýmız.
Tabïğattağı ärbir janwar bolsın, añ bolsın sol janwardı tawıp alğan ne bolmasa bağıp alğan adamnıñ atımen emes, öziniñ baýırğı xalıq qoýğan atımen atalğanı durıs bolar dep oýlaýmın. Bulaý bolğanı sol janwarlardıñ özderi üşin de olardıñ bolaşaqta tabïğatta öz orındarın tabwı üşin de kerek bolar deýmin. Jer betinde tek osı bir jılqı tuqımdas janwar ğana özin tawıp alğan adamnıñ atımen, yağnï «Prjevalskïý jılqısı» dep ataladı eken. Ärïne, söz joq bul jabaýı jılqınıñ jer betinde saqtalıp qalwına äweli jaratqan, sonan soñ N.M. Prjevalskïýdiñ eñbegi zor. Ol kisi kenezesi kewip, adam ayağı baspas qw meken, şöl bayabandı kezip sayaxat jasamasa, endigi bul tüz tağısınıñ tuqımı tuzdaý qurıp, özi joýılğan janwardıñ sanatına qosılıp, tarïxtıñ ötken qoýnawına siñip, tek onıñ emis-emis elesi ğana qalar edi.
Soñğı 40-50 jılda qulandardı jabaýı tabïğat ayasında – sol Gobï şölinen de eşkim kezdestirmegen eken. Demek bul janwarlar tabïğatta mülde joýılğan degen söz. Keýingi kezderi zoobaqtardan qulandardıñ bir böligin Moñğolïyanıñ Gobï qorığına tabïğat ayasına erkindikke jiberwge ğalımdar şeşim qabıldağan körinedi. Bul qulandar qazirgi Qazaqstannıñ zoobaqtarında jäne arnaýı qorıqtarında bağılıp ösirilwde. Eger ğalımdar şın mäninde qulandardı köbeýtkisi kelse, tap osı nağız qulandardı, yağnï bügingi ğılımï aýnalımda «Prjevalskïý jılqısı» dep atalıp jürgen janwardı köbeýtse abzal bolar edi. Bügingi tañda bul mäseleni şeşwge memlekettiñ jağdaýı molınan jetedi ğoý. Tipti üý jağdaýınıñ özinde eki-üş bas jılqıdan birneşe jılda bir üýir jılqı örgizwge boladı ğoý. Tek bul jılqılarğa arnaýı mamandar men memlekettiñ qamqorlığı asa qajet. Kezinde, XVIII ğasırda jasağan awzı dwalı Buqar jıraw babamız:
Qulandar oýnar qw taqır
Qwraý bitpes demeñiz
Qwraý bitpes quba jon
Qulan jortpas demeñiz,– dep beker aýtpağan bolar. Eñ bolmağanda bügingi tañda bul qulandar arnaýı qorıqtardıñ qwraý bitken quba jondarında jortıp jürse, sonıñ özi de tabïğatqa jasalğan qïyanattıñ ornın toltırar edi-aw. Al endi osı oýımızğa bïologïya jäne zoologïya salasında qızmet etip, Qazaqstannıñ fawnası men florasın zerttep jürgen arnaýı mamandar ne aýtar eken. Eger ondaýlar bar bolsa, ärïne.
Al sizder qandaý oý qosasız, qadirli oqırman.




Pikir üstew

É-poşta mekenjaýıñız jarïyalanbaýdı. Mindetti örister * tañbalanğan

Back to Top ↑