banner-top12

Oqırman xatı Lupines in the Santa Lucia Range, California

Qosqan waqıtı Mamır 18, 2014 | 789 ret oqıldı | saýtqa qosqan shalqar

0

Raxımjan jäýinda

 

Avtorı: Atşıbaý Qurmanqajıulı

Raxımjan Şüñgilulı 1888- jılı 7- nawrız şığıs qazaqstan oblısı, Marqaköl awdanı, Qaljır awılınıñ Şığanşï degen jerinde twılğan. 1930- jılı qıtaýğa ötip, Şïnjañnıñ Altaý aýmağınıñ Sarsümbe (Altaý) qalasına qonıstanğan.

1933- jıldıñ bas şenindegi Altaýda köp adamnıñ qanına ortaq bolğan Wý Jïñgo armïyaası men bandı Ma Xïñ (düñgen töñkerisi) qwırşağınıñ bulap-talawı, ortewi alaqandaý Sarsümbe qalaşığınıñ şırqın buzıp, berekesin ketirip, aşarşılıq jaýlağan jergilikti xalıq qattı küýzeldi.

1933- jılı qazanda Şäripxan Altaý aýmağınıñ dwtuñı(bas wälïi) bolğannan keýin, xalıqtı awır xalden qutqarwdıñ joldarın qarastıra bastadı. Ol sol jılı qaraşada Raçımjan Şüñgilulın öz keñsesine şaqıradı. Erteñinde täñerteñ erte Raxımjan dwtuñnıñ keñsesine keldi.

–  Assalawmağalaýkwm, Raxımjan ağa!

–  Wağalaýkwmassalam! Qandaý tapsırığıñız bar, märtebeli dwtuñ mırza?

Raxımjan üsteldiñ qarsı jağındağı arqalı orındıqqa kelip otırdı  da, bar ıqılası men onıñ sözine qulaq saldı.

–  Baýqasam, siz xalıqqa jağımdı, bedeliñiz bar, bilimdi, täjirïbeli, köpti körgen adam körinesiz,- dep söz bastağan Şäripxan:- sondıqtan, men sizge «Şañïe» (töbe bý) degen mänsap berip, mindet jüktegeli otırmın. Dese de, esiñizde bolsın, arqañızdağı jügiñiz tım awır. Biz Altaý saxarasındağı är ult xalqın ezgiden, joqşılıqtan, aşarşılıqtan qutqarmaqşı bolıp otırmız, bärinde şıt-jaña bastan bastaw kerek. Bul jağın tağı keñese jatarmız, meniñ sizge aýtaýin degenim, mına jumıstar edi,- dep bir toqtalıp alıp, sözin qaýta sabaqtadı,- öziñiz de bilesiz, bïılğı jaz qurğaqşılıq boldı, onıñ üstine soğıspen ötti, küz jawın-şaşındı, qısta qalıñ qar basıp qaldı. Osınıñ saldarınan, tutas awıl-aýmaq aşarşılıqqa uşıradı. Soğıstan keýin sırttaý qarağanda bäri de tınıştalıp qalğan sıyaqtı köringenimen, qaladağı keri kuşter aşarşılıqtan paýdalanıp, xalıqtı jeliktirwde. Tipti, oraý kelse qaýtadan lap qoyuğa saqadaý saýlanıp tur. İşki tärtipke äli üýrene qoýmağan nadan xalıq olardıñ aýtaqtawı men bıljıraqtarına senip, keýde dürligip te ketedi. Sondıqtan, ükimet bul keri küşterdi kirpik qaqpaý baqılawda.saqşılar tekserwdi küşeýtkendikten, keýbir jumıs orındarı qolında tanıstırwı joq adamdardı batılı barıp jumısqa almaý otır. Al, qala sırtındağı, jol üstindegi işnara qolaýlı jerlerge tosqawıldar qoýılıp, Sarsümbeden kirip şıqqandar qatañ tekserilwde. Joğarıdağı aqwaldarğa qarata men sizge mınadaý ädis- şaralardı qoldanwdı usınıs etemin:

Birinşi, Qazaqıstannan äkelingen astıqtıñ bir bölimin ajıratıp, aşarşılıqqa uşırağan qala xalqın künine eki waq «Taý qazannan» tegin tamaqtandırw;

Ekinşi, muğalim tärbïelew kwrsın aşıp, muğalim jetistirw. Köptep mektep aşıp, balalar oqıtıp, xalıqtı nadandıqtan aýıqtırw;

Üşinşi, Sarsümbeden panasız jetim ballarğa arnap «Jetimxana» aşıp, är ulıttıñ panasız jetim balların jïnap oqıtw. Olardıñ azıq-tülik, kïim-keşek, jatın-orın, oqw qarajattarın tügel ükimet köterw;

Törtinşi, jumıs isteýtinderge tanıstırw berw, qaladan kirip-şıqqandarğa jolxat kesw sïyaqtı tüzimderdi jolğa qoýyu;

Besinşi, naqaq ustalğandardıñ aq-qarasın anıqtap, türmeden bosatw;

Altınşı, jer dawı, jesir dawı, qız dawı, tağı basqa daw-şaralar köbeýip ketti, bul daw-şaralardı laýıqtı şeşim etw.

Mine, öziñiz osı jumıstardıñ tïyanaqtanwına erteñnen bastap jawaptı bolasız. Şamañız kelmegenderin äkimşilik mekemesiniñ bas xatşısı Mänkeý Mämïulına mälimet etip, sol kisiden aqıl-keñes alıñız, buğan qalaý qaraýsız?- deýdi.

-Dwtuñ mırza, mınadaý keleli jumıstı senip tapsırğanıñızğa raxmet, kütken ümitiñizdi jerde qaldırmawğa tırısamın,- dedi Raxımjan ornınan turıp.

-İsiñizge sät tileýmin, jolıñız bolsın!- dedi Şäripxan.

Kelesi künnen bastap Raxımjan osı jumıstarmen tınbaý örli-qırlı şapqıladı. Söýtip Şäripxannıñ qoldap-qwattawında, Mänkeýdiñ köptep kömek körsetwinde, öziniñ qulşına qızımet istewiniñ arqasında, bul jumıstar negizinen orındaldı. Raxımjan qatparı qalıñ, qırı men şïırı mol, şeşwi qïın daw-şaralardı işkerleý anıqtap, bï tarazısına salıp, ädil şeşimder jasadı. Sonımen onıñ bet-bedeli kün sanap artıp, ataq-dañqı alıs-jaqınğa tanıldı.

Onıñ üýinen ozbırdan jäbir körgenderdiñ, özgege esesi ketken kedeý-kembağaldardıñ, tanıstırw, jolxat alğalı kelgen jumıskerler men jolawşılardıñ ayağı üzilmedi. Ol sol kezdegi jawapkersizdikpen jumıs isteýtin saqşı törelerdiñ qurbanı bolğan, qandaý qılmıs ötkizgñnderin özderi de anıq bilmeýtin qazaq azamattarın kepil bolıp, türmeden şığarıp aldı.

Qadirmendi qart üstaz, qurmetti zeýnetker Qajaqımet Muxanulı Raxımjan şañïe twralı bılaý deýdi: “1939-jılı Raxımjan şañïe ağam İlïyastı uýine 3 jıl aqısız jatqızıp, «Muğalimder kwrsınan» tegin oqıttı. Ol kisimen burın tanıstığımız da, eşqandaý twıstıq qatınasımızda joq edi. Ol şınında xalıqtıñ janaşırı, qormalı edi”.

Teginde Raxımjannıñ janında bolıp, elge istegen jaqsılığına kwä bolğan Qormanaý közine jas alıp bılaý deýdi: “Nesin aýtasıñ, ol bir jaralmağan adam. Onıñ xalıqqa istegen jaqsılığın awızben aýtıp jetkizw mümkin emes, eger kitap jazsa, birneşe tom bolar edi. 1948- jılı äkem Qaýsanı gomïndañ äskerleri ustap alıp, ölimşi etip sabap, qamap tastaýdı. Sonda Raxımjan şañïe ebin tawıp, äkemdi türmeden şığarıp aladı da, izdep jürgen saqşılarğa körsetpeý, öz üýine jasırıp, är küni jaraqatına däri jağıp, wağında tamağın berip, tösek-ornın jañalap, kïim-keşegin tazalap bağıp kütedi. Äkem onıñ üýinde tup-twra 45 kün jatıp, jaraqatınan aýığıp, üýge qaýtıp keldi. Sondağı qwanışımızda şek joq”.

Raxımjan şañïe Şäripxan, Dälelxan tusında da el bïlep, xalqına ïe boladı. Onı xalqı, eli qadirleýdi, sağınadı. Atın umıtpaý arwağın ardaqtaýdı.

Raxımjan 1964- jılı Altaý qalasınıñ Äbïtan awılında 76 jasında qaýtıs boldı.

1969-jılı «Mädenïet zor töñkerisinde» Qurmanqajı Raxımjanulına birewler “Onıñ äkesi kezinde şañïe bolıp el bïlegen, Äbïtannıñ jeri tügeldeý soğan qaraýdı, mıñğırğan malı bolğan, qolına malaý ustağan, keýbir jıldarı öziniñ mörin basıp, altın qazwğa bizdi tawğa aýdaýtın” degen jala jawıp, qalpaq kïgizip, köşe aralatıp masqaralaýdı. Onımen qoýmaý, tünde küreske alıp, ïanattaýdı, uradı, kündiz jan tözgisiz awır eñbekke saladı.

1979- jılı partïanıñ 11-kezekti 3- jalpı mäjilisinen keýin sayasat oñalıp, “Raxımjan Şüñgilulınıñ Şäripxan, Dälelxan tusında şañïe bolıp, el bïlegeni şındıq. Biraq, jeri, malı bolmağan, qolına malaý ustamağan, özindeginiñ barlığın xalqına, eline arnağan adam” degen qortındı şığarıladı. Osıdan keýin Qurmanqajı jalğan jaladan arılıp, qızımeti qalpına keltiriledi.

 




Pikir üstew

É-poşta mekenjaýıñız jarïyalanbaýdı. Mindetti örister * tañbalanğan

Back to Top ↑