banner-top12

Suxbat 1441751319822786

Qosqan waqıtı Tamız 13, 2014 | 1  371 ret oqıldı | saýtqa qosqan shalqar

0

Qıtaý – Qazaqstan üşin jaña mümkinşilik

Qazaqstannıñ Qıtaý Xalıq Respwblïkasındağı Tötenşe jäne ökiletti elşisi Nurlan ERMEKBAEV “Aýqın” qoğamdıq sayasï respwblïkalıq gazetine bergen suxbatı.
– Elşi mırza, üstimizdegi jıldıñ ma¬mır aýında Azïyadağı ıqpaldas¬¬tıq jäne özara senim şaraları Keñesi¬ne müşe elder basşılarınıñ IV sam¬mïti ötti. Bul Keñesti qurw ïdeyası Qa¬zaq¬stan tarapınan 1992 jılı aýtıl¬ğanı belgili. Azïya keñesi bastapqı kezeñimen salıstırğanda, qanşa¬lıq¬tı özgerdi?
– Ekinşi dünïejüzilik soğıstan keýin «Qırğï-qabaq soğıs» jılda¬rın¬dağı jağdaýdı rettew üşin Ewropa¬dağı qawipsizdik pen ıntımaqtastıq mäse¬leleri boýınşa uýım qurıldı (al¬ğaş¬qı kezde Keñes bolıp qurılğan). Sol kez¬de Azïya qurlığında mindetteri jäne geografïyalıq ölşemi jağınan EQIU-ğa balama bolarlıqtaý uýım bolmadı. Qazaqstan bastamasınıñ tüp-negizi de osı boldı. 1992 jılı 5 qa¬zan¬da Qazaqstan Prezïdenti Nursultan Nazarbaev BUU Bas assambleyasınıñ 47 sessïyasında Azïya qurlığında ıq¬pal¬dastıqtıñ ärtürli salaları bo¬ýınşa türli mäselelerdi talqılawğa mümkindik beretin memleketaralıq ün¬qatısw alañın qurw twralı usınıspen şıqtı. Senim men özara tüsinistiktiñ irgesin qalıptastırw qajettigi Azïya¬dağı özara ıqpaldastıq jäne senim şara¬ları jönindegi Keñesti qurwdıñ özek¬tiligin tağı da däleldep berdi. AÖSŞK qurılğan kezden bastap, qazaq jağı awqımdı jumıstardı atqardı, sal¬maq¬tı nätïjelerge qol jetkizdi. Keñes qa¬bırğasında talqılanğan, da¬ýındalğan qujattar AÖSŞK-tiñ sayasï-quqıqtıq bazasın qalıptastırdı.
2006 jıldan Almatıda AÖSŞK xatşılığı jumıs isteý bastadı, onıñ jumıs tobı jäne sarapşılar kezde¬-swi turaqtı türde kezdeswdi dästürge aýnaldırdı. Gwmanïtarlıq, ékono¬mï¬kalıq, ékologïyalıq, jaña qawipterge qarsı küres jäne soğıs-sayasï mäse¬le¬ler boýınşa bes bağıttağı naqtı ju¬mıs jüzege asırıldı. Keñes osılaýşa, 26 qatıswşı-mem¬lekettiñ basın qosqan, köpvektorlı dïplomatïyanıñ tïimdi forwmına aý¬naldı. Bul planetanıñ turğındarı¬-nıñ teñ jartısı – 3,5 mlrd turğını bar Azïya qurlığınıñ 90 paýızı, älem¬dik İJÖ-niñ üşten bir böligi Keñeske müşe memleketterdiñ ülesinde degen söz. 1990 jıldardıñ basında bul kör¬setkiş 6 paýızdan aspağan.
– AÖSŞK-tiñ alğaşqı eki sammïti 2002 jäne 2006 jıldarı Qazaqstan¬da ötti. Forwm jumısınıñ alğaşqı jıl¬darında şeteldik sayasatkerler men sarapşılar ğana emes, Qazaqstan tarapınan da ustamdılıq baýqaldı deýdi.
– Bizge Keñestiñ jumısına, şın mäninde xalıqaralıq sïpat berw, onıñ Qazaqstan üşin ğana emes, basqa qatı¬swşı memleketterdiñ de müddesin qor¬ğaýtın uýımğa aýnalatınına basqa¬lardıñ közin jetkizw mañızdı edi. 2009 jılı Qazaqstan Respwblï¬ka¬-sı Sırtqı ister mïnïstriniñ orın¬basarı retinde AÖSŞK törağalığın Türkïyağa ötkizw jäne onıñ kezekti sam¬mïtin 2010 jılı Istambulda ötkizw twralı kelissözderge qatıstım. Sam¬mït¬tiñ Bosfor jağalawında ötwi, onıñ märtebesin tübegeýli özgertti, Forwmğa şın mäninde, xalıqaralıq arenağa şı¬ğwğa jol aştı. 2012 jılı kelesi kez¬deswdi Qıtaý Xalıq Respwblïkasında ötkizw jäne törağalıqtı Qıtaýğa tap¬sırw twralı qıtaýlıq äriptestermen kelissözderge qol jetti. Keñestiñ tör¬tinşi sammïti 2014 jıldıñ 20-21 ma¬mırı küni Şanxaý qalasında ötti. Osı şara AÖSŞK-tiñ täjirïbelik mañız¬dılığın anağurlım arttırdı. Biz munı qazaqstandıq dïplomatïyanıñ mañızdı jetistigi dep sanaýmız.
AÖSŞK – şın mäninde, xalıqara¬lıq märtebege ïe boldı, Azïyadağı damw jäne qawipsizdik jönindegi xalıqara¬lıq uýımğa aýnaldı. Elbası Nursultan Nazarbaevtıñ Keñesti qurw twralı ïdeyasınıñ tüp qazığı da osı. Siz ben biz memleket basşısınıñ osıdan 20 jıl burın aýtılğan ïdeyasınıñ Azïya qurlığında iske asqanına kwä boldıq.
– Üstimizdegi jıldıñ mamır aýın¬da Elbası Nursultan Nazarbaev Qı¬taý Xalıq Respwblïkasına memle¬kettik saparmen barıp qaýttı. Siz Qa¬zaqstan – Qıtaý qatınastarın qalaý bağalaýsız?
– Qıtaýmen sayasï, ékonomïkalıq, mädenï-gwmanïtarlıq jäne basqa da salalardağı jan-jaqtı strategïyalıq äriptestigin damıtw – Qazaqstannıñ sırtqı sayasatındağı basım bağıt¬tar¬dıñ biri. Geosayasï jäne ékonomïkalıq müddeler turğısında Qıtaýdıñ da bizdiñ elimizben özara tïimdi ıntımaq¬tastıqtı damıtwğa qızığwşılığı bar. Üstimizdegi jıldıñ qañtar aýında Qazaqstan – Qıtaý dïplomatïyalıq baýlanıstarına 22 jıl boldı. Bul ta¬rïxï ölşemmen salıstırğanda, qısqa merzim. Biraq oğan qaramastan, bizdiñ elderimiz sındarlı tatw körşilik jäne özara tüsinistiktiñ tamaşa ülgisin qa¬lıptastırdı. Jalpı, Qazaqstan men Qıtaý ara¬sındağı ekijaqtı baýlanıstı üş kezeñge bölwge boladı. 1993 – 2003 jıldar arasında (QXR törağası Czyan Czémïn tusında) Qazaqstanğa qawip¬sizdik mäseleleri boýınşa kepildik be¬rildi, şekara mäselesi tüpkilikti ret¬tel¬di, ekijaqtı baýlanıstardı damıtwdıñ normatïvtik-quqıqtıq negizi qalandı. 1994–2002 jıldar arasında delïmï¬tacïya mäseleleri boýınşa keşendi kelissözder ötti, şekara beldewi anıq¬taldı. Şekara mäselesiniñ rettelwi nätïjesinde özara senimniñ negizi qa¬landı, şekaradağı turaqtılıq keñ spektrdegi ekijaqtı baýlanıstardı jedeldetti. Bul ürdis 2003 – 2012 QXR törağası Xw Czïntaonıñ tusında da jalğastı.
Ékonomïkalıq jäne ïnvestïcïya¬lıq iri jobalar – «Atasw–Alaşan¬kow» (Qazaqstan – Qıtaý), «Ortalıq Azïya – Qıtaý» munaý-gaz qubırı, Atıraw qalasındağı gaz-xïmïyalıq ke¬şen, Moýnaq GÉS, «Xorgos» şekaralıq beketi, «Batıs Ewropa jäne Batıs Qı¬taý» avtomagïstrali sekildi jobalar bas¬¬taldı. Onıñ birazı jüzege ası¬rıldı. Aldağı waqıtta «Qazaqstan – Qı¬taý» munaý-gaz qubırı jıl saýın 20 mln tonna qazaq munaýın éksporttawğa mümkindik beredi. 2000 jıldarı bul körsetkiş 1 mln tonnadan aspaýtın. Ékonomïkasın ärtaraptandırwğa ba¬ğıttağan Qazaqstan üşin munaý-gaz tasımalın mol mölşerde qıtaý narı¬ğına jetkizw mañızdı.
Ekijaqtı baýlanıstardıñ barlıq salasın qamtïtın quramına 10 käsibï komïtetti biriktirgen Qazaqstan – Qı¬taý ıntımaqtastıq komïteti qu¬rıldı. Ékonomïkanıñ şïkizattıq emes sek¬torın damıtwdı közdeýtin, sondaý-aq 2020 jılğa deýingi sawda-ékonomïka¬-lıq ıntımaqtastıqtı orta jäne uzaq merzimdi damwdıñ ükimetaralıq bağ¬darlamalar qabıldandı. Elaralıq baýlanıstarı üşin qabıldanğan bas qujattar tawar aýnalımı qurılımın keñeýtwge, ekijaqtı sawda baýla¬nıs¬tarında joğarı texnologïyanıñ üles salmağın arttırwğa, sol arqılı tawar aýnalımın ärtaraptandırwğa bağıt¬tal¬ğan. Eki el arasındağı tawar aýna¬lımınıñ birneşe ese artwı da osı mer¬zimniñ ülesine twra keledi. 1992 jıl¬darı QR men QXR arasındağı tawar aýnalımı 104 mln AQŞ dolları bolsa, 2012 jılı tawar aýnalımın 25,6 mlrd AQŞ dollarına jetkizgen Qıtaý bizdiñ eldiñ eñ iri sırtqı sawda äriptesine aýnaldı. Al 2013 jılı bul körsetkiş 28,5 mlrd AQŞ dollarına jetti (QXR deregi boýınşa). Osılaýşa, 1992 – 2013 jıl¬dar arasında eki el arasındağı tawar aýnalımı 300 ese östi. Eki el basşıları bul körsetkişpen şektelip qalmaý¬tı¬nın, tawar aýnalımın 40 mlrd AQŞ dol¬la¬rına jetkizw twralı mindet qoý¬ğanın aýttı.
Eki el arasındağı dostıq qatı¬nas¬tarda joğarğı deñgeýdegi basşıları¬nıñ dästürli turaqtı baýlanıstardıñ da äseri barın aýtw kerek. 1992 – 2012 jıldar arasında Qazaqstan Prezïdenti Nursultan Nazarbaev QXR törağaları Czyan Czémïnmen, Xw Czïntaomen ärtürli formatta 33 ret kezdesipti. 2012-2013 jıldar arasında Qıtaý basşılığına jaña tolqın – Sï Czïnpïnniñ kelwine baýlanıstı, ekijaqtı qatınastardıñ jaña keze¬ñinde QXR-dıñ jaña basşılığımen baýlanıstı ornatw jäne damıtw ma¬ñızdı mindeti qoýıldı.
QR Prezïdenti N.Nazarbaevtıñ 2013 jıldıñ säwir aýındağı, 2014 jıl¬dıñ mamır aýındağı QXR-ğa memle¬kettik saparları, QXR törağası Sï Czïnpïnniñ 2013 jıldıñ qırküýek aýında bizdiñ elimizge jasağan mem¬lekettik saparı tarïxï mañızğa ïe boldı. Jalpı alğanda, eki jıl işinde el basşıları ärtürli formatta 8 ret kezdesip, eki el arasındağı sırtqı baýlanıstardağı dästürli sabaqtas¬tıqtıñ strategïyalıq dïalog negizinde damïtının tağı da däleldedi, dïplo¬ma¬tïyalıq baýlanıs ornağan 22 jıl¬dağı elaralıq baýlanıstardıñ damw ür¬di-sin söz etti, sayasï, sawda-ékonomïka¬lıq jäne mädenï-gwmanïtarlıq ıqpaldas¬tıqtı jaña deñgeýge köterwdiñ mexa¬nïzmderin talqıladı. QR Prezïdenti Nursultan Nazarbaev pen QXR törağası Sï Czïnpïnniñ memlekettik saparları barısında şamamen 40 mlrd AQŞ doll jalpı somasındağı kelisimderge qol qoýıldı.
Vedomstvoaralıq deñgeýdegi baýla¬nıstar da qarqındı damıp keledi. 2013 jılı Qıtaýğa türli mïnïstrlik jäne ulttıq kompanïyalardan 120 delegacïya keldi. Soñğı üş aýda Premer-mïnïstr¬diñ orınbasarı – Ïndwstrïya jäne jaña texnologïyalar mïnïstri Äset Ïse¬keşev, «Samurıq-Qazına» UÄQ Bas¬qarma törağası Ömirzaq Şökeev jäne mïnïstrlikter men vedomstvolar ökil¬deri kelip ketti. Üstimizdegi jıldıñ jel¬¬¬toqsan aýında Qazaqstanğa QXR memlekettik keñesiniñ premeri Lï Ké¬cyannıñ resmï saparı jäne eki el üki¬met basşılarınıñ turaqtı kezdeswler mexanïzm şeñberinde ekinşi kezdesw ötedi.
– Elşi mırza, Qıtaý Qazaqstan¬dağı şeteldik ïnvestorlardıñ işin¬de neşinşi orında?
– Bügin Qıtaý–Qazaqstannıñ eñ iri şeteldik ïnvestorlarınıñ biri, resmï statïstïkağa säýkes, Nïderlandı jäne Ulıbrïtanïyadan keýin üşinşi orında. 2014 jıldıñ bas kezindegi mä¬limetter boýınşa, Qı¬taýdıñ Qazaq¬stanğa ïnvestïcïyasınıñ jalpı kö¬-lemi 20 mlrd AQŞ dolllarınan astı. Onıñ 5,7 mlrd AQŞ dolları – tikeleý ïnvestïcïyalar. Gollandïya jäne Ulıbrïtanïyada üşinşi memleketterdiñ, sonıñ işinde Qıtaýdıñ kapïtalı qatıswımen offşorlıq kompanïyalardıñ ülken sanı bar ekenin eskere otırıp, aýtıl¬ğan bağaları şındıqqa jaqın dep oýlaýmın.
– «Elimizdiñ munaý-gaz sektorında Qıtaý ülesi jıl saýın artıp keledi. Al QXR-dağı qazaq ïnvestïcïyaları sol deñgeýde emes» degen pikirler jïi aýtıladı. Siz munı nemen tüsindiresiz?
– Soñğı jıldarı qıtaý ïnvestï¬cïyası tek munaý-gaz sektorında ğana emes, käsiporındardı qaýta jañğırtw, awıl şarwaşılığı, öndiris jäne ïn¬fraqurılımdı da qamtï bastadı. «Qa¬zaqstan – Qıtaý» munaý-gaz qubırı tranzïttik jäne éksporttıq äleweti¬mizdi arttırwğa jol aştı. Qazirgi kezde xoş ïisti kömirswtekterdi öndiretin gaz-xïmïyalıq keşen, Atıraw MÖZ-da mu¬naýdı tereñ qaýta öñdew keşen qurı¬lıstarı, sondaý-aq Şımkent MÖZ qaýta jañğırtw jobaları iske asırwda. Bastapqı alyumïnïý öndiretin élektrolïz zawıtı (Pavlodar qalası), Moýnaqtağı GÉS (Almatı oblısı), jol bïtwmın şığaratın zawıtınıñ qurılısı jüzege astı. Kömirdi keşendi qaýta öñdew, ka¬lïý, tıñaýtqıştardı, pestïcïdterdi, glïfosattı öndirw, munaý-gaz qubır¬ların jäne jabdıqtarın şığarw, JÉS qurılısı jäne basqa jalpı qunı 15,4 mlrd AQŞ dollarına bağa¬lanğan 12 jaña jobaları iske asırw bastalwda.
Qazaqstannıñ Qıtaýdağı ïnves¬tïcïyaların aýtsaq, QR Ulttıq bankiniñ derekteri boýınşa, 2014 jıldıñ ba¬sında olardıñ jalpı kölemi 2,7 mlrd AQŞ dollarına jetti, sonıñ işinde 150 mln AQŞ dolları – tikeleý, 8,6 mln AQŞ dolları portfeldi ïnvestï¬cïyaları. Qıtaý ékonomïkası (2013 j. 9,31 trln AQŞ doll) Qazaqstannıñ ékonomïkasınan 50 ese ülkenin eskere otırıp, qazaqstandıq ïnvestïcïyalar mundaý kölemi qomaqtı dep bağalawğa boladı. Biz ïnvestïcïyalaw üşin tïimdi jobalardı izdewdi toqtatqan emespiz. Qıtaý narığındağı qazaqstandıq ïnvestïcïyanıñ basım köpşiligi jeke sektordağı qazaq ïnvestorlarınıñ ülesinde ekenin aýta ketkim keledi. Ulttıq kompanïyalardıñ ïnvestï¬cïyaların aýta ketsek, qazirgi kezde «QTJ» UK qatıswmen Lyanyungan por¬tında (Qıtaýdıñ Czyansw provïncïyası) qunı 100 mln AQŞ dollarına bağa¬lan¬ğan termïnalı tïimdi jäne mañızdı joba iske asıp jatır. 2014 jıldıñ 19 mamırında QR Prezïdenti N.Nazarbaevtıñ Qıtaýğa sa¬parı kezinde eki el basşılarınıñ qa¬¬tıswımen qazaq termïnalınıñ aşı¬lw saltanatı ötti. Bul jobanı jüzege asırw qazaq tawarın Oñtüstik Şığıs Azïyağa, kerisinşe, Oñtüstik Şığıs Azïya elderi tawarın bizdiñ elge, Ewro¬pağa tasımaldawğa mümkindik beredi.
– Soñğı kezderi qazaqstandıq BAQ betterinde QXR-dan bizdiñ elge jumıs küşin tartw jaýlı pikirler jïi aýtı¬la bastadı. Naqtı jağdaý jaýlı ne aýtasız?
– «Strategïya – 2050» Qazaqstandı 30 damığan eldiñ qatarına qoswdı mindetteýdi. Ïnnovacïyalıq jañğırw, eldiñ osı bağıttağı damwı joğarı kä¬sip ïelerin qajet etedi. Elge şeteldik jumıs küşterin tartw eñbek mïgra¬cïya¬sına qatıstı QR Ükimeti jıl saýın be¬kitken kvotağa säýkes jäne qolda¬nısta jürgen zañ şeñberinde jüzege asadı. 2013 jılı jergilikti atqarw orındarınıñ ruqsatı boýınşa ju¬mıs istep jatqan qıtaý jumıs küşiniñ sanı 6333-ke jetti, bul –osı jılğı bekitilgen eñbek kvotasınıñ 3 paýızı. Qıtaý jumıs küşiniñ negizgi böligi qu¬rılıs, ken öndirwşi jäne öñdew öner¬käsip salalarına tartıldı. Salıstıra ketw üşin aýtsaq, bizdiñ elde qıtaý¬lıqtardan özge jumıs istep jatqan şeteldik jumıs küşiniñ sanı jüz mıñdap sanaladı. Ötken jılmen sa¬lıstırğanda, şeteldik jumıs küşin tartw kvotası xalıq sanına 0,7 paýızğa azaýdı. Qazaqstanda zañdı türde ju¬mıs istep jatqan qıtaýlıqtardıñ sanın emes, mïgracïya salasındağı nor¬matïvtik-quqıqtıq aktilerdi saqtawdı baqılaw jüýesiniñ älsizdiginen qawip¬tenwge qajet ekenin aýtqım keledi.
– 2010 jılı Şanxaýda kelwşi¬lerdiñ sanı dünïejüzilik rekordtı jañğırtqan ÉKSPO körmesi ötti. Siz elşi bolıp jürgen el mundaý jeñiske qalaý qol jetkizdi? Mümkin, bizge qı¬taý täjirïbesin qoldanw qajet şığar degen tilek bar…
– Bükilälemdik «ÉKSPO – 2010» kör¬mesi Qıtaýda 2010 jıldıñ 1 mamır men 31 qazan arasında ötti. Oğan 190 memleket, 50 uýım jäne 73 mln adam, onıñ işinde 64 mln Qıtaý azamattarı qatıstı. Kelwşilerdiñ sanı jağınan Qıtaý 1970 jılı Japonïyanıñ Osaka qalasında ötken «ÉKSPO – 1970»-ten asıp ketti. Japonïyada ötken körmeni 64 mln adam tamaşalağan bolatın. «ÉKSPO-2010» körmesine kün saýın kelgen kelwşiler sanı 400 mıñnan, al keý künderi 1 mln adamnan astı. Sa¬rap¬şılardıñ pikirinşe, Qıtaý jetistigi kelwşilerdiñ sanı, xalıqtıñ basım köp¬şiligin kelwge ıntalandırğan äkim¬şilik reswrs nemese «ÉKSPO – 2010»-nan tüsken tabıs qana emes, şaranıñ joğarı deñgeýdegi uýımdastırılwı, jarnamalıq-ïmïdjdik bağıttağı ju¬mıstardıñ xalıqaralıq deñgeýde jür¬gizilwi edi. Mısalı, «ÉKSPO – 2010»-nıñ ökilderi jäne qurmetti elşileri retinde ataqtı öner jäne sport qaý¬ratkerleri, sonıñ işinde Djekï Çan, YAo Mïn, brïtan änşisi Sara Braýtman, eki märte olïmpïada çempïonı Elena Ïsïnbaeva şaqırıldı. Körme bastalardan 1 jıl burın bï¬letter tek Qıtaýda ğana emes, älemniñ 18 elinde jäne ïnternet arqılı sa¬tıldı. 2009 jıldıñ jeltoqsan aýın-da 11 mln bïlet satılıp ülgirdi. «ÉKSPO – 2010» körmesine kelwşi¬lerdiñ 88 paýızı (64 mln adam) QXR azamattarı, sonıñ işinde Şanxaý qalasınıñ jäne basqa mekenderdiñ tur¬ğındarı (Qıtaý xalqı 1,36 mlrd adam). Körmege kelgen şeteldikter sanı 8,5 mln adamnan asqan joq. Sebebi jıl saýın Şanxaýğa kelip-ketetin twrïster sanı 7 mln adamnan aspaýdı. Osığan qarağanda, «ÉKSPO – 2010» Qıtaýğa keletin twrïsterdiñ sanınıñ kürt öswine sebep bola alğan joq, negizgi küş işki twrïzmniñ mümkindigine ju¬mıl¬dırıldı degen oýğa kelesiñ. Şanxaý körmesine qarağanda, As¬tanada ötetin «ÉKSPO–2017»-niñ merzimi jartı jıl emes, üş aý. Biz joğarğı körsetkişke jetw üşin şeteldik twrïsterdiñ älewetine ğana emes, işki twrïzmge, täjirïbeli şetel¬dik äriptesterimizdiñ täjirïbesine, ulttıq twrïstik ïnfraqurılımnıñ mümkindigine, sondaý-aq «xalıqaralıq twrïzmniñ tartılıs nüktesi» – EO elderi, AQŞ, Japonïya jäne Qıtaý¬-men baýlanıstı keñitwge köbirek köñil bölwimiz kerek.
– Elşi mırza, şetelge saparlaý¬-tın Qıtaý twrïsteriniñ naqtı sanı twralı derekter bar ma sizde? Qıtaý ope¬ratorları özderiniñ klïentterine bizdiñ eldi qandaý el dep tanıstı¬ra¬dı?
– 2013 jılı 96 mln qıtaýlıq twrïst şetelge saparlap, sapar barı¬sın¬da 120 mlrd AQŞ dolların jum¬sadı. Qıtaýlar AQŞ, Francïya, Şveý¬carïya, Ulıbrïtanïya, Ïtalïya jäne Ger¬manïyağa jïi baradı. 2012 jılı älemdik «twrïzm şığınınıñ» 24 paýızı QXR twrïsteriniñ ülesinde bo¬lıp şıqtı. Qazir älemde 80-nen astam el qıtaý twrïsteri üşin bir-birimen «bäsekege» tüsip jatır. Onıñ işinde Taïland, Ïndonezïya, Ïordanïya jäne basqa 18 el QXR twrïsteri üşin vïzalıq jeñildetilgen tärtip engizildi. 2013 jılı bizdiñ elge 20,5 mıñ qıtaýlıq twrïst kelip ketti. Twroperatorlarınıñ paýımdawınşa, bizdiñ el twrïzmniñ barlıq salası boýınşa älewetin tolıq qoldana alğan joq. Ékotwrïzm, al¬pï¬nïzm, jağajaý, bilim-ağartw, ğılımï, sawıqtırw, taw-şañğısı, dinï-ağartw¬şılıq bağıttarı boýınşa bizdiñ el basımdıqtarğa ïe. Soñğı jıldarı QXR kompanïyaları Azïya elderiniñ, «Jibek jolı» boýındağı elderdiñ ulttıq dästürlerine, tarïxına şındap köñil böle bastadı.
– Qıtaýdıñ demografïyalıq ösimi biz tärizdi jeri ulan-baýtaq, xalqı az elderge qawip töndirmeý me?
– Qıtaýdıñ demografïyalıq saya¬satı QXR bïliginiñ baqılawında tur. Jäne ol eldiñ demografïyalıq ösimdi jasandı türde rettep kelgen sayasatı da bärimizge belgili.
2013 jılı QXR Bala twwşılıq tw¬ralı zañğa xalıqtıñ «qartayuı» mäse¬lesin şeşwge bağıttalğan özge¬rister engizildi. Soñğı mälimetter bo¬ýınşa, 1,36 mlrd turğını bar xalıq¬tıñ 15 jasqa deýingi jastarınıñ üles salmağı bar bolğanı 15 paýızğa ğana jetken. Al 60 jastan asıp ketkender 20 paýızdan asıp ketken. Mundaý üý¬lesimsizdik ül¬ken älewmettik mäsele¬lerdi twdırwı mümkin. Ötken jılğı qa¬bıldanğan de¬mografïyalıq tüzetw¬ler eldiñ barlıq turğındarına ar¬nal¬mağan. Demogra¬fïyalıq şektewlerdiñ bärin alıp tastamaýdı. Tek jas aza¬mat¬tardıñ sanın eselep ösirwge bağıt¬tal¬ğan. Qazaqstandağı quzırlı mekeme¬lerdiñ derekteri boýınşa, tek soñğı 18 jılda 71 mıñ qıtaý eliniñ aza¬mat¬tarı bizdiñ eldiñ azamattığın qa¬bıl¬daptı. Onıñ basım köpşiligi – Qıtaý¬dan köşip kelgen étnïkalıq qazaqtar. Bar bolğanı 80 xanzw azamatı ğana bizdiñ eldiñ azamattığın qabıldağan. 2014 jılğı 1 qañtardağı mälimet bo¬ýınşa, bizdiñ elde 18,7 mıñ Qıtaý azamattarı turadı. Onıñ 18,1 mıñı – étnïkalıq qazaqtar (oralmandar), 374 – xanzw, 149 – uýğır, 77 adam basqa ulttıñ ökilderi. Sonımen birge bizdiñ elde 100 mıñnan 500 000-ğa deýin basqa eldiñ azamattarı tirkelgen. Onıñ 12-18 mıñı turaqtı türde tirkelgen. Demek, Qıtaýdıñ «demografïyalıq qawpi» degen pikir tım asırılğan. Ärï¬ne, mïgracïya mäseleleri öte mañızdı, son¬dıqtan olarğa turaqtı türde sarap¬tama, monï¬torïng qajet. Qıtaý memleketi şeteldik azamat¬tar, onıñ işinde qazaqstandıqtar üşin barınşa jeñildetilgen vïzalıq jüýeni rettewdi qolğa aldı. Qazaqstandıqtar Şıñjannıñ awmağında «Qorğas», «Dostıq-Alaşankow», «Maýqapşağaý-Zïmwnaý» beketterinde ötkende 1 täwlik, «Baqtı-Taçén» (Çwgwçak) beketinde öt¬kende 3 täwlik boýı qıtaý vïzasız ayal¬daý aladı. Sondaý-aq Beýjiñ arqılı üşinşi elderge tranzïtpen bara jatqan QR azamattarı Beýjiñde 24 sağat vïzasız ayaldawğa mümkindikteri bar.
– Eki el arasında transşekaralıq özenderdi birigip paýdalanw, olardı ädil bölisw twralı mäsele köpten tal¬qılanıp keledi. Qazir osı kelissözder qaý deñgeýde talqılanıp jatır, nätïje bar ma?
– 24 transşekaralıq özenderdi (TŞÖ) birigip paýdalanw eki jaqtı qatınastardıñ eñ mañızdı jäne kür¬deli mäselesi Transşekaralıq özen¬derdi paýdalanw jäne qorğaw jönindegi birikken komïssïya, sondaý-aq sarap¬şılardıñ jumıs tobı turaqtı türde jumıs isteýdi. Transşekaralıq sïpatı bar özen¬der boýında ornalasqan 14 eldiñ işin¬-de Qazaqstan ğana bul mäseleni kelis¬sözder barısında alğa jıljıta aldı. Nätïjesinde, birqatar ükimetaralıq jäne vedomstvoaralıq kelisimderge qol qoýıldı, sonıñ işinde transşekara¬lıq özenderdi paýdalanw jäne qorğaw salasındağı ıntımaqtastıq twralı (2001 j.), TŞÖ-de ğılımï-zerttew ın¬tımaqtastıqtı damıtw twralı (2006 j.), transşekaralıq özen swlarınıñ sapasın qorğaw twralı (2011 j.) jäne basqa kelisimder. 2013 jıldıñ şilde aýında Xorgos özeninde «Dostıq» bi¬rikken sw torabın resmï türde paýdala¬nwğa berwdi tabıstı ıntımaqtastıñ körnekti ülgisi dep aýtwğa boladı. Qazirgi kezde 2011 – 2014 jj. TŞÖ-de sw bölw jönindegi texnïkalıq ju¬mıstar Josparın jüzege asırw ayaq¬talıp keledi. Taraptar osı jumıs ayaq¬talğan soñ, eñ mañızdı qujat TŞÖ-de sw bölw twralı kelisimdi daýındawğa ki¬risedi. Soñğı jıldarı QXR basşılığı TŞÖ paýdalanwda Qazaqstannıñ müd¬desine qarsı keletin is-äreketke bar¬maýtının bir emes, birneşe ret resmï türde mälimdedi. Bul jağdaý osı ba¬ğıt¬tağı kelissözderdiñ nätïjeli bolatın¬dı¬ğına senim uyalatadı.
QR Prezïdenti N.Nazarbaevtıñ 2014 jıldıñ mamırda QXR-na memle¬kettik saparı şeñberinde QR men QXR arasındağı jan-jaqtı strategïyalıq äriptestigin odan äri tereñdetw twralı birlesken deklaracïyasına qol qoýıl¬dı. Onda taraptar atalğan sw bölw twra¬lı ükimetaralıq kelisimniñ jobasın qarawdı jäne keliswdi 2015 jılı bas¬taýtını aýtılğan.
– Äñgimeñizge raqmet!
Suxbattasqan Gülbarşın SABAEVA

“Aýqın” qoğamdıq sayasï respwblïkalıq gazeti




Pikir üstew

É-poşta mekenjaýıñız jarïyalanbaýdı. Mindetti örister * tañbalanğan

Back to Top ↑