banner-top12

Salt-dästür 14

Qosqan waqıtı Nawrız 1, 2016 | 965 ret oqıldı | saýtqa qosqan shalqar

0

Qımız – qazaqtıñ ulttıq swsını

Ana süti men jılqı süti – bizdiñ tarïxımızdıñ bası.

Ğafw Qaýırbekov

“As – adamnıñ arqawı” dep danalıq oý qaldırğan babalarımız ğasırlar boýı tabïğat anamen bite qaýnasıp ğumır keşken. Jaratılısıñ bergen nesibesin terip jep, tabïğatpen bite qaýnasıp urpaq örbitken. Rïzığı mol Alla tağalanıñ jaratqan pendesi köşpeli ömir kerweninde eñ qunarlı mıñ jarımnan astam tağamdardı azıq etken deýdi zerttewşi ğalımdar.

Erteli keş mal bağwmen kün keşken babalarımız onıñ terisin uqsatıp kïim etse, müýiz, süýek, tuyağınan türli turmıstıq buýım öndirdi. Eti men sütin azıq etip. Tört tüliktiñ qadir qasïetin tereñ uqqanı sondaý, qıstıñ üskirik ayazı men jazdıñ aptap ıstığına qaramaý mal basın köbeýtti.

Köne añızdarğa jüginsek, jer betinde eñ alğaş bolıp jabaýı jılqını qolğa üýretken de bizdiñ babalarımız eken. Jıldar boýı özderin üstem ustap kelgen batıs ğalımdarı da munı  büginde resmï türde moýındap, jarısa jazw üstinde. Solardıñ biri brïtan ğalımdarı jabaýı jılqını eñ alğaş qazaqtar qolğa üýretkenin taýğa tañba basqandaý etip däleldep şıqtı. Demek, Qambar ata tüliginiñ jalın jaýjürek qazaq xalqı budan bes jarım mıñ jıl burın aq tartıp minipti.

Ata qonıstı köziniñ qaraşığındaý körip, jalawlı naýzasımen ottı jırımen qısıq qan qalğanşa qorğap, bügingi ürpaqqa ulan ğaýır jer qaldırğan jırawlar tolğawları da tarïxtıñ asıl betteri.

Jelide qulın jawsasa,

Kermede tulpar bwsansa

Säni keler uýqınıñ.

Jılqı qoldan taýğan soñ,

Qızığı keter külkiniñ

Qızdıñ körki qulpıda,

Jigittiñ körki jılqıda! –

 

degen asqaq arman,

 

Özenge bïe baýlatıp,

Töskeýde orda ornatıp,

Asqar bir tawdı jaýlasam,

Jelilep bïe baýlasam, –

dep keletin Aqtamberdi tolğawları,

 

Edildiñ boýın el jaýlap,

Şalğınına bïe biz baýlap,

Orındıqtaý qara sabadan

Bozbalamen külip, toýlap,

Qımız işer kün qaýda!

Arwdan asqan jan bar ma,

Jılqıdan asqan mal bar ma! –

 

nemese,

Bïeniñ süti – sarı bal,

Qımızdan asqan däm bar ma?! – dep keletin jırawlardıñ asıl söz ülgiliri – dala şärbatı qımızdıñ qadir qasïetin men qasïetti jılqı balasınıñ qazaqpen egiz uğım ekenin paş etedi.

Birge kelsek, Bernïyaz Küleev, Tölegen Aýbergenov sındı birqatar aqın jazwşılar da qımız qasïetin asqan iltïpatpen twındılarına arqaw etedi. Kezinde ulı swretker M.Äwezov Almatıda jol boýında qımız satwşı kisige arnaýı barıp, qımızın tügel satıp alıp, qoyar da qoýmaý mäşïnesine otırğızıp alıp, üýine äkelip, mol qarjı berip şığarıp saldı. Sol qımızşığa ünemi qamqorlıq jasap jürdi deýdi. Bul da bolsa qımızdıñ qudiritine degen jazwşınıñ bölekşe qurmeti bolar!…

Bügingi qım qwıt texgologïya zamanında ulttıq tağamdar men swsındarıñ adam ömirindegi mañızın nasïxattaw arakidik bolsa da baspasöz ben telïdarda qozğalıp jür. Keler urpaqtıñ deni saw, sanası sergek bolıp öswi üşin ğasırlar boýı jalğasın tawıp kele jatqan qundılıqtarımızdı kün saýın nasïxattaw artıq emes. Töreğalï Täşenovtıñ tömendegi öleñin de berwdi jön körip otırmız.

JILQI – JINIM

Qazaqqa jılqı minez qanmen kelgen,

Şurqırap tabısatın äwdem jerden.

At minsem – arqalanıp şığa kelem,

Kerilip odan kergen kewdem.

Äwelde jılqı kökte jaratılğan,

Jazılğan bolwğa erdiñ qanatınan.

Er toqım, erge qajet jarağımen

Jerge daýın küýde qaratılğan.

Jan qïğan Jappar üşin jılqı – janım,

Jolına jaqqan Täñir nur – şırağın.

Jalqı küý, jüpar ïis, sulw äýel,

Jüýrikteý tarqata almas jan qumarın.

Antetken Allam özi şapqan etpen,

Jarasqan jawğa qarsı atqan oqpen.

Jalğannıñ jalğandığın qaýran da jurt

Jılqınıñ janarınan jattap ösken.

Bilingen qır astınan qasqa demi,

Tabanı bir tïmegen tasqa tegi,

Serti üşin mert bolğan attı oýlasañ

Uşına saqalıñnıñ jas keledi.

 

Qımız qalaý paýda boladı?

Qazaq pen moñğol xalıqtarında qımızdıñ paýda bolwı twralı ortaq derekter bar. Qazaqta Qambar ata jılqını alğaş ret qolğa üýretedi. Tuñğış qımızdı aşıtadı, öýtkeni bïeniñ süti ne aýran, ne irimşik, ne süt bolmaýdı, otqa pispeýdi, sonda Qambar ata aşıtıp qımız jasaýdı.

Al qımızdıñ şığw tegi twralı moñğol syujeti bılaýşa örbïdi: «Ertede jalğız bïesi bar bir adam köl jağasında meken etedi. Bir küni älgi bïesi qulındap, qulını ayaqtana almaý kölge qulap mert bolıptı. Sodan bïeniñ jelini sızdağandıqtan olar sütin sawıp, jïya beripti. Bir küni tawdağı äwlïege zeket bergeli barğan üý ïesi:

Bir bïem bar edi. Qulını ölgen sonı sawıp, jïnaý bergen edik, süti aşı, bir türli dämdi deýdi.

Sonda äwlïe: E, onı qımız deýdi, mağan alıp keliñder, sodan keýin küş qwatı barlarıñ ağaşqa arqan jip baýlap, daýın otırıñdar» deýdi. Köp keşikpeý aspannan qalıñ jılqı tüskende adamdar şama şarqınşa baýlap matap alıptı. Jılqı men qımız alğaş osılaý paýda bolğan eken. Mine, jılqını alğaş qolğa ustap, tuñğış ret  qımızdı aşıtıp üýretwşi qazaqta Qambar ata bolsa, moñğolda Taw äwlïesi ekenin bildik.

«Qımızdı alğaşqı paýdalanğandardıñ biri, bizdiñ oý13ımızşa, arïý taýpaları», deýdi A.Biläl.

Oğan birinşi dälel – Avestada arïý taýpaları süt tağamdarın (qımız – tağamdarına jatadı) paýdalanadı dep jazılğan. Sonımen qatar, qımızğa baýlanıstı eñ köne jazba derekter Gomer (b.z.d. IXğ.), Gerodot (b.z.d. ..ğ.), Sımya Cyan (b.z.d. II ğ) men Strabonda (I ğ.) kezdesedi, jäne keýinirek qımızdı üýsin, xun jäne türik tektes taýpalar jaqsı meñgerip paýdalanğan. Ğılımnıñ oýınşa, qımızdıñ paýda bolğan waqıtı b.z.d. XI-IX ğğ. qola däwiriniñ soñı arïý taýpaları küneltwiniñ ayaqtalğan kezinde yağnï, Beğazı Dändibaý mädenïetiniñ ornığw waqıtımen baýlanıstıradı. Marko Polo Qubılaýdıñ jılqılarınıñ işinde on mıñdaý «appaq qardaý appaq», eş dağı joq bïleri bar bolğanın jaza otırıp, «Bul bïelerdiñ qımızın tek Qubılaý men onıñ jaqın twıstarınıñ ğana işwge quqı bar, deýdi. Al eger, älgi aqşaqardaý bïelerdiñ qımızın kelgen qonaqtarına berse, ol üý egesiniñ bölekşe qurmetin bildirgen.

XIX ğasırdıñ soñında Semeýlik Şubaraýğır men Tortwıl rwınıñ eki baýı quda bolıptı. Şubaraýğırlıq qız küýewiniñ aldında taza bolmaý aýıptı eken. Sonda eki jaqtıñ bïleri kelisip, bul jaýdı xalıqtan jasırmaq bolıptı. Qızdı qırıq aqboz bïeniñ sütine şomıldırıp, sodan soñ jigitke qosadı. Eki iri rwdıñ arasında jik tüspesin dep bïler keñesi osılaý şeşwge mäjbür bolğan deýdi aýtwşılar. Olar qırıq sanınıñ kïeliligine süýense kerek. Är Boz bïeniñ sütiniñ qasïeti de tegin bolmağanı ğoý.

 

Qımız baptaw da bir öner

Xalqımız astıñ adam ömirindegi mañızdı asa joğarı bağalağan. Qonaq kütwdiñ mädenïetin de jetik meñgergeni belgili. Eldi biriktirw, el qurmettilerin qadirlewdi de, özderiniñ mırzalıq, märttik ülgi, önegeli qasïetteri men artıqşılıqtarın bildirw de, el däwleti men qarım qabiletin, tüsinigin tanıtwdı da qazaq keñ dastarxan arqılı yağnï as, qonaqası arqılı bildirgen. Osı oraýda jaqsı söz aýtıp, dämdi tağam usınwmen birge onıñ kirşiksiz taza, äşekeýli, taza ıdıstarına deýin erekşe nazarda ustağan. Jol üstindegi jolawşı da tüsken üýin qonaqqa degen ıqılası men qonaqası berw mädenïeti arqılı sınap, bağalap kelgen.

Qazan ustap, däm äzirlew qazaq äýelderiniñ enşisinde bolğan. Alwan türli tağam daýındawmen birge qısta da, jazda da onıñ taza äri bülinbeý saqtalwınıñ ädis täsilderin jetik meñgergen. Mundaý ürdisti qazaq anaları urpaqtan urpaqqa taratıp, büginge deýin jetkizgen.

Qımızdıñ türleri

Qımız – xalqımızdıñ ğasırlar boýı üzdiksiz paýlanıp kele jatqan  ulttıq swsın.  Ol tek tağam ğana emes, sonımen qatar xalıqtıñ qasïetin, däwletin, saltanatın, baýlığın, mırzalığın, dastarxan beerkesin bildiretin ırıs belgisi dese de boladı. Özge tağamdarğa qarağanda, qımızdı daýındawdıñ ädis, täsilderi, salt dästürleri, ırımdarı men käde jol joralğısı öte köp.

Köktem twıp, qulındağan bïe baýlanıp, sawıladı. Bïeniñ aşımağan sütin sawmal deýdi. Oğan arnaýı aşıtqı qosılıp, eki üş künnen keýin aşıladı. Alğaşqı qımızdı üý ïesi özi işpeýdi, dästür boýınşa         ülkenderin şaqırıp, awız tïgizip, batasın aladı. Munı «Qımızmurındıq» deýdi. Daýındaw ädisine, qasïetine, sapasına jäne saqtalw waqıtına baýlanıstı xalqımız qımızdı birneşe türge böledi. Jäne olardıñ är türin jılqı jasınıñ atawımen ataýdı.

… Qımızdı türki xalıqtarı da qasïet tutadı. Boz bïe qımızı äsirese ant berw kezinde işilgen. Keý kezde qara bïeniñ qımızın arbağa tïep, oğan qasïet berw üşin eki ottıñ arasınan ötkizgen.

Zerttewşiler qımızdıñ eki türin aýqındağan, olar: qısqı jäne jazğı qımız. Qısqı qımız köbine baý manaptarğa arnalıp daýındalğan. Jazğı qımızdı kedeýler de işken.

Wız qımız – bïeni alğaş baýlap, jañadan aşıtılatın qoyu qımız. Wız qımızdı aşıtwğa qazı, jal maýı, bïdaý, qurt, aýran, qatıq, aşığan köje, rawğaş t.b. aşıtqı retinde paýdalanadı.

Bal qımız – jılqınıñ sür qazısın qosıp, äbden babına keltirilip pisilgen qımız. Bul basqa qımızğa qarağanda sarı äri qoyu, dämdi, juğımdı, tuşı  boladı.

Qımızğa tättilik däm berw üşin bal, qant, örik meýiz qosıp ta pisirdi. Bal qımız köbinese sırqat adamğa, balalarğa, sondaý-aq jas bosanğan äýelderge arnaladı.

Taý qımız – bir kün saqtalğan qımız.

Qunan qımız – eki-üş kün saqtalğan, tolıq aşığan qımız.

Ol sawmal işpeýtin adamdarğa beriledi. Keýde ol as pen toýlarğa aparw üşin, uzaq otırıstarda işip otırw üşin dayarlanadı.

Dönen qımız – üş tört tün saqtalğan öte küşti qımız.

Besti qımız – tört bes tün saqtalıp aşwı äbden jetken qımız. Qımız türleri men erekşelikterin xalıq atına baýlanıstıra ataýdı.

Munımen qatar şöp bwını qatıp, küzde sawılatın qımızdı «sarı qımız» deýdi.

Bul küzde qonıs awdarw sïyaqtı köşip qonwdan qımız köp şaýqalıp, köp pisiledi de, irimtigi jaqsı jazılıp, aşwı bilinbeý qımızdıñ küşi öz boýına siñgen sarğılt boladı. Jaña sabanıñ ïisi, dänge tolğan  gül – bäýşeşek şırındarı qımızğa işken adam jadırap terlegiş, köp işse mawjırap uýıqtağış keledi.

Munıñ qwatı küşti äri emdik qasïeti de joğarılaý tüsedi.

Qısta qısır bïelerdi ustap sawıp, onı «qısıraqtıñ qımızı» deýdi. Bul nağız sapalı, qasïetti därw şïpalı swsın dep asa joğarı bağalanadı. Qulın bïeniñ «alğaş qulındağan bïe) qımızın «qısıraqtıñ qımızı» deýdi. Jas bïeniñ süti bolğandıqtan bul birneşe qulındağan bïeniñ qımızınan qwatı  da joğarı boladı. Burınğı qımızdıñ üstine sawmal qosılsa onı «tünemel qımız» deýdi.

Mol qordıñ üstine süt qışqılı arnawlı torsıqta saqtalıp, eki täwlik sapırılğan, piswi jetilgen qımız. Tünemel qımız asıqpaý otırıp, uzaq mäjilis-mäslïxattarda işwge dayaralanadı. Onıñ qızdıratın küşi boladı. Sondıqtan onı köbinese qurt, maý, irimşikpen işken. Osığan oraý Abaýdıñ:

Osı qımız qazaqqa,

Maqtanıñ ba, asıñ ba?

Qımızdı basar artınan,

Et dayar ma qasıñda, – deýtin öleñi de bar.

Birneşe kün saqtalıp, baptalğan qorğa üstemelep sawmal qosılsa, ol «qorabalı qımız» dep ataladı.

Nawqas adamdarğa arnaýı tosap qımız jasalğan. Sabadağı qımızğa qoýdıñ jas etin salıp, küni boýı pisip, aqsöñke et qaldığı alınğannan keýin nawqasqa işkizgen.

Därilik şöpter qosıp aşıtw arqılı da qımızdıñ emdik qasïetin baýıtıp otırğan. Mısalı, şırğanaq qosılıp aşıtılğanı – Şırğanaq qımız dep atalğan. (Waq, domalaq kelgen sarğış jemisimen öte qundı därilik maý alınatın tikenekti buta: «oblepïxa( qazaq tiliniñ tüsindirme sözdiginen).

Biz bul jerde qımızdıñ köpke tanımal negizgi türlerin ğana atap  öttik.  Al qazaq étnografïyasına tän jazba derekterde qımızdıñ budan özge otızğa jwıq türleri bar deýdi zerttewşiler. (s.Qalïev, A.Esjanov. Étnopedagogïka,  № 25006j).

Istalmağan, kütimsiz ıdısta nemese mezgilinde qotarılmağan köp turıp qalğan qımız öziniñ jaqsı qasïetin joýıp buzıladı. Ondaýdı «aýnımal», «aýnığan» nemese «tatıp ketken», «tatımal» deýdi.

Kirpïyaz, asa sezimtal xalqımızdıñ arasında erekşe däm sezgiş qasïetimen daralanğan adamdar bolğan deýdi biletinder. Ondaý bitimdi jandardı «jerwik» dep atap, aýrıqşa qadirlep, astı üstine tüsip jik japar boladı eken. Onıñ özindik sırı da joq emes. İlgeride sondaý qasïetti ïelengen bir kisi el aralap kele jatıp bir ataqtı baýdıñ üýine tüstenedi. Sirä, üý ïesi alıs saparğa attanıp ketse kerek. Adwın bäýbişe äp sätte qonaqtı kütip alwdıñ qamına kirisedi. Şaý qoýılıp, dastarxanğa tağam keledi. Mal soýılıp, jelige bïe baýlanadı. Bir ğajabı älgi jolawşı şaýdı bir urttap, äri ısırıp qoya saladı. Asta tök tağamdardan da när sızbaýdı. Kütwşi jigitter añ tañ, qanşa bäýek bolsa da qonaq asqa qaýta qol sozbaýdı. Ne kerek jolawşı sol küýinde attanıp ketedi. Bäýbişe amalsızdan baýğa şabarman jiberedi. Qoýşı, äýtewir oqïğanıñ qısqası älgi baý basqa balasınıñ qolındağı   jaýlawdan şeşesin aldırıp, älgi jumbaq jaýdıñ sebebin suraýdı. Sonda şeşesi sonaw jıldarğı balalıq şağında öz äkesiniñ osı bulaq basında mal toğıtqanın esine aladı. Mine, keremet! Sol eski zamandağı şomıldırğan qoýdıñ şwaş dämin sezgen ğoý sabazıñ dep, käri keýwana oýın topşılaýdı. Ne kerek bu ğajapqa közi jetken baý odan da joğarı şatqaldağı mal ayağı baspağan şuraýlı şalğınğa üý tiktirip, älgi jerwik jolawşını qaýta şaqırıp, qonaqası berip, at – şapan aýıbın qosa beripti deýdi. Mundaý jaýdı añızğa balasaq ta «añız tübi şındıqqa ulasadı».

Qımızdıñ baptalıp kütilwi de ülken jumıstı talap etedi. Ol negizinen jılqı terisinen, emen, arşa sïyaqtı ağaştan jasalğan ıdıstarda daýındaladı. Teriden jasalğan ıdıstıñ ülkeni saba, kişisin mes, torsıq dep ataýdı. Ol arşa, tobılğımen, qaýıñ qabığımen jïi-jïi ıstalıp, maýlanıp otıradı. Sabadağı qımızğa jılqınıñ şïki qazısın salıp köp pisilgen qımız qwatı küşeýip sapası artadı, aşı dämi de azaya tüsedi. Köp pisilip, aşı dämi ketken qımızdı «öltirilgen qımız» deýdi. Bul öte jaqsı degen uğımdı bildirse kerek. Qımızdıñ dertke, äsirese kewde awrwına (twberkwlez)  emdik qasïeti öte zor. Orıstıñ ulı jazwşısı L.N.Tolstoý munı joğarı bağalap, bïe baýlatıp, qımız sawdıırp işken degen derekter bar. Qazaq xalqınıñ jüz jıl jasağan ulı aqını M.Jumabaev atamız:

Üýirilgen qışqıl tätti, sarı qımız,

Awrwğa – em,  sawğa – qawat, däri qımız, – dep jırlağan.

Qımız äri swsın, äri  tağam, dertke şïpa, janğa qwat. Däwletti adamdar qımızdı jazda da, qısta da üzbeý işip otırğan.  Qımızdı pisken, sapırğan saýın xoş ïisi artıp, täbetiñiz aşıla tüsedi.

Keý jağdaýda awıl üýdiñ äl-awqatı jelige baýlanğan bïe sanı men şañırağındağı saba arqılı ölşenedi, yağnï swsın men azıq rölin birdeý atqaratın qımızdıñ ağarğannıñ mol bolwı molşılıqtıñ toqşılıqtıñ belgisi sanaladı.

Qımız ıdıstarı da bölek ustalıp, onı qımız şara, qımız ayaq, qımız ojaw dep qasterlep ataýdı.

Bïe ağıtılar aldında soñğı qımızdı  awıl adamdarın şaqırıp batasın alatın xalıqtıq jaqsı dästür bar.

Munı «sirge jïyar» deýdi.

Bul qımız eldiñ şïpalı swsını, azığı ğana emes, maqtanışı men saltanatı da bolğan. Burınğı zamandar da ötken as, toý, xan saýlawlarında arnaýı aparatın sıý-sïyapat, mırzalıqtıñ da belgisi osı qımız. Buğan kelgen mırzalar men baýlardıñ, jaqsılardıñ qaý därejede kelgeni osı qımız ben soýıs mölşerimen eseptelgen.  1860 jılı Ulıtawda Bağanalı Naýman eliniñ belgili azamatı Erden Sandıbaýulına as berilgende oğan mıñ saba qımız äkelingen. (S.Şarïpov. Eki tomdıq şığarmalar jïnağı . 2-tom. 196-bet. 1982 j).

Sodan är sabanı şamamen 100-150 lïtrden eseptegenniñ özinde 150000 lïtr qımız quýılğan.

Mırzabaý Omar




Pikir üstew

É-poşta mekenjaýıñız jarïyalanbaýdı. Mindetti örister * tañbalanğan

Back to Top ↑