banner-top12

Rwxanïyat 22

Qosqan waqıtı Mamır 18, 2014 | 13  879 ret oqıldı | saýtqa qosqan shalqar

1

Rwxanï mädenïet

                          

Ermek Muqanğalïev

     

        §4. Rwxanï mädenïetke üýretw

 

Ärbir adam ömir boýı damw üstinde boladı jäne onıñ denesimen birge işki jan dünïesi de damwğa tïis. Sonda ğana ol adam degen ardaqtı atqa laýıqtı, jan-jaqtı jetilgen, jeke tulğa bolıp qalıptasadı. Adamzat qoğamınıñ özi jeke adamdardan turadı, olaý bolsa qoğamnıñ damwı, onıñ ärbir müşesiniñ damıp jetilw sapasına baýlanıstı eken. Endeşe biz jeke adamdardıñ ömir saltınıñ rwxanï jan-jaqtı damwına jete köñil bölwimiz kerek.

Adamdar qoğamda materïaldıq jäne rwxanï qundılıqtardı jasawmen aýnalısadı jäne olardıñ janwarlardan bir aýırmaşılığı sol, ol adamdarğa rwxanï jan azığı kerek, onsız adam adamgerşilik qasïetterden aýrılıp, jabaýı añdarğa uqsap ketedi.

Eger de tabïğatta adam aqılı jetip bolmaýtın bes qupïya sır bolsa (sana, jan, materïya, keñistik, waqıt) sonıñ üşewi adam boýına şoğırlanğan. Sondıqtan da adamnıñ işki jan dünïesin tügel bilip bolw mümkin emes. Onı tek adam boýındağı rwxanï bolmısınan körip, tanwğa boladı. Olaý bolsa, kündelikti ömirde köp qoldanılatın rwxanï mädenïet, rwxanï baýlıq, rwxanï qundılıq, t.b. söz tirkesteriniñ mänin anıqtap alwımız kerek. Biz rwxanï mädenïet degende eñ aldımen tilimizdi, dinimizdi, salt-dästürimizdi aýtamız. Til qazaq bolwımız üşin, din adam bolwımız üşin, salt-dästür ult bolwımız üşin qajet.

Rwx degen söz, dinï tüsinik boýınşa adamnıñ «janı» degen uğımdı bildirse, ğılımda onı adamnıñ işki jan dünïesiniñ şabıt-seziminiñ körinisi dewge boladı. Al mädenïet degenimiz – adamnıñ is-äreketi, onıñ damw forması. Öýtkeni adam tabïğï zattar men qubılıstardı öziniñ müddesine, talap, tilegine saý özgertip otıradı. Mädenïet adam men tabïğattıñ özara tutastığı, özara qarım-qatınasınıñ tarïxï damıp özgerwiniñ ölşemi.

Adamdar tolıqqandı ömir sürip, tirşilik jasaw üşin olarğa materïaldıq jäne rwxanï baýlıq kerek. Baýlıq eñbek etip, ter tögw arqılı paýda boladı. Sondıqtan da ärkim öziniñ qabiletine, bilimine, talğamına qaraý ärtürli salada eñbek etip, birewler materïaldıq baýlıqtı jasasa, ekinşileri rwxanï baýlıqtı jasaýdı. Bul baýlıqtar adamnıñ jan qumarlığı men tän qumarlığı qajetin qanağattandırw üşin jasalınadı. Tän qumarlığı degenimiz – adamnıñ işip-jesem, dünïe jïsam, raxat-şattıqta ömir sürsem degen maqsatta paýda bolğan onıñ qulqını. Köbine adamdardı qılmıs jasawğa aparatın da onıñ osı toýımsız näpsisi. Al, jan qumarlığı degenimiz – bilimge, ğılımğa, önerge degen adamnıñ maxabbat sezimi. Bul adamdardı bolsam eken, körsem eken, bilsem eken degen jaqsı arman-qïyalğa jeteleýdi.

Ärïne, munıñ ekewi de qajet qasïetter, eger de adam baý bolsa -oğan öziniñ qajettiligin qanağattandırw jeñil boladı, al jarlı bolsa- ondaý mümkinşiligi bolmaýdı. Sondıqtan da adal eñbek etip, ter tögip, öziniñ qabiletimen baýığan adamdı eşkim de jazğırmaýdı. Biraq ta adal eñbegimen baýığannıñ özinde, onıñ raxatı öz basınan awıspasa, mügedek, kedeý-kepşikterge qamqorlığı bolmasa, ondaý adamdar dünïege baý bolğanmen, rwxanï kedeý adamdar, ondaýlardan xalıqqa eş qaýırım bolmaýdı.

Sondıqtan da ärbir ata-ananıñ, qoğamımızdıñ bastı mindeti ärbir jeke adamdı – rwxanï mädenïeti baý, jan-jaqtı damığan, ïmandılıq qasïeti jetilgen azamat etip tärbïelew.

Ärïne, bul ärbir adamnıñ dünïetanımına, ömirge közqarasına, müddesine baýlanıstı. Keýbir adamdar janın qïnap, eñbek etkisi kelmeýdi, olar awırdıñ üstimen, jeñildiñ astımen, birewdi qanap nemese tonap, bolmasa urlıq jasap basqalardıñ esesinen waýım-qaýğısız raxatta ömir sürgisi keledi. Ondaý adamdardı qoğam äşkerelep, jazasın berip, jönge salıp otıradı.

Biz bodandıqtıñ kesirinen ata-babamızdıñ ğasırlar boýı jïıp-tergen rwxanï baýlığın, yağnï, tilimizdiñ, dinimizdiñ, salt-dästürimizdiñ soñğı jıldarı qadirin ketirip, kündelikti ömir tirşiligimizde qoldanıp, damıtwdıñ ornına onı umıt qaldırıp, dini basqa, tili basqa, dili basqa ulttardıñ mädenïetine eliktep, adasıp keldik. Endi täwelsizdigimizdiñ arqasında, öz bïligimiz özimizdiñ qolımızğa tïgennen keýin, esimizdi jïıp, aldı-artımızdı bağdarlap, jaña ömir saltın ornatatın waqıt jetti. Budan äri bul mäseleni keşiktirsek, jaña ösip kele jatqan jas urpaq bizdi tüsinbeý, sırt aýnalwı mümkin. Sondıqtan da qazirden ulttıq rwxanï mädenïetimizdiñ bügingi zaman talabına saý jaña bağdarlamasın jasap, sonı kündelikti ömir saltımızğa batıl endirwimiz kerek. Sonda ğana biz öziniñ derbes ulttıq rwxı, mädenïeti, sanası damıp jetilgen örkenïetti el bolıp, adamzattıñ ulı köşine ilesip, basqa xalıqtarmen terezesi teñ xalıq retinde ömir süre alamız.

 

4.1 Ädebïetsiz – rwxanï mädenïet joq

 

Qoğamda rwxanï mädenïet degen uğım bar, munıñ materïaldıq qundılıqtan bir aýırmaşılığı sol, onı közben körip, qolmen ustaw mümkin emes, onı tekqana sanamen oýlap, köñilmen sezw arqılı ğana uğwğa boladı. Ol – bizdiñ rwxanï qundılığımız. Al, rwxanï qundılıqqa biz ädebïetti, önerdi, än-küýdi, ulttıq oýındar men ulttıq meýramdardı jatqızamız. Sonıñ işinde bizdiñ äñgime etkeli otırğan taqırıbımız – ädebïet.

Ädebïet, bul jer betinde sanalı adamdar paýda bolıp, olar bir-birimen söýlesw arqılı qatınas jasap, özderiniñ ömirdegi qwanışı men renişin, raxatı men azabın oý eleginen ötkizip, onı söz arqılı beýnelew qabiletine ïe bolğannan beri, xalıqpen birge jasasıp keledi. Sol sebepti ädebïet mazmunınan xalıqtıñ talaý ğasırlardan beri bastan keşken ömir jolın, tarïxï tağdırın, arman-muratın köremiz.

Jer betindegi barlıq xalıqtıñ özine tän kündelikti ömir saltı arqılı qalıptasqan ädebïeti bar. Biz onı ulttıq ädebïet deýmiz. Sebebi ol ädebïette sol ulttıñ erte zamannan bügingi künge deýingi tarïxï sanası, ulttıq bolmısı, salt-dästüri tügel qamtılğan.

Ärbir ult öziniñ rwxanï mädenïetin ulttıq ädebïeti arqılı saqtap, onı äri qaraý damıtıp otıradı. Ädebïet öziniñ türli janrları arqılı qoğam ömiriniñ barlıq salasın körkem söz arqılı swrettep, ondağı jağımdı nemese jağımsız keýipkerler arqılı onıñ jetistigi men kemşiligin der kezinde anıqtaý aladı. Sol sebepti bizge körkem ädebïetti qoğamnıñ rwxanï aýnası dewge tolıq negiz bar.

Al endi rwxanï qundılıq mäselesine keletin bolsaq, ömirdiñ damw zañı boýınşa ärbir adam qoğamda ösip-jetilip, tälim-tärbïe alıp, öziniñ aqıl-parasatı, rwxanï-jigeri, talap-qabileti jetkeninşe qoğamğa qızmet etip, keýingilerge azdı-köpti rwxanï murasın qaldıradı.

Keýbir talanttı aqın-jazwşılardı, öner adamdarın, ülken ğalımdardı xalqına köp qızmet etti, artına mol rwxanï mura qaldırdı dep däriptep, ärkez eske alıp, marapattap otıramız. Olaý bolsa, rwx degenimiz ne jäne onı qalaý tüsinwge boladı degen suraq twındaýdı. Köbine biz rwx pen jandı bir uğımda tüsinip, ekewin jïi şatastıramız. Eger de buğan tereñ oý jügirtip körsek, jannıñ jer betindegi ärbir tirşilik ïesinde bar ekenin bilemiz, biraq olarda rwx bar dep aýta almaýmız, sebebi onda adamdarğa tän sana joq. Olaý bolsa, rwx pen sananıñ arasında baýlanıs bolğanı, biraq ta barlıq adamdardıñ rwxı birdeý dep aýtwğa tağı bolmaýdı.

Qazaqta birewlerge minezdeme bergende, onıñ istegen is-äreketine qarap birewlerdi, ol batıl, jigerli, rwxı küşti eken dep, bolmasa basqa birewlerdi qorqaq, jigersiz, rwxı naşar eken degen bağa beredi. Soğan qarağanda rwx degenimiz adamnıñ minez-qulqı, köñil-küýi, aýtqan sözi, bir sözben aýtqanda, onıñ adamgerşilik bolmısı, is-äreketi dep tüsinwge boladı. Ärïne, budan talanttı, rwxı küşti adamdardıñ bäri jaqsı, qaýırımdı, ïmanjüzdi adamdar eken degen tüsinik bolmawı kerek. Nege deseñiz, rwxı küşti, talanttı, batıl adamdardıñ da işinen jawız, qanişer, opasız adamdar şığıp jatadı, ondaýlardı tarïxtan köptep keltirwge boladı.

Rwx tek jeke adamdarğa qatıstı emes, ol ultqa da qatıstı. Sebebi jeke adamdar sïyaqtı ulttıñ da aldına qoýğan maqsat-müddesi boladı. Sol maqsatına jetw üşin ulttıñ tirşilik äreketine, qajır-qaýratına qarap onıñ ulttıq rwxınıñ qaý därejede ösip-örkendegenin köremiz. Keýbir ult öziniñ sanınıñ köptigine, jeriniñ keñdigine, tabïğï baýlığınıñ moldığına qaramaý, rwxanï-mädenïeti tömen, älewmettik-ékonomïkası naşar, qoğamdıq-sayasï jüýesi jetilmegen, bılaýşa aýtqanda, turmıstıñ barlıq jağınan artta qalğan el bolıp sanaladı. Al, keýbir elderdiñ sandıq körsetkişi munan äldeqaýda tömen bolsa da, olardıñ sapalıq körsetkişi äldeqaýda joğarı bolıp keledi. Munan biz är xalıqtıñ damw deñgeýiniñ ärtürli ekenin jäne onıñ köbi sol xalıqtıñ ulttıq rwxınıñ sapasına, bilim deñgeýine, eñbek etw qabiletine baýlanıstı ekenin köremiz. Eger de qoğam işinde ömir süretin adamdardıñ rwxı küşti, aqıl-oýı jetilgen, eñbekke qabileti joğarı bolıp, ol ultın süýip, sol üşin ayanbaý eñbek etse ğana, ol ulttıñ aldıñğı qatarlı damığan elderdiñ qatarına qosılıp, öziniñ ulttıq müddesin qorğap, tolıqqandı memleket bolıp damïtını sözsiz.

Qazaq awız ädebïetiniñ janrlarınıñ biri – salt jırları. Qazaq xalqı köşpendi ömir saltımen ömir sürgendikten jäne negizgi künköris közi mal şarwaşılığı bolğandıqtan, olardıñ turmıs-tirşiligi de soğan beýimdelgen bolatın. Köşpendi mal şarwaşılığımen aýnalısatın xalıqtıñ basqalardan bir erekşeligi sol, olar qısı-jazı, küni-tüni tabïğatpen tığız baýlanıstı boladı. Sol sebepti olar tabïğattıñ sulwlığın boýına siñirip, onıñ qupïya sırların köñiline toqıp öskendikten, olardıñ jan sezimi de öte näzik bolıp keledi. Bul qasïetti olardıñ söýlegen sözinen, minez-qulqınan, is-äreketterinen anıq körwge boladı. Mısalı, qazaqtıñ mineziniñ jaýdarı, peýiliniñ keñ, jüreginiñ aq bolwı, adamdarğa sondaý bawırmal, qonaqjaý bolwı – sonıñ däleli.

Qazaq xalqı öziniñ turmıs-salt jırlarında kündelikti tirşiliginiñ tiregi bolıp sanalatın tört tülik maldı öleñ-jırlarına qosıp däriptegen. Onıñ eñ tañdawlı ülgilerine: “Jılqışı atağa“, “Şopan atağa“, “Zeñgi babağa“, “Oýsıl qarağa“ sïyaqtı jır ülgileri jatadı. Öleñ-jırlardıñ taqırıptarı alwan türli bolıp keledi, sonıñ işinde Ulıstıñ ulı küni Jaña jıl “Nawrız“ meýramına arnalğan jırlar, baqsı-balgerlerdiñ qobız tartıp, sarnap aýtatın öleñderi, dünïege säbï kelgennen keýingi besik jırı, jastardıñ otaw qurıp, üýlenwine baýlanıstı jasalınatın ädet-ğurıptarda aýtılatın – toýbastar, jar-jar, betaşar, t.b.s.s.

Qazaq awız ädebïetinde turmıs-salt jırlarınan basqa ertegiler, batırlar jırı, ğaşıqtıq jırları, aýtıstar, maqal-mätelder, jumbaqtar sïyaqtı basqa da janrlardıñ türleri köp. Munıñ bäriniñ mazmunında negizinen qazaqtıñ ertedegi ömir saltında kezdesetin türli waqïğalar swretteledi.

Qazaq xalqınıñ ğasırdan-ğasırğa jalğasıp kele jatqan turmıs-salt, qïyal-ğajaýıp, janwarlar twralı ertegileri öte köp.

Turmıs-salt ertegilerinde sol kezdegi qazaqtardıñ köşpendi mal şarwaşılığına baýlanıstı olardıñ turmıs-tirşiligi aýqın swrettelgen.

Janwarlar jaýındağı ertegilerde qazaq awız ädebïetinde añızğa aýnalğan arğımaq attar, jelmaya tüýeler, bozingen sïyaqtı tört tülik mal taqırıbına arnalğan añız-äñgimeler bar.

Qïyal-ğajaýıp ertegileri – qazaq awız ädebïetindegi eñ köne janrlardıñ biri bolğandıqtan, onan alğaşqı qawımdıq qoğam kezindegi adamdardıñ ömirinen köp mälimet alwğa boladı.

Awız ädebïetindegi xalıq arasında keñinen tarağan janrlardıñ biri – ol batırlar jırı. Batırlar jırın jırşı-jırawlar qobızğa, dombırağa qosıp, belgili bir äwenmen aýtıp, awızdan-awızğa taratw arqılı urpaqtan-urpaqqa jetkizip otırğan. Qazaqtıñ batırlar jırındağı bastı keýipkerler – xalqın, otanın basqınşı jawdan qorğağan öziniñ elin, jerin janındaý süýgen ultınıñ qaharman uldarı bolıp keledi.

Xalıq awız ädebïetindegi öziniñ erekşeligimen közge tüsetin janrlardıñ qatarına aýtıs önerin jatqızwğa boladı. Aýtısta eki aýtısker aqın öleñmen qolma-qol swırıp salw arqılı söz jarıstırıp, pikir talastırıp, öziniñ şeşendigi men alğırlığın körsetwge tïis. Aýtıs mereke-meýramdarda, ülken toýlarda, basqa da elewli waqïğalarğa baýlanıstı xalıqtıñ mol jïnalğan jerlerinde ötedi.

Qazaqtıñ awız ädebïetindegi – ğaşıqtar jırı, maqal-mätelder, jumbaqtar sïyaqtı janrlar twralı da osına aýtwğa boladı, sebebi olardıñ bäriniñ aýtatını xalıqtıñ turmıs-tirşiligi, älewmettik jağdaýı, adamdardıñ rwxanï ïmandılığı twralı.

Osı aýtılğan xalıq awız ädebïetiniñ türli janrları qazaqtıñ turmıstıq ömir saltında onıñ ult bolıp qalıptasıp, öziniñ rwxanï mädenïetin jasap, dünïetanımın jetildirwde öte ülken röl atqaradı. Biraq ta qazaq xalqı Reseýdiñ otarına aýnalğannan keýin, äsirese Keñes ükimeti ornap jappaý otırıqşıldıqqa köşwine baýlanıstı jäne qalalar, öndiris orındarı salınıp, xalıqtıñ älewmettik turmıs-tirşiligi tarïxï özgeriske uşırawı sebepti qazaqtıñ ömir saltına ülken özgerister ene bastadı. Äsirese Keñestik däwirde kommwnïstik ïdeologïyanıñ sayasï totolïtarlıq jüýeniñ saldarınan qazaq xalqınıñ burınğı salt-dästürin feodaldıq-patrïxaldıq artta qalğan qoğamnıñ mädenïeti dep onı jamandap, jaña sovettik ömir saltımen ömir sürwge ügittep, qazaq xalqın öziniñ ulttıq töl mädenïetin umıttırwğa tırıstı. Osındaý solaqaý sayasattıñ saldarınan qazaq xalqınıñ bir böligi şın mänisinde öziniñ ulttıq tilinen, dininen, salt-dästürinen qol üzip, mäñgürttenwge mäjbür boldı.

Endi elimiz täwelsizdigin alıp, öz aldına derbes el bolğannan keýin, burınğı joğaltqan rwxanï baýlığımızdı qalpına keltirip, äri qaraý damıtwğa talpınıp jatırmız. Biraq ta birneşe urpaqtıñ sanasına siñip qalğan ïnternacïonaldıq ïdeologïya jäne quldıq psïxologïya bul salada erkin jäne batıl äreketke barwımızğa mümkindik bermeý otır.

Degenmen jetistigimiz de joq emes, tilimizdi memlekettik til dep jarïyalap, dinimizdi jañğırtıp, köptep meşitter sala bastadıq, keýbir jer, sw, qala attarın qazaqşalandırıp, burınğı aýtıs önerimizdi qalpına keltirip, ulttıq oýınımızdıñ keýbir türlerin kündelikti turmısımızğa endirip kelemiz.

Aldağı mindet – täwelsizdigimizdiñ arqasında ulttıq rwxımızdı damıtw üşin mädenïettiñ bastı salası ädebïetti odan äri örkendetip, xalqımızdıñ rwxanï-ïmandılıq qasïetin jetildirip, elimizde şın mänindegi ulttıq memleket ornatıp, xalqımızdı salawattı ömir saltımen ömir sürwge tärbïelew.

 

 

4.2 Ulttıq öner – ulılığımızdıñ belgisi

 

Adamnıñ ömirin – materïaldıq, bïologïyalıq, rwxanï dep üş salağa bölwge boladı. Eger de materïaldıqqa adamnıñ älewmettik qajettiligin qanağattandırw üşin üý salıp, kïim kïip, tamaq işetinin jatqızsaq, bïologïyalıq dep denesiniñ tınığwı üşin uýıqtaýtının aýtamız. Al rwxanïlıqqa adamnıñ eñbek etip, uýıqtawınan basqa bos waqıtta isteýtin is-äreketin jatqızwğa boladı.

Ärïne, är adam bos waqıtın öziniñ qalawı boýınşa ärtürli ötkizwi mümkin, biraq ta köp adamnıñ maqsatı bos waqıtın öziniñ rwxanï qajettiligin qanağattandırwğa jumsaýtını anıq. Rwxanï qajettilik adamnıñ sanasına, mädenïetine, bilimine baýlanıstı. Eger de adamnıñ sanası tömen, mädenïeti damımağan, bilimi az bolsa, ol adamnıñ rwxanï qajettiligi de mardımsız boladı. Olaý bolsa, biz äweli rwxanï qajettilik degen ne jäne onı qalaý damıtwğa boladı degen suraqtarğa jawap izdep körelik.

Alla Tağala jer betine bïologïyalıq tirşilik ïesi etip adamdı jaratqanda, oğan öziniñ materïaldıq qajettiligin qamtamasız etw üşin dene qurılımına – jürsin dep eki ayaqtı, istesin dep eki qoldı, körsin dep eki közdi, estisin dep eki qulaqtı jäne osınıñ bärin basqarw üşin aqıl bergen.

Biraq ta adam jäý tirşilik ïesi emes, onda sonımen qatar – sana, ïman, rwx, köñil, näpsi sïyaqtı tek adamğa ğana tän qasïetter bar. Adamnıñ bul dünïedegi bastı parızı osı qasïetterdi jetildirip, äri qaraý damıtw bolsa, onı damıtwdıñ bastı quralı dep önerdi aýtwğa boladı. Olaý bolsa, öner adam ömiriniñ mäni, säni, maqsatı bolwğa tïis.

Rwxanï qundılıqtıñ tüpki mäni ulttıq öner, ol adamdardıñ rwxanï qajettiligin qanağattandıradı, sol sebepti adamdar önerdiñ türli twındıların ömirge äkelip, özderi sodan läzzat alıp otıradı. Öner arqılı adamdardıñ dünïetanımı keñeýip, éstetïkalıq talğamı ösip, minez-qulqı qalıptasadı.

Öner tek jeke adamdar üşin emes, qoğamnıñ damwında da öte mañızdı röl atqaradı. Eger de qoğamnıñ rwxanï mädenïeti joğarı damığan bolsa, onda ömir süretin adamdardıñ da mädenïetiniñ joğarı boları sözsiz, sebebi adamdar qoğamda tärbïelenedi.

Önerdiñ türleri köp jäne olar bir-birimen tığız baýlanıstı. Öner negizinen ömirdi beýneleýdi, biraq ta ärbir önerdiñ türi ömir şındığın tolıqtaý beýneleý almaýdı. Mısalı, mwzıka adamnıñ işki jandünïesiniñ qupïya sırların äwen, ırğaq arqılı beýneleý aladı, biraq ta adam bolmısın tolıq swrettewge onıñ şaması kelmeýdi. Ädebïet söz arqılı adamnıñ ömir tirşiligin swrettese, säwlet öneri adamdardıñ sol özi ömir sürgen zamanındağı turmıs-tirşiliginen xabar beredi. Sol sïyaqtı önerdiñ basqa da türleri özderiniñ obrazdarın jasap, sol arqılı ömirdiñ şınaýı körinisin berwge tırısadı.

Adam balası jer betinde paýda bolğannan beri damw üstinde jäne olardıñ sanasımen qatar rwxı da damıp keledi.

Adamdar materïaldıq baýlıqtı jasaw maqsatında eñbek quraldarın jetildirw üşin texnïka men texnologïyanı meñgerwge tïis bolsa, rwxanï baýlıqtı jasaw üşin olar fïlosofïyanı, dindi, önerdi damıtwları kerek. Eger de texnïkanı damıtw arqılı adam öziniñ materïaldıq qajettiligin qamtamasız etse, önerdi damıtw arqılı rwxanï qajettiligin öteýdi. Adamnıñ rwxı baý bolğan saýın onıñ adamgerşilik qasïeti de jetilip, ïnabattı adam bolatını belgili. Olaý bolsa, adamnıñ sanası men rwxı qatar damıp jetilwi tïis eken.

Adam bilim-ğılımnıñ arqasında awır önerkäsipti, awıl şarwaşılığın jetildirip, özderiniñ kündelikti turmısın qajetti zattarmen qamtamasız etedi jäne buğan tek aqıl-parasat arqılı qol jetkizwge boladı. Eger de biz munı sananıñ damwı dep tüsinsek, adamğa sonımen qatar rwxanï damw da qajet. Sebebi rwxanï mädenïetsiz adam tolıqqandı adam bolıp ömir süre almaýdı. Olaý bolsa biz rwxımızdı damıtıp, jetildirw üşin onıñ joldarı men ädis-täsilderin tolıq zerttep, jaqsı bilwimiz kerek. Adamnıñ adamgerşilik qasïeti onıñ rwxınıñ sapasına baýlanıstı bolsa, adamnıñ rwxın ösirip-jetildiretin, ol – öner. Adam öz xalqınıñ ulttıq önerin jasınan boýına siñirip, sonı jan-tänimen süýip össe, ol öz otanınıñ patrïotı bolıp onıñ tilin, dinin, salt-dästürin jaqsı meñgerip, ärqaşan da soğan qızmet etwge daýın turadı. Öz kezeginde ulttıq önerdiñ damwı sol qoğamnıñ ömir saltına baýlanıstı. Eger de ol qoğamnıñ ékonomïkası küşti damığan, turğındardıñ älewmettik turmısı joğarı bolıp, adamdarı salt-dästürin berik ustaýtın bolsa, ondaý ortada ulttıq önerdiñ de berik saqtalatını anıq. Adamnıñ ulttıq sanası, dünïetanımı, ömirge közqarası kündelikti ömir saltı arqılı qalıptasadı. Onıñ ömir süretin ortasında ïmandılıq saqtalıp, zañ orındalıp, adamdar özderiniñ aqıl-parasatımen bostandıqta ömir süretin bolsa, ondağı adamdar da qaýırımdı, izetti bolmaq. Al ömir saltı bolsa, ol qoğamdağı ömirge baýlanıstı. Eger de adamdar ömirdiñ mäni men mağınasın durıs tüsinip, özderiniñ ömir süretin qoğamında salawattı ömir saltın qalıptastıra bilse, onda ömir süretin adamdar qızıqtı da mağınalı ömir sürw üşin ulttıq önerdi damıtıp, onı äri qaraý jetildirwge umtıladı. Osındaý ädil qoğam ornatıp, onda ömir sürw üşin biz äweli ömirdiñ ne ekenin bilip, onıñ damw zañın zerttep, oqw orındarında “Ömirtanw“ nemese “Salawattı ömir saltı“ pänin oqıtsaq, jastardıñ dünïetanımı durıs qalıptasıp, olardıñ ömirdiñ mäni men mañızın erte tüsinwine kömektesken bolar edik. Eger de adamdardıñ ömirge közqarası jas kezinen durıs qalıptasqan bolsa jäne onda ömir süretin adamdardı qurmettep, bärin de öz bawırındaý süýe bilse, ondaý adamdar eş waqıtta basqalarğa jamandıq oýlamaýdı. Al ömirdi süyu – önerdi süyu degen söz, sebebi adamnıñ işki jandünïesiniñ näzik sezimderin oyatıp, onıñ jüregine nur säwlesin tüsirwge tek önerdiñ şaması keledi.

Önerdi jasap, onı äri qaraý damıtatın xalıq arasınan şıqqan talanttı jeke tulğalar. Xalıq osı jeke tulğalardıñ twındıların kündelikti ömir saltında paýdalanıp, esinde saqtap, onı urpaqtan-urpaqqa jetkizip otıradı. Önerdiñ türleri öte köp jäne olar adam ömiriniñ barlıq salasın qamtıp, onıñ mağınalı ömir sürwinde ülken röl atqaradı. Eger de önerdiñ twındıların jeke adamdar jasaýdı desek te, onıñ bäri ulttıq sïpatta jäne ulttıq şeñberde jasalınadı. Sol sebepti bir ult pen ekinşi ulttıñ mädenïetiniñ aýırmaşılığın tek öner arqılı tanıp bilwge boladı. Ulttıq önerdiñ türleri tarïxï damw barısında sol ulttıñ ömir süretin tabïğï ortasına, onıñ ömir saltına jäne ädet-ğurpına tığız baýlanıstı. Olaý bolsa, önerdi ulttıñ janı dewge boladı, eger de ult qazirgi jahandanw zamanında mäñgi jasağısı kelse, birinşi kezekte öziniñ tili, dini, salt-dästürimen qatar ulttıq önerin de saqtap, onı kündelikti ömir saltında tolıqtaý paýdalanıp, äri qaraý damıtwğa mindetti.

Qazirgi qazaq qoğamınıñ täwelsizdik alğannan bergi basa köñil bölip, iske asıra almaý kele jatqan problemasınıñ biri osı öner mäselesi bolıp tur. Ulttıñ rwxın şıñdap, onıñ mädenïetin baýıtatın osı öner, sondıqtan da ulttıq önerimizdi saqtap, onan äri damıtw ult üşin strategïyalıq mañızı bar mäsele.

Önerge biz säwlet önerin, beýnelew önerin, sän önerin, än-küý önerin, qol önerin, t.b.s.s. jatqızamız. Osı aýtılğan önerlerdiñ keýbiri burın qazaq xalqınıñ kündelikti ömir saltında keñinen qoldanısta bolıp, olardıñ ulttıq rwxınıñ qalıptasıp damwına ülken äser etken. Äsirese köşpendi mal şarwaşılığımen aýnalısatın qazaq xalqında öziniñ turmıs-tirşiligine laýıqtı awız ädebïeti, än-küý jäne qol öneri öte joğarı därejede damığan bolatın. Sonıñ işinde awız ädebïetin alatın bolsaq – batırlar jırı, tolğaw, aýtıs sïyaqtı önerlerdiñ türleri xalıq arasında keñ tarağan. Mundaý jır-tolğawlardı xalıq işinen şıqqan aqın, jırawlar awızşa jattap alıp, xalıqqa taratıp otırğan. Sol sïyaqtı än-küý öneri de qazaq xalqınıñ kündelikti turmısında öte keñ tarağan. Awıl adamdarı şarwadan qolı bosağan waqıtında ärtürli oýın-toýlarda än şırqap, küý tartıp, bï bïlep, köñil kötergen. Bolmasa xalıq işinen şıqqan swırıpsalma talanttı aqındarın aýtıstırıp tamaşalaýtın bolğan.

Qazaq xalqınıñ qol öneri dep kündelikti turmısta jïi qoldanatın -örw, tigw, toqw, müsindew, beýnelew sïyaqtı tvorçestvolıq öner jïıntığın aýtamız. Qazaq xalqı öziniñ kündelikti ömir saltında tirşilikke qajetti üý mülikterin, kïim-keşekterin, azıq-tüligin öndirwdi turmıstıq käsip retinde damıtsa, sän-salatanat üşin äsem buýımdar jasap, qol önerin öte joğarı satığa kötere bildi. Budan biz xalıq öneriniñ sol xalıqtıñ ömirimen, tarïxımen, käsibimen tığız baýlanıstı bolğanın köremiz.

Eger de qazirgi qazaq xalqınıñ kündelikti ömir saltında ulttıq önerdiñ atqaratın röline socïologïyalıq zerttew jürgizip körsek, onıñ tım mardımsız ekenine közimiz jetedi. Bügingi zamanda köbine önerdi xalıq arasına taratıp qoğamdıq sananı qalıptastıratın aqparat quraldarı, sonıñ işinde teledïdar ekenin aýrıqşa atap ötwge boladı. Olaý bolsa, biz osı aqparat quraldarınan künde neni körip, estip, oqıp jürmiz. Eger de Qazaqstandağı qoğamdıq aqparat quraldarınıñ seksen paýızı orıs tilinde beriletin bolsa jäne onıñ negizgi nasïxattaýtını batıs pen orıstıñ ömir saltı, mädenïeti, ïdeologïyası bolsa, bizdiñ qazaqtıñ qalaýşa ulttıq öneri damıp, ulttıq sanası qalıptasıp, ulttıq rwxı öspek?

Qazirgi kezde qazaq xalqınıñ aldında qaýtkende tarïxta ult bolıp saqtalıp qalwğa boladı degen sawal tur. Meniñşe, onıñ birden-bir durus jolı ulttıq önerdi kündelikti turmısta qoldanısqa kirgizip, iske asırıp, äri qaraý damıtw.

Ulttıq önerdiñ damıp äri qaraý jetilwi, ol tikeleý kündelikti ömir saltınıñ sapasına baýlanıstı. Biz negizinen Şığıs älemine jatatın musılman eli bola tura, köbine Ewrazïya qurlığınıñ ortasında ornalasqanbız, sondıqtan da Şığıs pen Batıs örkenïetin teñ ustap, eki jaqtıñ da mädenïetinen swsındawımız kerek degen qağïdanı köp aýtamız. Biraq ta şın mänisinde biz künnen-künge batıs mädenïetine, önerine, ïdeologïyasına bet burıp baramız. Bul qazaq xalqınıñ bolaşaqta öziniñ rwxanï mädenïetin, tilin, dinin äri qaraý damıtwğa keselin tïgizetin ülken qawip. Sondıqtan da biz öz örkenïetimizdiñ tamırı bolıp sanalatın musılman örkenïetine bet burwımız kerek.

 

4.3 Mwzıka – adam janınıñ üni

 

Adamdardıñ mindeti kündelikti ömir saltındağı bastı salanıñ biri rwxanï mädenïetti jetildirw bolsa, sonıñ biri äri biregeýi mwzıka dep atawğa boladı. Sebebi önerdiñ qaý salasında bolmasın mwzıkanıñ qoldanılmawı kemde-kem. Adamdar meýram-merekelerde, toý-dwmandarda, oýın-sawıqtarda bï bïlep, än şırqap, köñil köteredi. Osı is-şaralardıñ birde-biri mwzıkasız ötpeýtini belgili. Olaý bolsa, mwzıka öneriniñ adamnıñ kündelikti turmıs-tirşiliginde alatın ornı öte zor ekenin bilemiz.

Mwzıka öneriniñ bir erekşeligi sol, onımen dıbıs ırğağı arqılı adam öziniñ işki jandünïesin, köñil-küýin, sana-sezimin bildire aladı. Äwen arqılı adamdar añsağan armanın, qwanışı men qaýğısın, ömir sürgen qoğamın änge qosıp, tolğağan. Olar özderin qorşağan tabïğattı, onıñ özen-kölderin, orman-toğaýların, asqar tawları men baýtaq dalasın jırğa qosıp, onıñ äsem körkinen rwxanï läzzat alıp otırğan. Burınğı qazaqtardıñ dombırasınıñ qoñır üni men olardıñ qara öleñi osığan dälel.

Qaý xalıqtıñ bolmasın onıñ tarïxï jağdaýına, kündelikti ömir saltına, ädet-ğurpına baýlanıstı damıp jetilgen mwzıka öneri boladı. Sol sïyaqtı qazaq xalqınıñ da özine tän ulttıq dästürli mwzıka öneri bar. Mwzıka öneriniñ negizin qalawşılar xalıq arasınan şıqqan darındı öner ïeleri – kompozïtorlar.

Är küýdi şığarwşı äwen ïeleri boladı, biraq ta biz qazir küýlerdi xalıq küýi jäne xalıq kompozïtorlarınıñ küýi dep eki topqa bölip jürmiz. Onıñ sebebi keýbir küýler ğasırlar ötip, onıñ avtorlarınıñ atı umıt bolıp, darındı küýşilerdiñ orındawı arqılı xalıq arasında küýdiñ äweni saqtalğandıqtan ol bara-bara xalıq küýi bolıp atalıp ketken.

El işinde keñ tarağan xalıq küýleri men äwenderin dıbıs arqılı jetkizw täsili saz aspaptardıñ arqasında mümkin boldı. Xalıq turmısında mwzıkalıq aspaptardıñ türi öte köp bolğan. Biraq ta onıñ köbi kündelikti ömirde paýdalanwğa saý kelmegendikten öte sïrek qoldanıladı. Al keýbiriniñ dıbıs şığarw mümkindigi joğarı jäne paýdalanwğa ıñğaýlı bolğandıqtan kündelikti turmısta keñinen tarap, xalıqtıñ mädenï murasına öte ülken üles qostı. Mwzıkalıq aspaptardıñ xalıq arasında keñ tarağan türleri dombıra, qobız, sıbızğı. Osı aspaptar arqılı xalıq küýleri men saz, äwenderin orındap, onı urpaqtan-urpaqqa jetkizwde bul quraldardıñ röli öte zor boldı.

El ömiriniñ tarïxï kezeñderi onıñ mwzıka önerinde jan-jaqtı beýnelendi. Xalıq öziniñ änderi men küýleriniñ äwen sazı arqılı kündelikti ömir tirşiliginiñ körinisin swrettep, onı bir urpaqtan ekinşi urpaqqa jetkizip otıradı. Qazaq xalqınıñ köşpendi ömir saltı öziniñ ulttıq sïpattağı mwzıka öneriniñ damwına qolaýlı jağdaý twğızdı. Mısalı, dünïege jas näreste kelse, qırqınan şığarw, at qoyu, besikke salw sïyaqtı birneşe sawıq keşi ötkizilip, onda än aýtılıp, küý tartılğan. Bolmasa jastar üýlense, toý-dwmanda aýtılatın jar-jar, betaşar, sıñsw sïyaqtı ädet-ğurıptar da änmen bastalğan. Nemese qaýtıs bolğan adamdı estirtw, köñil aýtw, joqtaw sïyaqtı salt-dästürdiñ bäri än arqılı orındalğan.

Qazaq xalqı burın qalalarda turmağandıqtan olardıñ qazirgideý opera, drama, kïno teatrları bolğan joq, sol sebepti olardıñ köñil köterip, önerdi tamaşalaw jağdaýı basqaşa boldı. Olar jaz jaýlawğa köşip, mal töldep, aq molaýğanda, Qımızmurındıq merekesin ötkizip, sonda jastar altıbaqan tewip, än şırqap, küý tartqan. Ülkender bolsa, bir jerge alqa-qotan jïnalıp, aqındardı aýtıstırıp, küýşi-jırşılarğa än aýtqızıp, küý tarttırğan.

Qazaqtıñ ırımı boýınşa el işinde bedeldi, xalıqqa qadirli, ataqtı adam qaýtıs bolsa oğan as berw saltı bolğan. Osındaý as berw kezinde Qazaqstannıñ är tükpirinen aqın-jırawlar, änşi-seriler, balwandar şaqırılıp, oýın-sawıq ötkizilgen. Sol jïın-toýlarda aqındardı aýtıstırıp, änşi-küýşilerge än şırqatıp, balwandardı kürestirip, at bäýgesi, kökpar tartw sïyaqtı neşe türli önerler körsetilip, ülken merekege aýnaldırılğan.

Qazaq xalqı mwzıka önerin kündelikti turmıs-tirşiliginde de öte keñ qoldanğan. Ol kezde ärbir qazaqtıñ üýinde dombıra aspabı körnekti jerde ilwli turğan jäne awıl işindegi oýın-sawıq keşterde än aýtılıp, küý tartılıp, qazaqtıñ türli ulttıq oýındarı orındalğan. Erterekte qazaqta awıldıñ altı awızı degen bolğan. Onıñ mäni, üýge kelgen jolawşı qonaqqa sıý-qurmet körsetilgennen keýin körşi-kölemder jïılıp, onan öziniñ önerin körsetwin ötingen jäne özderiniñ de önerlerin körsetken. Osındaý turmıstağı önerge jaqın ömir saltınıñ arqasında xalıq işinen aqın, jıraw, änşi, küýşi, jırşı şığwına qolaýlı jağdaý jasalğan.

Burın xalıq arasınan şıqqan öner adamdarın kompozïtor, änşi, küýşi dep bölmegen. Sebebi olardıñ köbi sol özderi şığarğan änderdiñ sözin özi jazıp, birinşi orındawşı da özi bolğan. Nemese küý şığarğan kompozïtor sol küýdi dombıramen alğaşqı orındawşı boldı. Eger de orındalğan än nemese küý köpşilikke unap, el onı jılı qabıldasa, basqa orındawşılar onı xalıq arasına keñinen taratıp otırğan. Osındaý änşilik, küýşilik, orındawşılıq önerdiñ jolına tüsken önerpazdarğa körermender özderiniñ laýıqtı bağasın berip, olarğa xalıq ülken sıý-qurmet körsetip, keýbir asqan talanttılardı “sal“, “seri“ dep atağan.

Xalıq işinen şıqqan ülken aqın-jırşılar, änşi-kompozïtorlar xalıq ömirindegi erekşe mañızdı waqïğalarğa özderiniñ ünin qosıp, eger de kemşilikterdi körse, onı batıl sınğa alıp, köpşiliktiñ oý-pikirin bïlewşi topqa jetkizip otırğan.

Ulttıñ rwxın qalıptastırıp, äri qaraý damwına ıqpal etetin – tarïx, ädebïet, fïlosofïya sïyaqtı gwmanïtarlıq ğılımdar bolsa, ol adamğa sana arqılı äser etedi. YAğnï adam oqıp bilim alıp, logïkalıq oýlaw qabileti arqılı öziniñ rwxanï közqarasın qalıptastıradı. Al, mwzıka bolsa, ol adamğa sezim arqılı onıñ öte näzik işki jandünïesine äser etip, maxabbat sezimi sïyaqtı onıñ jüregine twra jol tabadı. Sol sebepti är xalıqtıñ rwxına, psïxologïyasına, mentalïtetine tän öziniñ ulttıq mwzıka älemi boladı. Osı mwzıkanı sol ulttıñ ökili jastaýınan boýına siñirip ösken bolsa, ol mwzıka onıñ rwxanï qundılığına aýnaladı.

Burınğı elin-jerin qorğağan qazaq batırları, ädilettilik üşin küresken bïleri, xalqınıñ rwxın kötergen änşi-küýşileri özderiniñ ulttıq qoğamında ömir sürip dästürli mädenïetimen tärbïelengendikten olardıñ patrïottıq sezimi joğarı, rwxı küşti boldı.

Qazaq xalqı soñğı ğasırlarda bodandıqtıñ kesirinen öziniñ ulttıq rwxanï qundılıqtarın älsiretip alğanı belgili, sonıñ işinde mwzıka öneri de bar. Jïırmasınşı ğasırdıñ basında qazaq köşpendi ömir saltınan otırıqşıldıqqa awıswınıñ da ulttıq önerge äser etkeni anıq. Onıñ üstine Keñes ükimeti socïalïstik ömir saltın ornatamız dep, qazaqtardı tarïxï ulttıq sanasınan ajıratwğa tırıstı. Osındaý obektïvti sebepterge baýlanıstı ulttıq rwxımız älsirep, özimizdiñ töl mädenïetimizdi elimizdiñ bolaşaq ïesi jastarımızdıñ sanasına siñire almaý, ulttıq mentalïtetimizge aýtarlıqtaý zïyan keltirdik.

Qazirgi jastarımızdıñ köbi ulttıq önerden göri orıstıñ nemese batıstıñ önerine öte qumar. Sebebi közin aşqannan köretini batıstıñ kïnosı, tıñdaýtını batıstıñ mwzıkası, kïetini batıstıq modadağı kïimder. Bılaýşa aýtqanda olar batıstıñ mädenïetimen tärbïelenip, batıstıñ ömir saltımen ömir sürip jatır. Bul jöninde waqıtında K. Marks “sananı turmıs bïleýdi“ degen bolatın. Bul qağïda adamnıñ sanası, ömirge közqarası, dünïetanımı jaña qalıptasw satısında turğanda şındıqqa jaqın bolwı mümkin. Sol sebepti de jastarımızdıñ sanası qazirgi ömir saltımızğa baýlanıstı batıstıñ mädenïetine eliktep, sol bağıtta qalıptaswda. Biraq ta bul bizdiñ ulttıq rwxanï mädenïetimizdiñ damwına öte qawipti tendencïya. Biz mundaý ulttıq müddemizge jat äreketten qutılw üşin özimizdiñ ulttıq rwxanï mädenïetimizge negizdelingen qazaqtıñ “Turmıs tüzer oýıñdı, oýıñ tüzer boýıñdı“ degen qağïdasın basşılıqqa alıp özimizdiñ ömir saltımızdı qalıptastırıp, sonıñ prïncïpterimen ömir sürwimiz kerek. Sonda ğana biz özimizdiñ tilimizdi, dinimizdi, salt-dästürimizdi saqtap, onı äri qaraý damıta alamız.

Adamnıñ aqıl-parasatı tolısıp, öziniñ oñ-solın tanıp, tulğa bolıp qalıptasqannan keýin mundaý batıstıñ teris ïdeyasımen äri qaraý ömir süre berwge bolmaýdı. Sebebi ärbir adam belgili bir ulttıñ ökili bolıp ömirge keledi. Jäne ol ulttıñ tili, mädenïeti, salt-dästüri bar. Eger de ol adam sol ulttıñ ökili bolğısı kelse, ultınıñ qasïetterin äri qaraý damıtıp, urpaqtan-urpaqqa jetkizw üşin öz ultınıñ patrïotı bolwğa tïis. Sol sebepti ärbir adam öziniñ qabiletine qaraý ultına qızmet etip, “sana adamdı tüzeýdi“ degen jaña prïncïppen sapalı ömir sürwleri kerek.

Biz bügin bir närseniñ basın anıq aşıp alwğa tïispiz, keýbirewler ulttıñ rwxanï mädenïeti twralı söz qozğalsa boldı, munı ultşıldıq dep tüsinedi. Bul öte qate uğım, sebebi qazaq xalqı birneşe ğasırlar boýı otarşıldıqta bolıp, öziniñ ulttıq rwxanï mädenïetin damıta almaý qaldı. Endi täwelsiz el bolğannan keýin, birinşiden, sol kenje qalğan mädenïetin ornına keltirip, äri qaraý damıtamın dewi sol ulttıñ zañdı quqığınan twındağan ädil talap. Ekinşiden, qazaq xalqı basqa ulttarğa mädenï ékspansïya jasaý alatındaý öte köp sandı xalıq emes. Olardıñ alğa qoýğan bar maqsatı, öziniñ tarïxï otanında tilin, dinin, salt-dästürin saqtap, äri qaraý damıtw. Üşinşiden, qazirgi texnïka men texnologïyanıñ arqasında aqparat quraldarınıñ mümkinşiligi artıp, türli mädenï ékspansïya beleñ aldı. Sol sebepti jahandanw däwirinde qazaq xalqı sïyaqtı täwelsizdigin jañadan alğan, rwxanï mädenïeti bekimegen ulttar, basqa mädenïetke jutılıp ketpewi üşin, öziniñ töl mädenïetin, sonıñ işinde ulttıq mwzıkasın damıtw awadaý qajet. Ulttıñ rwxı – önerinde, mädenïetinde, saltında, sondıqtan da qoğamımızda “Salawattı ömir saltın“ ornatw bizdiñ strategïyalıq maqsatımız.

 

4.4 Ulttıq meýramdar – eldigimizdiñ nışanı

 

Adam balasınıñ tirşiliktegi negizgi maqsatı tek eñbek etip, ömirge qajetti materïaldıq baýlıqtı jasap, otbasın qurıp, urpaq ösirwmen şektelmeýdi. Olar qoğam qurıp, öziniñ mädenïetin, önerin, salt-dästürin damıtıp, ult bolıp qalıptasadı.Eger de jeke adamnıñ ömiri tabïğattıñ zañı boýınşa şektewli bolsa, ulttıñ ömiri qanşalıqtı uzaq bolwı, sol ulttı quraýtın adamdardıñ ömir süre bilw qabiletine baýlanıstı. Al, ult bolw üşin onıñ – tili, dini, salt-dästüri, mädenïeti, öneri bolwğa tïis. Sol ulttıñ osındaý bastı belgileri saqtalıp, äri qaraý damïtın bolsa, onıñ ulttıq sanası qalıptasıp, ol öziniñ ulttıq memleketin qurwğa negiz boladı. Osındaý uzaq merzimdi damw procesinde ärbir ulttıñ basınan ötkergen elewli tarïxï waqïğalar, onıñ ömir saltına baýlanıstı qalıptasqan salt-dästür, ädet-ğurıp, ırım-joralar urpaqtan urpaqqa jalğasıp, ol sol ulttıñ är kez esine alıp, atap ötip otıratın ulttıq meýramına aýnaladı.

Qazaq xalqınıñ da tarïxï damw barısında qalıptasqan özine tän ulttıq meýramdarı boldı. Ol meýramdar qazaq xalqınıñ köşpendi ömir saltına baýlanıstı tabïğattıñ mawsımdıq tört mezgiline twra keledi. Sebebi qazaqtar negizinen köşpendi mal şarwaşılığımen aýnalısqandıqtan, olardıñ kündelikti turmıs-tirşiligi tabïğatqa öte jaqın boldı. Sol sebepti qazaqtar awa-raýınıñ qolaýlığına baýlanıstı özderiniñ ulttıq meýramdarın atap ötip, onda türli ulttıq önerlerin körsetip, ulttıq oýındarın ötkizip otırdı. Atap aýtqanda ol meýramdar – Nawrız, Qımızmurındıq, Mïzam, Soğımbası dep ataldı.

Ärïne bul meýramdardı barlıq jerde öz därejesinde, keñinen ötkizip otırdı dewge bolmaýdı. Jïırmasınşı ğasırdıñ basında Keñes ükimeti az xalıqtardıñ ulttıq sanasın joýıp, olardı orıs mädenïetine ötkizw üşin ärtürli sıltawlarmen olardıñ ulttıq meýramdarın atap ötwge, ulttıq oýındarın oýnawğa tıýım saldı. Sonıñ saldarınan Keñes zamanında qazaqtar özderiniñ ulttıq meýramdarın umıtqan bolatın.

Onıñ ornına kommwnïstik ïdeologïyanı xalıqtıñ sanasına siñirw üşin Ulı Okyabr, Birinşi maý, Jeñis küni, Konstïtwcïya küni, Xalıqaralıq äýelder küni sïyaqtı meýramdardı keñinen toýlap otırdı. Oğan qosa türli mamandıqqa baýlanıstı eñbek meýramdarın atap ötwi dästürge aýnaldı. Mısalı, şaxterler küni, metallwrgtar küni, şabandar küni, dïxanşılar küni, medïcïna küni t.b.s.s.

Adam balası qawımdasıp ömir sürwi üşin qoğam qurğannan bergi waqıt işinde öziniñ täjrïbesimen jïğan bilimi, eñbek etw dağdısı, minez-qulıq erejesi, rwxanï jäne materïaldıq qundılıqtarı bir urpaqtan ekinşi urpaqqa, ujımnan jeke adamğa jüýeli türde berilip otırdı. Tarïxï damw barısında osı älewmettik täjrïbeni qalaý qalıptastırıp, saqtaw jönindegi ädis – täsilder ömirge keldi. Onı qazaqtar salt-dästür dep atağan. Salt-dästürdiñ negizgi maqsatı, sol ötken urpaqtardan qalğan ömir sürw täsilin, olardıñ oý – armanı men is-äreketterin jaña urpaq jetildirip öziniñ kündelikti ömir saltında iske asırıp otırwları kerek. Biz dästür dep ötkennen qalğan rwxanï jäne materïaldıq muralardı aýtamız. Onı kündelikti ömir saltımızda keñinen paýdalanıp otırsaq, bizge ömir sürw jeñilirek bolar edi.

Biz köbine salt-dästür, ädet-ğurıp, ırım-joralar twralı söz qozğağanda bul termïnderdiñ ärqaýsısınıñ qandaý mağına beretinine onşa köñil bölmeý, köbine olardıñ ornın awıstırıp qoldana beremiz. Bul durıs emes, şın mänisinde bulardıñ är qaýsısınıñ öz qoldanıs ornı bolwğa tïis.

Mısalı, dästürdiñ maqsatı jaña urpaq öziniñ kündelikti ömir saltında burınğı urpaqtıñ ömir sürw täsilin är kez keñinen paýdalanıp jäne waqıt talabına saý oğan jañalıqtar engizip otırwları kerek. Sonımen, salt-dästür dep waqıt sınınan ötken jäne sol qoğamda ömir süretin adamdardıñ turmıs tirşiliginde berik ornağan rwxanï jäne materïaldıq qundılıqtardı aýtamız. Dästürdi ömirde iske asırwdıñ joldarı köp, biraq ta olardıñ mazmunı köbine bükil ulttıq kölemdegi mereke-meýramdarda, oýın-sawıqtarda, toý-dwmandarda anıq körinis tabadı.

Ärbir ulttıñ tarïxï qalıptasqan salt-dästüri, onıñ-tili, dini sïyaqtı erekşe qasïetteriniñ biri. Sondıqtan da ärbir ult öziniñ salt-dästürin qadirlep, onı äri qaraý damıtıp otırw är ulttıñ moraldıq parızı. Burın qazaq xalqı öziniñ xandıq memleketin qurğanda olardıñ qazirgideý zañ şığaratın parlamenti nemese jazılğan zañ erejeleri bolğan joq, biraq ta sol kezdegi adamdardıñ dinï nanımına, ar-uyatına bağıttalınğan salt-dästürdiñ arqasında qoğamda tärtip ornap, adamdar özara tüsinwşilikte ömir sürdi. Sol sebepti qazirde de ata-babamızdan qalğan ulttıq salt-dästürimizdi kündelikti ömir saltımızda keñinen qoldanıp otırsaq, ol bizdiñ rwxanï mädenïetimizdiñ sarqılmas közi boları xaq.

Adam ömirinde salt-dästürmen qatar ädet-ğurıp degen de uğım bar. Eger de salt-dästür bükil ulttıq deñgeýde qalıptasıp, atalıp ötip otırsa, ädet-ğurıp älewmettik toptıñ arasında, kündelikti turmısta, qoğamdıq qatınasta, eñbekte üýrenşikti ädetke aýnalıp, qoldanısta iske asatın ğurıptar. Ädet-ğurıptıñ qoğamda atqaratın mindeti salt-dästür sïyaqtı aldıñğı urpaqtıñ ömir täjirïbesin paýdalanw, ömir sürwdiñ täsilin meñgerw, jeke adamdardıñ minez-qulqın tärtipke keltirw sïyaqtı qoğamdıq röl atqaradı.

Salt-dästür, ädet-ğurıp sïyaqtı kündelikti ömirde jïi kezdesetin tağı bir uğım, ol ırım-joralar. Munıñ da adam ömirinde alatın ornı öte zor, sebebi ol keýbir jeke adamdardıñ nanım-senimine aýnalğan. Irım-joralardıñ köbi erte zamanda, adamdar tabïğattıñ qupïya qubılıstarın äli jete meñgermeý turğan kezde paýda bolğanı belgili. Sondıqtan da olar ömirde kezdesetin keýbir jağdaýlarğa baýlanıstı waqïğalardı jaqsı ırımğa, bolmasa keýbirin jaman ırımğa jorıp, onı qolaýsız jağdaýdıñ nışanı dep, onan üreýlenetin bolğan. Xalqımızdıñ kündelikti turmısındağı keýbir elewli jağdaýlarda ömirde qoldanısta atalıp ötip otıratın räsim (rïtwal) jäne saltanat (ceremonïya) degen uğımdar da bar. Bul aýtılğandardıñ bärine ultımızdıñ ömir tarïxınan da köptegen mısaldar keltirwge boladı.

Biz xalqımızdıñ salt-dästür, ädet-ğurıp, ırım-joraların saraptap, oý eleginen ötkizw arqılı, ata-babalarımızdıñ ömirge közqarasın, dünïetanımın, nanım-senimin, tınıs-tirşiligin köremiz jäne keler urpağına qandaý ülgi-önege, aqıl-ösïet, asıl muralar qaldırğanın bilemiz. Keler urpaqtıñ mindeti, sol ata-babasınan qalğan altın qazınanı jetildirip, damıtıp, kündelikti ömir saltında qoldanısqa engizw. Tek sondaý jağdaýda ğana ultımızdıñ rwxanï mädenïetin saqtap, onı äri qraý jetildire alamız. Eger de biz ult retinde tarïxï qalıptasqan töl mädenïetimizdi kündelikti turmısta keñinen paýdalansaq, bul bizdiñ ulttıq sanamızdıñ qalıptaswına oñ äser etip, jas urpaqtıñ dünïetanımınıñ, ömirge közqarasınıñ, minez-qulqınıñ durıs damwına sebebin tïgizedi.

Qazaqstan täwelsizdik alıp, öz aldına memleket bolğannan keýin öziniñ memlekettik jäne ulttıq meýramdarın belgilep, onı atap öte bastadı. Sonıñ işinde 16 jeltoqsan – Täwelsizdik küni, 25 qazan  -Respwblïka küni, 30 tamız Konstïtwcïya küni, 1 mamır Ultaralıq dostastıq küni, 9 mamır – Jeñis küni, 8 nawrız – Xalıqaralıq äýelder küni, 21 nawrız qazaqşa jıl bası, 1 qañtar xrïstïyandıq jaña jıl. Osı aýtılğandardan körip otırğanımızdaý Qazaqstan täwelsizdik alğannan keýin de, meýram-merekelerge kende emes eken. Biraq osı meýramdar qazaqtardıñ ulttıq sanasın qalıptastırwdağı röli qandaý degen oý keledi. Bul meýramdardıñ işinde 16 jeltoqsan, 25 qazan, 30 tamız memlekettik resmï meýramdar retinde ötilse, al 1, 9 mamır, 8 nawrız, 1 qañtar bul Keñes däwirinen murağa qalğan meýramdar, sonda ulttıq meýram retinde tek 21 nawrız qaladı eken.

Ötken ğasırdıñ jïırmasınşı jıldarı Nawrız meýramın Keñes ükimeti ornağannan keýin dinï meýram dep, onı atap ötwge tıýım salğan bolatın. Bul meýram Qazaqstanda sekseninşi jıldardıñ soñında Keñes ükimeti älsirep qulawğa tayağan kezde, onı atap ötwge ruqsat etildi. Biraq ta ondağan jıldar boýı toýlanbağandıqtan ol xalıqtıñ jadınan şığıp, keýbir nışandarı umıt bolğan edi. Qazirgi kezde Nawrız meýramı resmï türde jıl saýın atap ötilgenmen, burınğıdaý şın mänisindegi xalıqtıñ ulttıq meýramı bolmaý tur. Köbine 21 nawrız qalanıñ ortalıq alañında koncert qoyumen şekteledi jäne är ujım bir aý boýı qaý küni ötkizgisi kelse, sol küni ötkizip, ol meýramnıñ mañızın tömendetip jiberdi. Mısalı, Nawrız meýramında atap ötkeriletin is-şaralar men 1-şi qañtarda jaña jıldı qarsı alwdağı is-şaralardı salıstırıp körsek, ekewiniñ arası jer men kökteý. Jaña jılğa bir aý burın qamdanıp, onda türli oýın-sawıqtar, xrïstïyandıq ädet-ğurıp, ırım-joralar keñinen atap ötiledi.

Bizde qazir batıstıñ mädenïetine eliktewdiñ şekten şıqqanı sonşalıqtı, özimizdiñ ulttıq dästürimizge eş qatısı joq “Qasïetti Valentïna“ küni degen batıstıñ dinï merekesin mektep oqwşılarınan bastap, bükil jastar jılma-jıl keñinen atap ötetin bolıp aldı. Eger de jastarımızdıñ sanası osılaý batıstıñ mädenïetine awa beretin bolsa, özimizdiñ ulttıq mädenïetimiz umıt bolıp, qazaq xalqı öziniñ ulttıq rwxınan aýırılıp qalw qawpi bar. Sol sebepti biz qazirden burınğı ulttıq dästürli mädenïetimizdi qaýta jañğırtıp, oğan waqıt talabına saý jañalıqtar engizip, kündelikti ömir saltımızda keñinen qoldana bilwimiz kerek.

Ulttıq meýramdardıñ işinde musılmanşa jıldıñ bası bolıp sanalatın Ulıstıñ ulı küni – Nawrız meýramı. Nawrız meýramı 21-şi Nawrız küni, yağnï jazğıturğı kün men tünniñ teñelgen waqıtına tuspa-tus keledi. Nawrız aýı köktem aýı bolıp eseptelgenimen, ol kezde Qazaqstannıñ är aýmağında awa-raýı är türli boladı. Eger de oñtüstik aýmaqtarda qar ketip, jer köktep, kün jılınıp, jazğıturğı mezgil tolıq küşine ense, soltüstik aýmaqtarda qar jatadı jäne qıstıñ ızğarı äli ketpegen waqıt. Sondıqtan da Nawrız meýramında Qazaqstannıñ barlıq jerinde bir waqıtta tügeldeý ulttıq oýındardı atap ötw mümkin emes. Mısalı, Oñtüstik aýmaqta Nawrız meýramında ulttıq oýındardıñ barlıq türin ötkizwge tolıq mümkinşilik bar bolsa, al soltüstik öñirlerde ol kezde at oýındarın, Altı baqan, Aq süýek, Soqır teke sïyaqtı oýındardı ötkizwge mümkindikteri bolmaýdı. Sonımen qatar, är meýramnıñ öz erekşelikteri de bar, sol sebepti meýramdarda öziniñ ötkiziletin merzimine qaraý är türli oýındar körsetilwi kerek.

Qazaqtıñ ulttıq meýramdarınıñ işinde köktemgi Nawrız meýramınan keýin keletin “Qımız murındıq“. Bul meýram jazdıñ ortasında, künniñ äbden uzarıp, tünniñ qısqarğan mezgili – Mawsım aýınıñ 21-şi küni boladı. Osı kezde malşılardıñ qısqı qıstawınan jazğı jaýlawına köşip, qoý qırqılıp, tüýe jündelip, jılqı küzelip bolatın kezi. Töldiñ bäri ayaqtanıp, bağlan pisip, bïe baýlap qımız aşıtıp, ala qıstaý bıtırap şarwa soñında jürgen jurt jaýlawda kïiz üý tigip, oýın-sawıq ötkizip köñil köterip bir jasap qaldı. Qan jaýlawda bas qosqan xalıq qız aýttırıp, quda tüsip, sündet toý, besik toý jasap, qazaqtıñ ädet-ğurpın, ırım-joraların osı toýda keñinen atap ötedi.

Qımız murındıqtıñ qısqa tüninde boz balalar men boýjetkender tañğa deýin altıbaqan tewip, aqsüýek oýnap, qızoýnaqqa barıp, jumbaq jasırıp, jasırınbaq oýnap, öleñ aýtıp, än şırqap köñil köteredi.

Qazaqtıñ ömir saltında bar, biraq ta onşa elenip toýlana bermeýtin meýram, ol “Mïzam“ merekesi. Bul meýram küzde kün men tünniñ teñelgen kezinde, yağnï qırküýek aýınıñ 21-şi künine twra keledi. Bul waqıtta künniñ jazğı qapırıq ıstığı basılıp, awa-raýı salqındaý bastaýdı. Bul  mal semirip, egin orılıp, şöp şabılıp, şarwanıñ bir ıñğaýğa keletin kez.

Ertede qazaqtıñ xalıqtı köp jïnap oýın-toý ökizetin waqıtı osı meýzam meýramına tuspa-tus keletin. Ol kezde qazaqta xalqına eñbegi siñgen tarïxï tulğalarğa arnap as beretin dästüri bolğan. Oğan alıs-jaqın jerlerden altı alaştıñ azamattarın şaqırıp, onda –  Aqındar aýtısın, Alaman bäýge, Kökpar tartw, Qız qww, Balwandar küresi sïyaqtı türli oýındar ötkizgen.

Mïzam meýramınan keýingi, jeltoqsan aýınıñ soñına taman keletin meýram “Soğımbası” dep ataladı. Bul 21-şi jeltoqsan küni tün uzarıp, kün qısqarıp, malşılardıñ qısqı qıstawına jaýğasqan mezgili. Qazaqtar osı kezde küz boýı arnaýı semirtken malın swıq tüse soğımğa soýğan. Awıl adamdarı “soğım – el ası” degen saltpen birin-biri qonaqqa şaqırıp, uzaq tündi qısqartw maqsatında aqındardı aýtıstırıp, küýşilerge dombıra tartqızıp, jırşılarğa jır, termeşilerge terme, änşilerge än aýttırıp dwman qurğan.

Burınğı qazaqtardıñ köñil köterip, sawıq-saýran salatın waqıtı alğaşqı qar jawğannan keýingi bürkitpen, tazımen, jüýrik atpen añğa şığatın kezi. Bul mezgildi qazaqtar “Qansonar” dep atağan jäne jaña jawğan qardıñ üstindegi añnıñ izimen soñına tüsken añın tawıp, oğan bürkit salıp nemese tazı jügirtip añ awlağan.

Eger de biz burınğı qazaqtıñ ulttıq meýramdarı bolıp sanalatın “Nawrız“, “Qımızmurındıq“, “Mïzam“, “Soğımbası“ sıyaqtı meýramdarın jıldıñ är mawsımında waqıtında uýımdastırıp, keñinen atap ötip otırsaq, ulttıq rwxanï mädenïetimizdiñ qalıptasıp, onıñ äri qaraý damïtınına senim mol.

Qazaq xalqınıñ basım köpşiligi burın awıldıq jerde turıp kelse, endi täwelsizdigimizdi alıp, öz aldımızğa egimendi el bolğannan keýin, qalağa köptep kele bastadı. Sondıqtan da qazaqtar qala ömir saltına beýimdelingen özderiniñ ulttıq mädenïetin jasawları kerek. Sonda ğana biz ulttıq sanamızdı qalıptastırıp, özimizdiñ töl mädenïetimizdi damıta alamız. Ulttıq sananı qalıptastırwda, ulttıq meýramdar men ulttıq oýındardıñ alatın ornı erekşe. Sol sebepti joğarıda atalğan ulttıq meýramdarımızdı damıtıp, onda—ulttıq önerimizdi, ulttıq oýındarımızdı, ulttıq folklorımızdı keñinen nasïxattaw waqıt talabı. Munı iske asırwdıñ birden-bir durıs jolı, qazaqtıñ ulttıq meýramdarın qaýta jandandırıp, onı ömir saltımızğa batıl endirw. Eger de biz osı şaralardı qolğa alıp, onı ömirde iske asırwğa umtılıs jasasaq, bolaşaqta ultımızdıñ rwxanï mädenïeti saqtalıp, onıñ äri qaraý damïtınına eşqandaý kümän joq.

4.5 Ulttıq oýındar – mädenïetimizdiñ baýlığı

 

Eger de baýıppen oýlap qarasaq,  adamnıñ ömiri üş saladan turadı: olar materïaldıq baýlıqtı jasaw üşin – eñbek etedi, denesi dem alw üşin –  uýıqtaýdı jäne köñil köterw üşin – oýın-sawıq ötkizedi. Ulttıq oýındar köbine osı oýın-sawıq kezinde orındalıp, iske asıp otıradı. Olaý bolsa, adam ömirinde ulttıq oýındardıñ alatın ornı öte zor eken. Al onıñ ulttıq dep atalatın sebebi, ol oýındar qandaý da bolmasın bir étnïkalıq toptıñ awmağında, sol ulttıñ tili, dini, salt-dästüri sïyaqtı paýda bolıp, qalıptasıp, damıp otıradı.

Ulttıq oýındardıñ erte zamanda paýda bolğanı dawsız jäne ol qoğamda adamdardıñ bir-birine jaqındasıp, olardıñ oñaý til tabıswına kömektesedi. Ulttıq oýındardıñ türi men mazmunı öz zamanındağı qoğamdıq qatınas pen ömir saltınıñ türine qaraý ärkez özgerip otıradı. Onıñ paýda bolwınıñ bastı sebebi, ol eñbek etw procesindegi adamdardıñ täjirïbesinen twındaýdı jäne onda eñbek etw procesindegi körinistermen qatar dene şınıqtırw, soğıs öneri, dinï nanımdar jäne sıýqırlıq äreketter de orın aladı.

Är xalıqtıñ ulttıq oýındarınıñ türi men mazmunı sol xalıqtıñ turğan jeriniñ bederine, awa-raýına, şarwaşılıq erekşelikterine tığız baýlanıstı. Mısalı, tawlı jerde ömir süretin xalıqtar men jazıq dalada ömir süretin xalıqtardıñ ne ormanda ömir süretin xalıqtar men şöleýt jerlerde ömir süretin xalıqtardıñ, köşpendi mal şarwaşılığımen aýnalısatın xalıqtar men otırıqşı egin egetin xalıqtardıñ ulttıq oýındarınıñ bir-birinen aýırmaşılığı öte köp. Sonımen qatar, är dindegi xalıqtardıñ ulttıq oýındarınıñ da bir-birine uqsamaýtını anıq. YAğnï ulttıq oýındar är xalıqtıñ turmıs-tirşiligine, dinï nanımına, ömirge közqarasımen tığız baýlanıstı eken.

Eger de qazaq xalqınıñ ulttıq oýındarına nazar awdarıp körsek, ol onıñ köşpendi mal şarwaşılığımen aýnalısatınına jäne jazıq, keñ dalada ömir süretinine baýlanıstı, soğan laýıqtalınğan ulttıq oýındar.

Ulttıq oýındardıñ özin onıñ mazmunına qarap birneşe topqa bölwge boladı:

1. Dene şınıqtırwğa jäne jawıngerşilikke beýimdelgen sporttıq oýındar:  Alaman bäýge, Taý jarıs, Jorğa jarıs, Kökpar, Qız qww, Qazaqşa küres, Arqan tartıs t.b.s.s.

2. Xalıqtıñ är saladağı önerin körsetetin oýındar: Aýtıs, Jır, Terme, Küý, Än-bï t.b.s.s.

3. Jastarğa laýıqtı oýındar: Altıbaqan, Aqsüýek, Aýgöýlek, Soqır teke, Körşi-körşi, Jasırınbaq, Jumbaq, Asıq oýındarı t.b.s.s.

4. Folklorlıq janrlarğa qurılğan oýındar: Qıdır ata, Aldar köse, Jïrenşe şeşen, Asan qaýğı, Qojanasır, Tazşa bala, Şıq bermes Şığaýbaý, Qaltırawıq Qamır kempir, Qaraşaş t.b.s.s.

5. Kündelikti turmıs-tirşilikte atqarılatın oýın-sawıqtar: Qansonar, Toğız qumalaq, Bastañğı, Şildexana, Besik toýı, Qırqınan şığarw, Sündet toý, Qız uzatw, Kelin tüsirw t.b.s.s.

Biz qazaqtıñ ulttıq meýramdarı olardıñ ömir sürw täsiline baýlanıstı jıldıñ tört mawsımına twra keletinin jäne onda awa-raýınıñ qolaýlığına baýlanıstı qazaqtıñ ulttıq oýındarınıñ keñinen atap ötiletinin aýtqan bolatınbız. Qazaqtar meýramdarda ulttıq oýındarın aşıq jerde, köbine awıldıñ şetinde, bïik töbeniñ basında uýımdastıratın bolğan. Sebebi bïik töbeniñ basında turıp onıñ bawraýında ötip jatqan at oýındarın jäne basqa da ulttıq oýındardıñ türlerin körip tamaşalawğa boladı.Bükil Şığıstağı musılman äleminiñ keñineñ atap ötetin meýram Nawrız bolıp esepteledi.

Nawrız meýramınıñ erekşeligi sol, ol jıldıñ bası bolıp sanalğandıqtan jäne köktemgi kez bolğandıqtan, oğan adamdar erte daýındaladı. Nawrız toýı küni “Bulaq körseñ közin aş“ degen qağïdağa süýenip awıl turğındarı ketpenderin alıp bulaqtin közin aşsa, qarïyalar “Atañnan mal qalğanşa, tal qalsın“ dep aýnalağa tal otırğızadı. Jurt qora-qopsıların tazartıp, üýlerin aqtap jaña, bolmasa taza kïimderin kïip, Nawrız meýramın köñildi qarsı alwğa erekşe äzirlenedi.

Nawrız meýramı kezinde awa-raýı qolaýlı bolsa, qazaqtıñ ulttıq oýındarınıñ bärin ötkizwge boladı. Bul meýram qazaqşa jıldıñ bası bolıp eseptelingendikten jäne jazğıturı kün jılınıp, jer köktep, mal töldep, egis egwge äzirliktiñ bastalar kezi bolğandıqtan, adamdardıñ köñil-küýi asa bir şattıqqa bölenip, qazaqtıñ salt-dästüri, ädet-ğurpı, ırım-joraları tolıqtaý körinis tabatın meýram.

Osı aýtılğandardıñ bäri qazaq xalqı bostandıqta bolıp, öziniñ ulttıq ömir saltımen ömir sürgen kezdegi salt-dästüriniñ körinisi. XVIII ğasırdıñ orta şeninde Orıs patşalığına bodan bolıp, onan keýin Keñestik qızıl ïmperïyanıñ buğawında ömir sürgen kezde kommwnïstik ïdeologïyanıñ qazaq xalqı burın nadandıqtıñ saldarınan qarañğı qapasta ömir sürgen, olardıñ rwxanï mädenïeti naşar damığan, ulttıq oýındarı bolmağan degen ügit-nasïxatına ïlanıp, özimizdiñ töl ulttıq salt-dästürimizden qol üzip qaldıq.

Qazirgi kezde täwelsizdik alıp, öz aldımızğa egemendi el bolğanımızğa 19 jıldan assa da, äli künge sol burınğı metropolïyanıñ ıqpalınan şığa almaý jürmiz. Onıñ bastı sebebi, biz rwxanï mädenïetimizdi sonıñ işinde tilimizdi, dinimizdi, salt-dästürimizdi öte älsiretip aldıq. Onıñ üstine xalqımızdıñ teñ jartısına jwığı, sonıñ işinde rwxanï, sayasï élïtamızdıñ köbi assïmïlïyacïyağa uşırap, ulttıq qundılıqtarımızdıñ damwına kedergi keltirip otır.

Bügingi küni qazaq xalqınıñ aldında turğan bastı mindet – jaña zamanğa saý ulttıq ömir saltın ornatıp, öziniñ – tilin, dinin, salt-dästürin qalpına keltirw

Sebebi til – qazaq bolwımız üşin, din – adam bolwımız üşin, al  salt-dästür – ult bolwımız üşin qajet. Qazirgi jahandanw däwirinde ult öziniñ, rwxanï qundılıqtarın saqtap, onı äri qaraý damıtwğa umtılmasa, ol ulttıq qasïetinen aýırılıp, basqa mädenïettiñ jemtigine aýnaladı. Sondıqtan da tilimizdi, dinimizdi, salt-dästürimizdi ulttıq ar-namıs retinde qorğawğa tïispiz. Ol üşin biz ulttıq meýramdarımızdı jañğırtıp, ulttıq oýındarımızdı jandandırıp, ulttıq önerimizdi äri qaraý damıtwımız qajet. Qazirgi zamanda dünïe jüzi boýınşa ğılımnıñ, texnïkanıñ, baýlanıstıñ, qatınastıñ, aqparattıñ ğarıştap jetilwine baýlanıstı, xalıqtar arasında ïntegracïya processi jedel damw üstinde. Mundaý jağdaýda barlıq elderde adamdardıñ tirşilik etw täsili bir-birine öte uqsas bolıp, olardıñ turatın üýi, kïetin kïimi, işetin tağamı, jumıs istew, demalw jağdaýları bärinde birdeý bolıp keldi. YAğnï olardıñ ömir saltı da özara uqsas bolwı tabïğï zañdılıq. Olaý bolsa, bolaşaqta ulttardı bir-birinen tek rwxanï mädenïetiniñ aýırmaşılıqtarı arqılı ğana ajıratwğa boladı jäne qaý ulttıñ rwxanï mädenïeti küşti bolsa, sol ulttıñ uzaq ömir sürwge mümkinşiligi bar. Al rwxanï mädenïet degenimiz ol sol ulttıñ — tili, dini, salt-dästüri, öneri, ädebïeti jäne bulardı ulttıq meýramdarda, ulttıq oýındardı köbirek körsetw arqılı damıtıp, äri qaraý saqtawğa boladı. Olaý bolsa, elimizde jıl saýın – resmï, ulttıq, dinï meýramdarda ultımızdıñ ulttıq oýındarın, ulttıq önerin, salt-dästürin, ädet-ğurpın, ırım-jırların tolıq mäninde keñ atap ötip otırsaq,  qazaq xalqınıñ rwxanï mädenïeti qazirgiden äldeqaýda joğarı damığan bolar edi. Ol üşin biz ulttıq meýramdardıñ erekşeligine qaraý onda ulttıq önerimizdi, ulttıq oýınımızdı, ulttıq mädenïetimizdi joğarı därejede uýımdastırwğa tïispiz. Mısalı, Nawrız meýramında qazaq xalqınıñ ädet-ğurpına, ırım-joramalına köbirek köñil bölip, onıñ añız-äñgimelerindegi, ertegilerindegi, folklorındağı bastı keýipkerler – Qıdır ata, Qojanasır, Asan qaýğı, Aldar Köse, Jïrenşe şeşen, Tazşa bala sïyaqtı keýipkerlerdi saxnağa köbirek şığarsaq, qazaqtıñ burınğı salt-dästürinen köbirek mağlumat berwge boladı. Sonımen qatar, osı meýramda qazaqtıñ önerinen, ulttıq tağamdarınan, ulttıq kïimderinen körme uýımdastırwğa da tolıq mümkinşilik bar.

Jazdıñ orta şeninde kün jılınıp, tünniñ äbden qısqarğan kezinde ötetin “Qımızmurındıq“ meýramında jastardıñ süýikti oýındarı: Altıbaqan, Aq süýek, Aýgölek, Jayaw jarıs, Qazaqşa küres; At oýındarınan: Qız qww, Awdarıspaq sïyaqtı oýındardı köbirek uýımdastırğan durıs.

Al küzde kün salqındağanda ötkiziletin Mïzam meýramında birinşi kezekte at oýındarın, sonıñ işinde Alaman bäýgege, Kökpar ötkizwge öte qolaýlı waqıt. Sondıqtan da jılda osı waqıtta Qazaqstannıñ barlıq jerinde at oýındarı ötkizilwge tïis jäne üş jılda bir ret Astanada nemese Almatıda bükil Qazaqstan boýınşa Alaman bäýgeden çempïonat uýımdastırıp, oğan körşi elderden şabandozdardı şaqırwğa boladı.

Mïzam meýramı küzde bolatındıqtan eñbek adamdarınıñ jıl boýına istegen eñbekteriniñ jetistigin osı merekeniñ qarsañında qorıtındılap, eñbek azamattarına qurmet körsetilip, ülken qalalarda xalıq şarwaşılığı jetistikteriniñ körmesin uýımdastırwğa tolıq mümkinşilik bar.

Qısqı “Soğım bası” dep atalatın meýramda negizinen qazaq xalqınıñ saltı boýınşa soğım soýılıp, awıldastar birin-biri qonaqqa şaqıra bastaýdı. Osı meýram kezinde küýşiler dombıra tartıp, änşiler än aýtıp, jastar bï bïlep, basqa da qazaqtıñ Oramal tastaw, Körşi-körşi sïyaqtı oýındarın ötkizwge boladı.

Bul meýramda eñ qızığı alğaşqı jawğan qarda añşılar Qansonarda añ awlawğa şığıp bürkit salıp, tazı jügirtip qoyan, tülki, qasqır sïyaqtı quzdıñ añın awlaýdı.

Biz qazaqtıñ ulttıq meýramdarı kezinde körsetwge bolatın keýbir oýındarı twralı söz ettik. Al, şın mänisinde kündelikti ömir saltında qoldanwğa bolatın qazaqtıñ salt-dästür, ädet-ğurıp, ırım-joraları öte köp, äñgime tek solardı ornımen kündelikti ömirde iske asıra bilwde. Eger de biz qazaqtıñ ulttıq oýındarın, önerin, mädenïetin ömirde köp qoldansaq, ol bizdiñ rwxanï qundılıqtarımızdıñ saqtalıp, äri qaraý damwına oñ äser etedi.

 

                              

                                       §5. Adamgerşilik ädetke bawlw

 

Adam ömirge bäri birdeý bolıp keledi, biraq ta öse kele olardıñ tağdırı ärtürli bolıp qalıptasadı. Munıñ sebebi, birinşiden, ärbir adamnıñ twa bitken jeke erekşe qasïetine – aqılına, jigerine, qabiletine baýlanıstı bolsa, ekinşiden, sırtqı ortanıñ äserine – tärbïege, bilimine, qajettilikke baýlanıstı. Bılaýşa aýtqanda, är waqıt, är zaman, är qoğam özine qajetti adamdardı tärbïelep, ösirip otıradı.

Tabïğat jaratılısta adam balasına küşti qarw sıýlağan, ol adamnıñ sanası, sol sebepti olar, tabïğatqa janwarlar sïyaqtı basıbaýlı täweldi emes.

Adamnıñ qudireti sanasında, sondıqtan da ärbir adam sanalı ömir sürse jäne bärin aqılğa salıp, oýlap istese, onıñ aldına qoýğan maqsatına da, baýlıqqa da, baqıtqa da qol jetkizwine boladı. Ärïne, bizdiñ bul aýtıp otırğanımızdı kommwnïster swbektïvti bos qïyal degen bolar edi. Biraq ta adamzattıñ jürip ötken tarïxına köz jügirtsek, munıñ aqïqattılığında eş küman joq. Onı ulı Abaýdıñ mına sözderimen de däleldewge boladı: «Aqıl, eñbek, tereñ oý, qanağat, raqım oýlap qoý» nemese «Aqıl senbeý, senbeñiz, bir iske kez kelseñiz».

Adamzat balasınıñ osı kezge deýin qurğan qoğamı, jasağan rwxanï jäne materïaldıq baýlığı, osınıñ bäri sananıñ jemisi. Endeşe biz adamdı adamgerşilik ädetke bawlığanda onıñ sanasına salmaq salwımız kerek. Sana arqılı adamnıñ dünïetanımı, ömirge közqarası, rwxanï mädenïeti qalıptasadı. Biraq ta qazirgi kezde ğılım men texnïkanıñ damwına baýlanıstı aqparat quralınıñ ıqpalı adam aýtqısız küşeýip, sananıñ qorıtw mümkinşiliginen äldeqaýda köp xabarlar tasqının jetkizwde. Onıñ köbi bizdiñ ulttıq müddemizge qarsı, adamdardı rwxanï-ïmandılıq qundılıqtardan qaşıqtatatın, zïyandı xabarlar. Sonıñ saldarınan, adamdar şındıqtı ötirikten ajırata almaý, olardıñ sanası lastanıp, érozïyağa uşırawda. Sol sebepti, osı kezden ulttıq müddemizdi qorğaw üşin özimizdiñ töl ïdeologïyamızdı qalıptastırıp, onı ärbir özin twğan xalqınıñ patrïotımın dep sanaýtın azamattarımızdıñ sanasına jetkize bilwimiz kerek.

Bizdegi keýbir sayasatkerlerdiñ ustanğan ädisi «demokratïya», «adam quqığı», «söz bostandığı» degen urandardı jelew etip, respwblïkamızdağı basqa ult ökilderiniñ müddesin qorğağan bolıp, bizdiñ tarïxımızdı, mädenïetimizdi, tilimizdi, dinimizdi, salt-dästürimizdi kemsitip, ädeýi baýbalam salıp jatadı.

Qazirgi Qazaqstan jas memleket retinde, ötpeli kezeñdi basınan ötkizwde. Sol sebepti, bolaşağımızdıñ tağdırı bügingi is-äreketimizge baýlanıstı. Eger de biz qazirden ulttıq sanası jetilgen, sayasï sawattı, ar-namısı taza azamat tärbïelep şığarsaq, olar otanına adal eñbek etip, tabïğatın qorğap, älewmettik belsendilik körsetse, elimizdiñ täwelsizdigi de solğurlım mıqtı bolmaq.

Narıqtıñ zañdılıqtarı men qundılıqtarına säýkes adamdar burınğıdaý ükimet aştan öltirmeýdi dep waqıtın bosqa ötkizbeý, aqşa, paýda tawıp, jeke menşigin baýıtw üşin iskerlik, belsendilik, jawapkerşilk tanıtıp, eñbek ete bastadı. Bul, ärïne, quptarlıq jaýt. Sonımen qatar onıñ rwxanï qundılıqtarğa qaýşı keletin jaqtarı da bar. Olar atap aýtqanda – qatıgezdik, däýeksizdik, prïncïpsizdik, t.b. Sondıqtan da adamdardı ïmandılıq qasïetke üýretip, rwxanï mädenïetke bawlw, sol arqılı adamgerşilikke, qaýırımdılıqqa, ïnabattılıqqa tärbïelew barşamızdıñ mindetimiz.

Adamdardıñ ömir tirşiligi, aqıl-oýı, is-äreketi üş şeñberdiñ işinde ötedi, olar – rwxanï-ïmandılıq, ol adam men adamnıñ arasında tanıladı, älewmettik–ékonomïkalıq, ol adam men ujımnıñ arasında körinis beredi jäne qoğamdıq-sayasï, ol adam men qoğamnıñ arasındağı qatınas.

Eger de ärbir adam ömirinde baqıtqa jetkisi kelse, ol birneşe aswlardan ötwi kerek, olar – qajettilik, müdde, maqsat, murat, arman. Sol adam, osı jolda kezdesetin qïındıqtardıñ bärin jeñip, öziniñ degenine jetse, ol özin baqıttımın dep sanawına tolıq quqığı bar. Ol üşin adamğa keregi – aqıl, jiger, bilim, nïet, jäne qabilettilik. Osı bes qasïet adamnıñ boýınan tügel tabılatın bolsa, ol onıñ  aldına qoýğan maqsatına jetwine kepildik bolmaq.

Waqıtında Äl-Farabï: «Jaqsı minez-qulıq pen aqıl küşti bolıp, ekewi birikkende – bular adamşıldıq qasïetter bolıp tabıladı, qasïetter degende biz ärbir närseniñ ïgilikti jağı, sonıñ öziniñ jäne onıñ äreketteriniñ abzaldığın da jäne jetilgendiginde degen mağınada aýtamız. Eger osı ekewi (jaqsı minez-qulıq pen aqıl küşi) birdeý bolıp kelse, biz öz boýımızdan jäne öz äreketterimizden abzaldıq pen jetilgendikti tabamız jäne osı ekewiniñ arqasında biz izgi, ïgilikti jäne qaýırımdı adam bolamız; bizdiñ ömir beýnemiz qaýırımdı, al minez-qulqımız maqtawlı boladı» degen bolatın.

Adamnıñ tağı bir jaqsı qasïeti – ol qızığw. Qızığw – adamdı bilimge qumarttıratın, psïxïkalıq tirşiliktiñ mazmunın baýıtatın qozğawşı küş. Qızığw bolmasa nemese mardımsız bolsa, adamnıñ ömiri de ajarsız boladı. Ondaý enjar adamnıñ köñil-küýi barlıq waqıtta jabırqaw jüredi.

Ärïne, är adam aldına ärtürli maqsat qoyadı, sondıqtan da ol özin baqıttımın dep sanawı üşin qandaý maqsat qoýıp, ne istewi kerek degen suraq twadı. Bul ärïne öte mañızdı suraq jäne oğan birden bılaý dep jawap berw öte qïın. Ärkimniñ tağdırı ärqïlı qalıptasadı jäne olardıñ qabileti de är deñgeýde bolıp keledi. Sonımen qatar bul zaman talabına da baýlanıstı bolmaq. Degenmen bir närseni batıl senimmen aýtwğa boladı, ol – ärbir adam öziniñ mümkinşiliginşe adamdarğa, xalqına, otanına jaqsılıq jasaw üşin qızmet etse, sol adam älbette baqıttı bolmaq.

 

 

5.1 Adal eñbek etseñ, maqsatıña jetesiñ

 

Adamzat  balası  jer  betinde paýda  bolğannan  beri  öziniñ  materïaldıq  jäne  rwxanï  qajettiligin  qanağattandırw  üşin  eñbek  etip  keledi.  Alğaşqı  adamdar  jartılaý  jabaýı  bolğan  kezinde,  olar  tek  janwarlar  sïyaqtı  tamaq  tawıp  jewdiñ  qamında  boldı.  Biraq  adam  sanalı  tirşilik  ïesi  bolğandıqtan,  olar  ömirden  täjirïbe  jïnap,  añ  awlap,  jer  öñdew  üşin  qural-saýmandı  jasawdı  üýrendi.  Ärïne  onıñ  bärin  jasaw  üşin  adamğa  eñbek  etwge  twra  keldi  jäne  eñbekti  toptasıp,  qawımdasıp  istese,  onıñ  tïimdi  bolatının  tüsindi. Sondıqtan da  adamdar  qoğam  qurıp,  onı  basqarw  üşin  memlekettik  jüýe  uýımdastırıp,  onıñ  jumısın  zañ  arqılı  iske  asırıp  otırdı.

Eñbek  negizinen  oý  eñbegi  jäne  dene  eñbegi  bolıp  eki  salağa  bölinedi. Burın  qol  eñbegi  üstemdik  etken  kezeñde  öndiris  procesinde  tabïğï  şïkizat  jäne  onı  öndirwşi  adam  bolatın,  yağnï  alğaşqı  kezde  dene  eñbegi  basım  boldı.  Soñınan  ğılım  men  texnïkanıñ  damıp,  öndiris  quralınıñ  jetildirilwine  baýlanıstı  dene  eñbegin  maşïna  atqara  bastadı. Burın  öndiriste  mamandığı  joq  jumısşılardıñ  sanı  basım  bolsa,  endi  olardıñ  ornına  sanı  asa  köp  emes  ïnjener-texnïk  mamandar  jumıs  isteýtin  boldı. Qazirgi  zavod-fabrïkalarda şığarılatın öndiris  tawarlarınıñ sandıq  jäne sapalıq türi de burınğığa  qarağanda  aýtarlıqtaý  özgeriske  uşıradı.

Eger de  bir  täwliktiñ  işinde  24  sağat  bolsa,  onıñ  8  sağatın  adam  öndiriste  eñbek  etwge  jumsaýdı  eken.  Osınıñ  özinen-aq  eñbektiñ  adam  üşin  qanşalıqtı  mañızdı  ekenin  körwge  boladı.  Eñbek  etwdiñ  bir  erekşeligi  sol,  ol  birneşe  procesten  turadı.  Mısalı,  tawar  şığarw  üşin  eñbek  buýımdarı,  eñbek  quraldarı  jäne  jumısşı  küşi  bolwı  kerek,  yağnï  öndiristik  process  jumısşılardıñ  şïkizattı  öñdew  üşin  zavod  jabdıqtarın  paýdalanwı  arqılı jüzege asırıladı.  Tutınwğa  arnalğan  önim – şïkizat,  käsiporın,  jumısşılar,  arqılı  birneşe  operacïyalardan  ötedi.  Eger de  osı  aýtılğan  proceske  qatısatın  üş  élementtiñ  biri  bolmasa  öndiristiñ  jumıs  istewi  mümkin  emes.

Ärïne,  bizdiñ  aýtıp  otırğanımız materïaldıq qajettilikti  qanağattandırw  üşin  jasalınatın  eñbek  procesi,  bul  negizinen  dene  eñbegi  arqılı  atqarıladı.  Adam  materïaldıq  qajettilikpen  qatar  rwxanï  qajettilikti  de  kerek  etedi,  ol  bolsa  oý  eñbegi  arqılı  atqarıladı. Al,  oý  eñbegi  qızmetkerleriniñ  atqaratın  jumısı – uýımdastırw, basqarw jäne şığarmaşılıq jumıstar. Oý  eñbegi men  dene  eñbegi  arasındağı  mädenï-texnïkalıq  deñgeýdegi  aýırmaşılıq  belgili därejede  orın  alıp  otıradı.  Sebebi  oý  eñbegindegiler  oqıp,  aldın-ala belgili  bir  daýındıqtan  ötedi.  Sol  sebepti  olardıñ  eñbegi  dene  eñbegine  qarağanda  joğarı  bağalanadı,  yağnï  olardıñ  älewmettik  turmısı  da  joğarı  degen  söz.  Sonımen  birge  oý  eñbegi  men  dene  eñbeginiñ  bölinwindegi  tağı  bir  mañızdı  sebep,  ol – basqarw  men  oýlaw  qızmeti  üstemtaptıñ  monopolïyasına  aýnalıp,  awır  dene  eñbeginiñ  awırtpalığı eñbekşi  buqara  xalıqtıñ  ïığına  tüswi.  Osındaý  qarama-qaýşılıqtıñ  saldarınan  qoğam  işinde  taptıq  jüýe  ornap,  adamdı  adam  qanaw  paýda  boldı.  Oý  eñbeginiñ  arqasında  jasalınğan  ğılımï  jetistikter  men  rwxanï  ïgilikterdi  üstemtap  eñbekşilerdi  özderine  burınğıdan  beter  kiriptar etip,  olardı  qanawdı  barınşa  küşeýtw  üşin  paýdalanadı.  Olaý  bolsa,  adamdı  baqıtqa  jetkizetin  de,  qulğa  aýnaldıratın  da  eñbek  eken.  Bul  adamzat  tarïxında  osı  kezge  deýin  şeşimin  tappaý  kele  jatqan  problema.  Birewler  tañerteñnen  keşke  deýin   eñbek  etse  de  kündelikti  tapqan  tabısı  otbasın  asırawğa  birde  jetse  birde  jetpeýdi.  Al,  ekinşi  birewler  onşa  ter  tögip  jumıs  istemese  de  tawıp jatqan tabısı  mïllïondap,  mïllïardtap  sanaladı.  Munı  ğılım  tilinde  älewmettik  teñsizdik  dep  ataýdı.  Adamzat  tarïxında  oqımıstılar  bul  jöninde  talaý  teorïyalar  jazıp,  qarapaýım  xalıq  osı  ädiletsizdikke  qarsı  narazılıq  bildirip,  köterilis te  uýımdastırıp  kördi,  biraq ta  onıñ  qupïyasın aşıp, oğan tolıq  jawaptı  äli  eşkim  bere  alğan  joq.

K.  Marks  osı  älewmettik  teñsizdiktiñ  sebebin  anıqtap,  onı  is  jüzinde  qalaý  ädil  şeşwge  bolatını  jöninde  birneşe  tomdıq  “Kapïtal”  kitabın  jazdı.  V.  Ï.  Lenïn  1917 jılı  Reseýde  älewmettik  revolyucïya jasap,  osı  teorïyanı  iske  asırwğa  talpındı.  Biraq ta  ol  teorïyanıñ aýtarlıqtaý   ömirşeñ  emestigin  waqıt  körsetip  berdi.

K.  Markstiñ  teorïyası  boýınşa  älewmettik  teñsizdiktiñ  bastı  sebebi,  eñbek  quralında  jekemenşiktiñ  bolwı eken.  Sol  sebepti  Reseýde  revolyucïyadan  keýin  jerge,  eñbek  quralına  jekemenşikti  joýıp,  onı  barlıq  xalıqqa  ortaq,  qoğamdıq  menşikke  aýnaldırdı.  Biraq ta,  qoğamdıq  menşikte  adamdardıñ  eñbek  etwge  degen  ıqılası  azaýıp,  eñ  soñında  socïalïstik  josparlı  şarwaşılıq  kapïtalïstik  narıqtıq  şarwaşılıqpen bäsekelestikte sätsizdikke  uşırap, aqır ayağında kommwnïstik ïdeologïya bwrjwazïyalıq ïdeologïyadan jeñilis taptı.

Biz  adal  eñbek  etseñ  maqsatıña  jetesiñ  deýmiz,  al  is  jüzinde  Adam balasınıñ  qanşa  ter  tögip  eñbek  etse  de  barlıq  waqıtta  älewmettik  teñdikke  qol  jetkizwi  oñaý  emes  eken.  Olaý  bolsa,  älewmettik  teñdikke  qol  jetkizw  üşin  ne  istew  kerek,  munda  qandaý  qupïya bar  jäne  onı  qalaý  bilwge  boladı?

Ömirde  bäri  adamğa  baýlanıstı,  sondıqtan da  biz eñ äweli  jeke  adamdardıñ  bastı  qasïetterinen  bastap,  bükil  qoğamnıñ  damw  zañın  zerttep,  jete  bilwimiz  kerek.  Jeke  adamdardıñ  ömirge  kelip,  ösip  er  jetkennen  keýingi  aldına  qoyatın  bastı  maqsatı,  baqıttı  ömir  sürip, oýlağan  armanına jetw.

Adamğa  tirşilik  etw  üşin işip-jewi,  kïinwi  jäne  basında  baspanası  bolwı  kerek.  Munıñ  bäri  adam  üşin  tabïğï  qajettilik  jäne  olar  özdiginen  paýda  bolmaýdı,  ol  üşin  eñbek  etw  qajet.  Qoğam  damığan  saýın  adamnıñ  qajettiligi  de  san  jäne  sapa  jağınan  ösip,  kürdelene  beredi.  Soğan  baýlanıstı  eñbek  quraldarın jetildirip  tabïğï  şïkizattı  köptep  öñdewge  twra  keledi.  Osınıñ  bäri  waqıt  ötken  saýın  qoğamdıq  jäne  öndiristik qatınastıñ  kürdelenwine  äkelip  soğadı.  Olaý  bolsa,  bul  sol  qoğamda  ömir  süretin  adamdardıñ  da   ömiri  künnen-künge  kürdelene  beredi  degen  söz.  YAğnï  sol  qoğamda  ömir  süretin  adamdar  zaman  ağımınan  kenje  qalmas  üşin oğan  öziniñ  bilimin  köterip,  rwxın  küşeýtip,  denesin  şınıqtırwğa  twra  keledi.

Adam  älewmettik  tirşilik  ïesi  bolğandıqtan ol  qoğamdağı  älewmettik satılar  arqılı  joğarılap,  onıñ  eñ  bïik  şıñına  şığwğa  umtıladı.  Oğan  qol  jetkizw,  sol  qoğamda  ömir  süretin  adamdardıñ  eñbek  etw  qabiletine, bilimine  baýlanıstı.  Biraq ta  qoğamdağı  älewmettik  satı  Mısırdağı  pïramïda  sïyaqtı  joğarı  örlegen saýın  ol  tarılıp,  eñ  bïiginde  bir  adamdıq  orın  qaladı.  Osıdan  kelip  qoğamda  älewmettik  bïikke  köterilw  üşin  ömirde,  adamdardıñ  arasında  özara  bäsekelestik  paýda  boladı. Onsız  adam  da,  qoğam  da  damımaýdı,  yağnï  ol  adamdardı  damıp,  jetilwge  mäjbür  etedi.

Qoğam da  jeke  adamdardan  turadı,  sondıqtan  qoğamnıñ  damwında  jeke  adamdardıñ  tağdırına  uqsastıq  öte  köp,  biraq ta  ol  köp  adamdardan  qurılğandıqtan  onıñ  özine  tän  erekşeligi de  bar.  Materïaldıq  baýlıqtı  adamdar  birigip  öndiredi,  sondıqtan  olarğa  özara  qatınas  jasawğa  twra  keledi.  Tabïğï  tirşilik  pen  qoğamdıq  bolmıs  adamdardıñ  dünïege  közqarastarı  men  tüsinikterine  qaramastan,  yağnï   olarğa  täwelsiz,  damwdıñ  obektïvti  zañdılıqtarına  säýkes  damï  beredi.

Qoğamdıq  bolmıstıñ  bastı  mindeti – adamdardıñ  materïaldıq  qajettiligin  qanağattandırw,  sondıqtan  da  onıñ  işinde,  osı  bağıtta,  turaqtı  eñbek  processi  jürip  jatadı.  Bul  öndiristik  qatınastar  qoğamda  adamdardıñ  sanası  men  erkinen  tıs,  materïaldıq  alğışart,  swbstancïya  retinde  äreket  etedi.

Qoğamdıq  öndiris – öndirgiş  küşter  jäne  öndiristik  qatınastar  bolıp  eki  salağa  bölinedi.  Öndirgiş  küşter  qoğam men  tabïğat  arasındağı  materïaldıq  qatınastar sïpatın  körsetse,  öndiristik qatınastar  qoğamdağı  adamdardıñ  özara  qarım-qatınası   bolıp  tabıladı.

Jeke-dara  adamdarğa  materïaldıq  ïgilikti  jasaw  mümkin  emes  bolğandıqtan,  olarğa  birigip  äreket  etwge  twra  keledi.  YAğnï  olardıñ  qazirgi  ïelenip  otırğan  materïaldıq  jäne  rwxanï  baýlığı adamzat balasınıñ ğasırlar  boýı  birlesip  istegen  qızmetiniñ  jemisi.

Biz  budan  qoğamnıñ  qalaý  damïtının  köremiz,  biraq ta  qoğamda  barlıq  waqıtta  älewmettik  jäne  materïaldıq  teñdik  boldı  dep  aýta  almaýmız.  Sebebi  onda  ömir  süretin  adamdardıñ  turmısınıñ  materïaldıq  deñgeýi  jäne  älewmettik  jağdaýı  ärtürli  bolıp  keledi.  Meniñşe  munıñ  bastı  sebebi,  adamdardıñ  biliminiñ,  sanasınıñ,  qabiletiniñ  ärtürli  bolwınan.  Birewler  jigerli,  aldına  maqsat  qoýıp,  soğan  qol  jetkizw  üşin  qandaý da  bolmasın  qïındıqqa  töze  biletin,  tabandı  bolıp  keledi.  Olar  bilim  alw  üşin  oqıp, adamdarmen durıs qatınas jasaw üşin ïmandılıq saqtap, den sawlığı mıqtı bolw üşin sportpen şuğıldanıp, maqsatına jetw üşin ömirde kezdesetin qïındıqtardıñ bärin jeñwge umtıladı.

Eger de adam osındaý adal eñbegimen materïaldıq jäne  älewmettik tendikke qol jetkizse ondaý adamdardı xalıq qadir tutıp, olarğa qoşemet körsetedi. Endi birewler qoğamda materïaldıq jäne älewmettik tabısqa qol jetkizw üşin adamgerşilik qasïetterdiñ bärin jïıp qoýıp, qwlıq-sumdıqqa, jağımpazdıqqa, satqındıqqa  jol berip, öziniñ aýnalasındağı adamdarğa, twısqandarına, dos-jarandarına qïyanat jasaýdı. Ärïne bizdiñ aýtıp  otırğanımız jeke adamdardıñ basında bolatıñ swbektïvti qasïetter.

Sonımen qatar qoğamda materïaldıq jäne älewmettik ädilettilik degen de uğım bar. Bul uğım negizinen buqara xalıq pen bïliktiñ araqatınasında bolatın jağdaýlar. Ol köbine qoğamdağı sayasï jüýe men quqıqtıq zañdılıqtıñ ädilettiligine baýlanıstı. Eger de qoğam demokratïyalıq joldı tañdap, quqıqtıq memleket qurwğa umtılsa, ondaý qoğamda älewmettik ädilettilik ornatwğa boladı. Al eger de memleket totalïtarlıq nemese avtorïtarlıq jüýe ornatıp, buqara xalıqtıñ zañdı quqığımen sanaspasa, ondaý qoğamda antogïnïstik qaýşılıq paýda bolıp, onıñ ayağı sayasï küreske jalğaswı mümkin. Sondıqtan da qoğamnıñ aldındağı bastı maqsat, adamdardıñ arasında materïaldıq jäne älewmettik ädilettilik ornatw.

 

 

5.2 Patrïot bolw– ulı sezim

 

Är adamnıñ twğan jeri, ömir süretin qoğamı, eñbek etetin ortası boladı, biz onı  – Otan deýmiz. Otan degen söz grek tilinde – patrus, bizşe patrïot degen mağına beredi eken. YAğnï patrïot sözi men Otan söziniñ tüp tamırı bir. Otan – adam üşin eñ qadirli uğım, onı tek twğan ata-anamen qatar qoyuğa boladı.

 

Otan uğımına twğan jerdiñ ormanı men toğaýın, özeni men kölin, tawı men dalasın, añı men qusın, jazı men qısın, bılaýşa aýtqanda onı qorşağan tabïğï ortanı jatqızamız. Sonımen qatar adamdardıñ twğan-twısqanı, dos-jaranı, qurbı-qurdası, ol turatın awıl nemese qala, ol oqïtın mektep nemese jumıs isteýtin ujım, osınıñ bäri adamnıñ sanasın qalıptastırıp onıñ twğan jerine degen maxabbatın oyatatın bolmıs.

Ärïne adam öz eliniñ patrïotı bolw üşin ata-baba tarïxın, xalqınıñ rwxanï mädenïetin jäne salt-dästürin jaqsı körip, onı süýe bilwi kerek. Otan adamnıñ ösip er jetwine, oqıp bilim alwına, jumıs istep tirşilik etwine mümkinşilik jasaýdı. YAğnï Otansız adamnıñ ömir sürwi mümkin emes. Olaý bolsa är adamnıñ öz Otanın qorğap, onıñ äri qaraý damıp, güldene berwine öz ülesin qoswı ärkimniñ perzenttik parızı.

Alğaşqı qawımdıq qurılıs kezinde adamdar rwğa, taýpağa bölindi, bertin kele rwlar taýpağa, taýpalar ultqa birigip, irilenip, ärtürli tilde söýleýtin xalıqtar paýda boldı.

Adamdardıñ sırtqı pişini bir-birine uqsas bolğanmen olar turğan jeriniñ tabïğatına, awa-raýına, aýnalısatın käsibine baýlanıstı ärtürli ömir saltımen ömir süredi. Sonımen qatar olar ultqa, näsilge bölinip, özderiniñ qoğamın, memleketin qurıp, örkenïettiñ är türli satısında damıp otıradı.

Adam balasınıñ damw tarïxındağı bir erekşelik sol, olar är kez bir taýpa ekinşi taýpamen, bir ult ekinşi ultpen bir memleket ekinşi memleketpen bäsekelestikte bolıp, olar jer-sw üşin nemese mänsap, baýlıq üşin bir-birimen soğısıp otırğan. Osı soğısta jeñgen memleket nemese ult öziniñ üstemdigin ekinşi elge jürgizip,  xalqınıñ mädenïeti, tili, salt-dästüriniñ damwına kedergi keltirip, olardın ulttıq sanasın joýıp, assïmïlyacïyalawğa umtılğan. Qazaq xalqı da mundaý öktemdikti talaý ret basınan ötkergen bolatın. Orıs patşalığınıñ eki jüz jıldıq bodandığı, äsirese totarïtarlıq Qızıl ïmperïyanıñ jetpis jıl boýı jürgizgen ïnternacïonaldıq ïdeologïyasınıñ zardabı qazaq xalqınıñ ulttıq sanasınıñ damwına aýtarlıqtaý kedergi keltirdi. Osı ïdeologïya bizdiñ täwelsizdik alğanımızğa 19 jıldan assa da, äli köp adamdardıñ sanasın wlap, ulttıq rwxanï mädenïetimizdiñ damwına öz zalalın tïgizip keledi.

Eger adamzat qoğamınıñ damw tarïxına oý jügirtsek, ol bir satıdan ekinşi satığa progressïvtik jolmen köterilip otıradı eken. Alğaşqı rwlıq qawımdastıqtan taýpağa, odan ultqa birigwi osınıñ däleli. YAğnï qazirgi jağdaýda adamdardıñ ulttıq salt-dästüri qalıptasıp, sonıñ negizinde ulttıq memleket qurıp, qoğamdaswdıñ eñ joğarğı bïigine köteriledi. Qazir dünïe jüziñde eki jüzge jwıq memleket bar, biraq ta özin ult dep sanaýtın xalıqtıñ sanı äldeqaýda köp jäne qanşa ult bolsa, sonşa til bar dep sanaladı.

Waqıt ötken saýın öziniñ ulttıq memleketi joq usaq ulttar assïmïlyacïyağa uşırap, olardıñ tili joýılıp, ulttıq qasïetinen aýırılwda. Al jeke öz aldına täwelsiz memleketi bar ulttardıñ öziniñ tilin, dinin, salt-dästürin damıtıp, ulttıq sanasın qalıptastırıp, ulttıq qasïetin saqtawğa tolıq mümkinşiligi bar. Ol üşin xalıqaralıq quqıqtıq deklaracïyalar, zañdar qabıldanğan.

Biraq ta qazaq xalqı qazirgi jağdaýda öziniñ täwelsiz memleketinde ömir süre otırıp, ulttıq qasïetiniñ negizi: tilin, dinin, salt-dästürin damıta almaý otır. Endi osı qaýşılıqtıñ sebep-saldarına taldaw jasap körelik.

Memleketti quraýtın ult, al ulttı quraýtın jeke adamdar, olaý bolsa memlekettiñ de ulttıñ da berik bolıp, özderiniñ quqıqtarı men müddesin qorğawı üşin, onda ömir süretin jeke adamdardıñ rwxı men ulttıq sanası joğarı bolwı kerek. Eger de qazaq xalqınıñ tarïxına köz jügirtsek, olar birneşe ğasırlar boýı Reseýdiñ otarı boldı, sonımen qatar qazaq xalqı köşpendi mal şarwaşılığımen aýnalısqandıqtan qalalar salmadı, öndiris ornın damıtpadı, sonıñ saldarınan bir ortalıqqa bağındırılğan küşti memleketi bolğan joq. Onıñ üstine qazaq xalqı älewmettik tapqa, topqa jiktelmeý bäri bir qawımdastıqta ömir sürdi, sol sebepti qazaq qoğamında rwlıq, taýpalıq, jüzdik sana üstemdik etip, ulttıq sananıñ qalıptasıp, damwına kedergi keltirdi. Bügingi küni qazaq xalqı XXI ğasırda, täwelsiz memleketinde ömir sürse de, ulttıq müddeni qorğap, damıtwğa kelgende sanamızdağı salğırttıq pen rwxsızdıq tilimizdiñ, dinimizdiñ, salt-dästürimizdiñ damwına ırıq bermeý, onı ülken problemağa aýnaldırıp otır.

Biz joğarıda aýtıp kettik, ult jeke adamdardan turadı , sondıqtan da ult mıqtı bolwı üşin jeke adamdardıñ rwxı küşti bolwı kerek dep. Biraq ta biz bügingi küni qazaq azamattarınıñ ulttıq sanası joğarı, adamgerşilik rwxı küşti dep aýta almaýmız. Oğan dälel, qazirgi kezde qoğamımızdağı jemqorlıq pen paraqorlıqtıñ köbeyui. Eger de adamnıñ Otanına degen patrïottıq sezimi bolmasa, ol jeke basınıñ qamın oýlap, qaýtkende de qoğamnıñ esesinen özine köbirek paýda tabwdı maqsat etedi. Munıñ birneşe sebepteri bar:

Birinşi, qazaq xalqı qoğamımızdağı älewmettik damw deñgeýiniñ eñ tömengi satısında tur. Adamdardıñ ulttıq sanasınıñ qalıptaswında ultaralıq “käsibï eñbek bölinisiniñ” atqaratın röli öte zor. Keñes däwirinde jekelegen ulttar arasında dağdılı käsippen aýnalısw prïncïpi sayasï sïpat alıp, respwblïkamızda qazaqtar köbine mal şarwaşılığımen, bilim berwmen, mädenï qızmetpen şuğıldansa, orıstar önerkäsipte, ğılımï-texnïkalıq salada basım boldı. Osındaý kommwnïstik partïyanıñ dïskremïnacïyalıq sayasatınıñ saldarınan qazaq ultı ékonomïkanıñ şeşwşi salalarınan ığıstırılıp, olardıñ älewmettik psïxologïyası, tili, ömir saltı bayaw damıp, qoğamdıq sanası waqıt talabınan artta qaldı..

Ekinşi, Qazaqstan täwelsizdik alğannan keýin de bïlik basındağı sayasï élïtanıñ ulttıq müddeni qorğap, otarsızdandırw sayasatın jürgizbewiniñ saldarınan, burınğı Keñes däwirindegi qoğamdıq damw procesi sol qalpında qalıp, qazaqtardıñ assïmïlyacïyalanwı jalğasın tawıp, adamdardıñ mentalïteti, ömirge közqarası sol bayağı “sovettik ömir saltı” prïncïpimen qalıptaswda.

Üşinşi, osı kezge deýin ulttıq ïdeologïyanıñ joqtığınıñ saldarınan adamdar kündelikti ömirde aldarına qandaý maqsat qoýıp, qandaý ïdeologïyanı basşılıqqa alw kerektigin bilmeý, eşqandaý bağıt-bağdarsız ömir sürwde. Birewler ultşıldıqtı patrïottıq sezim dep tüsinse, ekinşi birewler onı qoğamğa jat, ultaralıq arazdıqtı twdıratın, “qubıjıq ïdeya” dep qabıldaýdı. Al, endi birewler ïternacïonaldıq ïdeyanı xalıqtardı bir-birine jaqındastıratın progressïvtik ïdeya dep tüsinse, tağı  birewleri onı kommwnïsterdiñ basqa usaq ulttardı assïmïlïyacïyalaw üşin oýlap tapqan jımısqı sayasatı dep bağalaýdı. Osındaý ömirge degen ärqïlı közqarastıñ saldarınan barlıq Qazaqstandıqtardıñ müddesin qanağattandıratın ortaq ïdeya tabw ülken mäsele bolıp tur.

Olaý bolsa osı tığırıqtan şığwdıñ jolı qaýsı jäne ol üşin ne istew kerek?

Qazir XXI ğasır, osı waqıt işinde qalıptasatın ult qalıptasıp, menşiktenetin terrïtorïya menşiktelip, qurılatın memleket qurılıp, adamzat qoğamı bir sayabırğa kelgen şaq. Soñğı dünïejüzilik soğıstıñ ayaqtalğanına da jartı ğasırdan astı. Endi dünïejüzilik soğıs bola qalsa, ol adamzat tarïxındağı soñğı soğıs bolmaq jäne jer betinde tirşilik joýılıp, aqır zaman ornamaq. Sondıqtan da sanalı adam mundaý qadamğa barwğa tïis emes. Biraq ta adamdar men ulttar, memleketter arasındağı bäsekelestik bir mïnwtqa da toqtamaýdı. Bul adam boýındağı tabïğï qasïet. Tek ol burınğıdaý qarwdıñ küşimen, soğıs arqılı emes, rwx, aqıl, bilim arqılı jürmek. Adamdar osı qasïetterimen eliniñ ékonomïkasın damıtıp, rwxanï mädenïetin köterip, sayasï bedelin arttırw arqılı basqa elderge öz ıqpalın jürgizwge tırısadı. Ärïne dünïe jüzine öz üstemdigin ornatqısı keletin ïmperïalïstik elder turğanda barlıq jerde mamırajaý beýbitşilik ornaý qaladı dew añğaldıq bolar edi. Ïmperïalïstik elder älsiz elderge qarsı aýmaqtıq soğısın jalğastıra berwi mümkin. Ol üşin olar türli sıltawlar tawıp, öziniñ ädil soğıs jürgizip otırğanına xalıqtı sendirmek boladı. Biraq ta, sol soğıstıñ bastı sebebi dünïejüzi boýınşa küşti elderdiñ älsiz elderge ädiletsiz sayasat jürgizip otırwı. Sol sebepti älsiz elder özderiniñ täwelsizdigin nığaýtıp, qawipsizdigin qamtamasız etwi üşin memleketinde ädiletti qoğam qurıp, xalqınıñ patrïottıq sezimin küşeýtip, olardıñ är kez öz Otanın qorğawğa daýın bolwın qamtamasız etwleri kerek.

Olaý bolsa, köp ulttıñ ökilderi turatın, köp dindi Qazaqstan sekildi memlekettiñ xalqın Qazaqstandı öz Otanım dep tanıp, onı qorğawğa qanın da, janında ayamaýtın patrïot etip qalaý tärbïelep şığarwğa boladı? Ol üşin osında turatın xalıqtardıñ bäriniñ müddesin qanağattandıratın ortaq ïdeologïya kerek. Ondaý ïdeologïya, birinşiden, Qazaqstannıñ baýırğı xalqı bolıp tabılatın qazaqtardıñ rwxanï mädenïetiniñ negizi – tili, dini, salt-dästüriniñ öz Otanında damwına tolıq mümkinşilik jasalwı tïis. Ekinşiden, osı memlekette turatın basqa ult ökilderiniñ älewmettik, sayasï quqığı tolıq qorğalıp, eşqandaý dïskrïmïnacïyasız, ädiletti qoğamda ömir sürwleri kerek. Osı prïncïpter tolıq orındalğanda ğana Qazaqstan xalqı ultına, dinine, tiline qaramastan tolıqqandı demokratïyalıq memlekette ömir sürip, Qazaqstannıñ şın mänindegi patrïotı bolıp şığadı.

Osı maqsatqa jetw üşin barlıq xalıqtardıñ müddesine saý keletin ïdeologïya, ol – “Salawattı ömir saltı” bolwğa tïis. Sebebi adamdardıñ bäri salawattı ömir sürwge quştar, biraq ta soğan qalaý qol jetkizwdiñ jolın bilmeýdi. Olaý bolsa biz Salwattı ömir saltın – ulttıq ïdeologïya retinde qabıldap, adamdarğa salawattı ömir sürwdiñ prïncïpterin üýretwimiz kerek. Salawattı ömir saltınıñ negizgi prïncïpi «ïmandılıqtı saqtap, zañdı orındap, parasattı ömir sürwge» quştarlıq tanıtw. Osı prïncïpti basşılıqqa alıp ömir sürgen ärbir adam, ärbir ult, ärbir memleket barlıq waqıtta da ädiletti bolwğa umtılıp, qoğam işinde tüsinwşilik pen beýbitşilik ornamaq.

Ïmandılıq dep biz adamnıñ adamgerşilik qasïetin aýtamız. Al adamgerşilik qasïet bul adamnıñ arı men uyatına baýlanıstı. Eger de ärbir adam öziniñ arı men uyatın bärinen joğarı qoýmasa ol adamnıñ adamgerşilik qasïeti de joğarı dep aýta almaýmız. Sondıqtan da ärbir adamnıñ arı men uyatın taza ustap, ïmandılıqtı saqtawı onıñ adamgerşilik parızı bolıp sanaladı.

Al zañğa keletin bolsaq, qazirgi kezde ärbir memlekette zañ şığaratın organ bar jäne sol memlekettegi qoğamdıq jüýe parlament şığarğan zañnıñ şeñberinde jumıs isteýdi. Qazirgi biz aýtıp jürgen örkenïetti elderdiñ bäri sayasatta, ékonomïkada, mädenïette joğarğı körsetkişke osı zañdı moýındaw men onı orındawdıñ arqasında qol jetkizdi. Ol memleketterde ömir süretin adamdar özderiniñ qoğamdağı älewmettik, materïaldıq jağdaýına qaramaý bäri zañ aldında teñ quqılı bolıp sanaladı. Sondıqtan biz de ädiletti qoğamda ömir sürgimiz kelse, parlament şığarğan zañdarğa moýınsunıp, onı orındaw azamattıq borışımız dep bilwimiz kerek.

Bizdiñ ömirdegi oýlağan oýımızdıñ, alğa qoýğan maqsatımızdıñ, is-äreketimizdiñ keý waqıtta iske aspaý, qïınşılıqtarğa tap bolıp jatatınımızdıñ sebebi – parasattı ömir süre bilmewimizdiñ saldarınan. Adam aqıl ïesi bolğandıqtan ol barlıq waqıtta ne istese de sanalı türde, aqıl-parasattı basşılıqqa alıp äreket etwi tïis. Biraq ta biz keý waqıtta ömirge atüsti, jeñil qarap, tereñ oýlanbastan qatelikke jol berip, soñınan onıñ azabın tartıp otıramız. Sol sebepti ärbir adam ärkez ne istese de aqılğa salıp, parasattılıqpen ömir sürwge umtılwı kerek.

 

5.3 Tabïğattı qorğaw – bolaşaqtı oýlaw

 

Dinşilerdiñ  aýtwınşa adamdı Qudaý jaratqan jäne aspan älemin jer men tabïğattı, janwarlar men  ösimdikter  dünïesin  adamdar  qorektenip,  ömir  sürwge  ädeýi  jasağan  deýdi.  Al dinsizderdiñ  dünïetanımı boýınşa munıñ  bäri  tabïğattıñ  évolyucïyalıq  damw  zañımen  öz-özinen  paýda  bolğan. Ärïne bul suraqtıñ aqïqatın biz ğalımdardıñ enşisine qaldıramız.  Qalaý degende de adamdardıñ, janwarlardıñ tabïğatsız ömir süre almaýtını dawsız. Mısalı, adam awasız birneşe mïnwtta, swsız birneşe  künde, qoreksiz birneşe aptada ölip ketedi eken. Olaý bolsa bügingi küni dem alatın awamızdıñ, işetin swımızdıñ, qorek alatın jerimizdiñ jağdaýı qalaý?

Eger de  jer  mäselesine  keletin  bolsaq,  qazirgi  biz  ömir  sürip  otırğan planetamızdıñ üşten ekisin sw alıp jatır, al üşten biri qurlıq bop sanaladı. Sonıñ 20 paýızı ömir sürwge qolaýsız öte swıq, 20 paýızı şöl, 20 paýızı  tawlı, al 10 paýızı egin egwge kelmeýtin, topırağı öte qunarsız jerler. Sonda qalğan 30 paýız jer awılşarwaşılıq önimderin alwğa qolaýlı bolıp sanaladı. Biraq ta bul jerlerge qalalar, öndiris orındarın, joldar salwğa tura keledi. Onıñ üstine jerdi durıs paýdalanbawdıñ saldarınan dünïejüzi boýınşa jılma-jıl mïllïondağan gektar jer jel, sw érozïyasına uşırap batpaqtı, tuzdı, şöleýt jerlerge aýnalıp,  şarwaşılıqqa jaramsız bolıp qaladı. Sonıñ saldarınan awılşarwaşılıq daqıldarın egetin jerler jıldan jılğa tarılwda.

Osığan kerisinşe jer betindegi xalıqtıñ sanı jılma-jıl köbeýip, olardıñ materïaldıq suranısı artıp keledi. Eger de xalıqtıñ sanı üş mïllïardqa jetwi üşin ondağan mıñ jıl qajet bolsa, qazirgi kezde, xalıqtıñ turmısınıñ jaqsarwına, azıq-tülik öniminiñ köbeyuine jäne densawlıq saqtawdıñ damwına baýlanıstı adam ölimi kürt azaýıp, xalıqtıñ sanı şapşañ köbeýe bastadı. Bul process osılaý jalğasa berse, endi birneşe ondağan jıldardan keýin, jerdiñ adamzat qoğamınıñ materïaldıq qajettiligin qanağattandırwğa mümkinşiligi bolmaý, xalıqtıñ aştan qırılw qawpi bar. Osı jağdaýdı qazirden oýlap, tabïğattı tïimdi paýdalanwdıñ jolın qarastırwımız kerek.

Biraq ta bizdiñ qazirgi tabïğattı paýdalanwdağı is-äreketimizdi aqılğa qonımdı dep aýta almaýmız. Sebebi adamzattıñ bügingi künge deýingi köksegen maqsatı, qaýtken künde de tabïğattıñ düleý küşin jeñip, onı özine bağındırw bolatın. Sol üşin ğılımdı oýlap tawıp, onı osı maqsatqa qarw retinde paýdalandı. Ğılım-bilimniñ arqasında öndiristi, texnïkanı damıtıp, öndiris quraldarın jetildirip, ken orındarın meñgerip, tabïğattan alınatın şïkizattı molınan öndire bastadı. Adamdardıñ öndiristi damıtıp, qazba baýlıqtı paýdalanğanına birer ğasır ötse de, qazirdiñ özinde otın qorınıñ jäne ken baýlıqtıñ endi birneşe ondağan jıldardan keýin sarqıla bastaýtını jöninde söz bolwda.

Qazirgi örkenïettiñ künnen-künge damıp, ğılım men texnïkanıñ jetilwi  arqasında, adamdar mol ïgilikke kenelwde. Ärïne bul baýlıq dünïejüzi xalıqtarınıñ bärine birdeý ädil jäne teñ bölinip otırğan joq. Jer şarınıñ soltüstik böligindegi elderdiñ baýıp, oñtüstiktegi  elderdiñ  kedeýlenw procesi äli künge jalğaswda.

Jer astınan öndiriletin jäne qaýta qalpına kelmeýtin ken  baýlıq pen otın közin  jılda mïllïon, mïllïard tonnalap jer betine şığarıp jatırmız.  Osı  baýlıqtı tïimsiz paýdalanwdıñ saldarınan onan şıqqan qaldıq jerdi, swdı, awanı lastap tabïğatqa aýtarlıqtaý zïyan keltirwde.

Jer jüzinde eki jüzdeý memleket bar, biraq ta olardıñ bärin de öndiris birdeý damımağan. Öndirisi asa joğarı damığan elderge Ewropa men Soltüstik Amerïka elderi jatadı. Negizinen jer astı baýlığın özderiniñ öndirisinde köptep paýdalanıp, tabïğatqa köp zïyan keltiretin de osı elder. Biraq ta tabïğat eşqandaý memlekettik şekaranı moýındamaýdı. Sondıqtan da dünïejüzi boýınşa jerdi, swdı, awanı lastaýtındar örkenïettiñ ïgiligin körip otırğan öndirisi damığan batıs elderi bolsa, onıñ ékologïyalıq zardabın ékonomïkası naşar damığan şığıs elderi körip otır. Onıñ üstine ékonomïkası joğarı damığan batıs elderi özderiniñ öndirisin damıtw üşin şïkizattı arzan bağağa şığıs elderinen satıp  alıp,  onı  tawarğa  aýnaldırıp,  olarğa qımbat  bağağa  qaýta  satadı. Osındaý  ädiletsiz  jolmen  öndirisi  damığan  elder şığıs elderin şïkizat öndiretin aýmaqqa jäne öziniñ öndiris tawarların ötkizetin rınokqa aýnaldırwda.

Biz jerdi paýdalanğanda onıñ jer astındağı qazba baýlığın paýdalanıp qoýmaý, jer üsti tabïğï baýlığın da paýdalanamız. Jer üsti tabïğï baýlığına jer betindegi orman-toğaýlar, ondağı añ men qustar jäne jerde ösetin türli ösimdikter jatadı.

Osınıñ işinen orman-toğaýdı alsaq, onıñ adam ömirine keltiretin paýdası uşan-teñiz, orman awadağı ılğaldı saqtaýdı, ülkendi-kişili özenderdiñ swınıñ mol bolwına, awa-raýınıñ jumsaq bolwına kömektesedi jäne añızaq ıstıq jel men qum köşkinine tasqawıl boladı. Orman bizdiñ dem alatın awamızdı tazartıp, öziniñ boýına kömir qışqılın siñirip ottegin şığaradı.

Adam balası özine kerekti zattardıñ bärin jerden alatını belgili. Jer betine egin egip, astıq öndiredi, baw-baqşa otırğızıp, jemis-jïdek jïnaýdı, mal ösirip et, süt tağamdarın aladı. Osınıñ bäri jer qırtısınıñ qunarlılığına baýlanıstı. Biraq ta jılma-jıl jer betinde adam sanı ösip, olardı azıq-tülikpen qamtamasız etwi qïındap baradı. Sebebi adam sanı men onıñ materïaldıq qajet-tiligi öskenmen jer beti  keñeýmeýdi. Qaýta ol jerlerge qalalar, öndiris orındarın, joldar salwdıñ saldarınan awılşarwaşılığına paýdalanılatın jerdiñ kölemi azaýıp baradı. Onıñ üstine adamdardıñ jerdi tïimsiz paýdalanwınıñ saldarınan dünïejüzi boýınşa jılda birneşe mïllïondağan gektar jer şarwaşılıqqa paýdasız bolıp qalwda. Buğan mısal Qazaqstanda 60-şı jıldarı tıñ köteremiz degen jelewmen mıñdağan jıldar boýı qazaqtıñ malğa jaýılım retinde paýdalanğan ondağan mïllïon gektar jeri jırtılıp, ol soñınan érozïyağa uşırap, jerdiñ betindegi qunarlı qırtısı jelge uşıp, mïllïondağan gektar jer awıl şarwaşılığına paýdasız bolıp qaldı. Mundaý faktini dünïejüzi boýınşa ondap, jüzdep keltirwge boladı. Bir jerler jel érozïyasına uşırap, şölge aýnalsa, keýbir jerler şamadan tıs swarwdıñ saldarınan batpaqqa nemese tuzdı sortañğa aýnalwda. Sol sebepti jer adamdardıñ qorek alatın birden-bir tabıs közi bolğandıqtan, onı saqtap, tïimdi paýdalanw adamzat balasınıñ qasïetti borışı.

Jerden keýingi adamnıñ ömir sürwine öte qajet zat, ol – sw. Sw planetamızdıñ üşten eki böligin alıp jatır, biraq ta adamdarğa, janwarlarğa, ösimdikterge keregi tuşı sw. Jer betindegi özen-kölderdi, jer astı swın nemese aspannan qar bolmasa jañbır bolıp jawatın  jawın-şaşındı körgende adamdar sw tapşılığı bolwğa tïis emes dep oýlawları mümkin.

Al şındığında jağdaý mülden basqaşa. Eger de jer şarındağı barlıq swdıq kölemi 1,5 mlr. tekşe şaqırım bolsa, onıñ 98%-ı tuzdı, muxït swı da, tek 28 mln. tekşe şaqırımı tuşı sw. Osı körsetkiştiñ özinen bolaşaqta tuşı swdıñ “swdaý tegin” bolmaýtının körwge boladı. Onıñ üstine tuşı sw barlıq jerde teñ, birkelki ornalaspağan. Mısalı Qazaqstan terrïtorïyasınıñ köp böligi dünïejüzi boýınşa swı tapşı, şöldi aýmaqqa jatadı. Munda jawın-şaşınnıñ mölşeri ontüstik batıs aýmaqtarda jılına 100-150 mm jawın jawsa, elimizdiñ soltüstik jäne ortalıq aýmaqtarında 300-500 mm, al, respwblïkanıñ şığıs böligindegi taw bökterlerinde 500-900 mm deýin jawın

jawadı. Qazaqstannıñ tabïğat jağdaýınıñ tağı bir erekşeligi sol, munda respwblïka terrïtorïyası arqılı ağıp ötetin 100 tekşe şaqırım özen swlarınıñ jartısına jwığı Respwblïkadan tıs jerlerde qalıptasadı nemese tranzïttik jolmen ağıp ötedi. Onıñ üstine özen swları türli sebeptermen jılma-jıl öndiristik jäne turmıstıq qoqıs-qaldıqtarmen  lastanwda.

Keñes Odağı kezinde Aral teñizine quyatın Amwdarïya men Sırdarïya özenderiniñ swın maqta men küriş ösirwge qïsapsız paýdalanwdıñ saldarınan teñizge sw jetpeý, aqır soñında ol qurğap tındı. Kezinde Aral teñizine Sibir özenderiniñ swın burıp äkelip teñizdi saqtap qalamız degen bolatın. Joba boýınşa Ertis özeniniñ Obqa quyatın sağasınan böget salınıp, odan paýda bolğan sw qoýmasınan kanal arqılı nasospen sw aýdalıp, ol sw Qazaqstan terrïtorïyasındağı Torğaý oýpatı arqılı Ortalıq Azïya jerine jetkizilwi kerek edi. Bul kanaldıñ uzındığı 2550 şaqırım, eni 150-200 metr, tereñdigi 10-15 metr bolmaq-tı. Sol kanalmen ağatın swdı alğaşında 27 tekşe şaqırım, soñınan onı 60 tekşe şaqırımğa jetkizw közdelingen bolatın. Osı kanaldan sw ağızw üşin onıñ boýında birneşe sw qoýması salınıp, onıñ swı 110 metr bïiktikke köterilwge tïis boldı. Aqır sonıñda bul joba Reseý şovenïsteriniñ qarsılığına tap bolıp, ol jüzege aspaý qaldı. Sondağı olardıñ däleli Sibir özeninen sw alınsa Soltüstik muzdı muxïttıñ ékologïyasına zïyan kelwi mümkin degen joramal edi.  Al  şın  mänisinde  Sibir  özenderiniñ  muxïtqa  quyatın  swınıñ  kölemi  jawın-şaşınnıñ mol nemese tapşı bolwına baýlanıstı jılda 50 tekşe şaqırımğa awıtqıp turadı eken. Osı faktiniñ özinen joba iske assa Sibirdin ékologïyasına zïyan keledi dew qur baýbalam ekenin köremiz. Onın esesine Aral teñiziniñ swı qurğap, jılda onıñ tabanınan mïllïondağan tonna tuz ben tozañ awağa tarap, bükil Ortalıq Azïya xalqınıñ densawlığına, awa-raýına, ékologïyasına zïyanın tïgizwde. Aral teñiziniñ tartılıp qalwı Qızıl ïmperïyanıñ şovenïstik, ulı derjavalıq sayasatınıñ saldarı dewge tolıq negiz bar, sebebi olarğa maqta men küriş qajet boldı. Sondıqtan da Keñes Odağınıñ murageri bolıp sanalatın Reseýdiñ Aral teñizin ékologïyalıq apatqa uşıratqanı üşin Ortalıq Azïya xalıqtarınıñ aldında moraldıq jağınan qarızdar.

Endigi problema Aral teñizine Sibir özenderin burıp äkelip onı toltırw nemese onıñ swımen maqta, küriş swarw emes, kerisinşe, qaýtkende Qazaqstan xalqın awız swmen qamtamasız etwi twralı bolmaq. Bolaşaqta osı problemanı şeşwdiñ birden-bir durıs jolı meniñşe Ob özeni men Ertistiñ bir-birine jaqın keletin jeri Barnawıldıñ tömengi jağınan 80 şaqırımdaý kanal qazıp swdı nasos arqılı Qulındı özenine aýdasa, ol öz ağısımen Qulındı köline kelip quyadı. Osı kölden Ertis özenine deýin şamamen 200 şaqırımdaý kanal qazıp Obtiñ swın Ertis-Qarağandı kanalı arqılı ortalıq Qazaqstanğa jetkizwge mümkinşilik bar. Eger de keletin sw mol bolsa onı Esil, Tobıl, Torğaý, Sarısw özenderine qosıp, bükil Qazaqstannıñ teñ jartısın jäne Reseýdiñ Ombı, Qorğan, Tümen oblıstarın swmen qamtamasız etwge boladı.          Adamdar da, janwarlar da awasız bir mïnwt ta ömir süre almaýdı, olaý bolsa özimizdiñ sekwnd saýın dem alıp jürgen awamızdıñ sapası qandaý?

Ärïne besinşi muxït bolıp sanalatın älem keñistigine qarasañ, ol uşı-quýırı joq şeksiz bolıp körinedi. Biraq ta aspan älemin biz dem alatın awamen toltırılğan eken dep tüsinbew kerek. Şın mänisinde jer betindegi awa qabatınıñ qalıñdığı birneşe şaqırım ğana, onan  äri bos awasız keñistik. Awamen tek adam ğana demalıp qoýmaýdı, onı jer betindegi bükil tirşilik ïesi paýdalanadı jäne janar maýmen jüretin maşïnalardıñ bäri ottegisiz jüre almaýdı. Mısalı qazirgi jolawşılar tasïtın bir uşaq Atlant muxïtın uşıp ötwi üşin 30 tonna ottegin jağadı eken. Dünïejüzi boýınşa künde qanşa uşaq uşadı, qanşa maşïna jüredi, qanşa zawıt-fabrïkalar, qanşa jılw élektir stancïyaları jumıs isteýdi, ormandar örtenedi, osılardıñ bäri ottegin jağıp, kömirtegin şığaradı. Al kömirtegin boýına siñirip, ottegin şığaratın tek ösimdikter ğana. Olaý bolsa qazirgi bizdiñ dem alıp  jürgen awamız, jer betindegi ösimdikterdiñ mïllïondağan jıldar boýı jasap şığarğan awası eken. Biz bolsaq qazir jer betinde qalalar, joldar, öndiris orındarın, ken şığaratın karïerler jasap, ormandardı otap, jer betinde ösetin ösimdikterdiñ awmağın jıldan-jılğa azaýtıp kelemiz. Buğan qosa zawıt-fabrïkalardıñ turbasınan, köşede jürgen maşïnalardan, üý jılıtatın qazandıqtardan şıqqan tütin awanı lastap, qala turğındarınıñ densawlığına zïyan keltirwde. Onıñ üstine awağa köterilgen tütin kün säwlesiniñ jerge tüswine kedergi keltirip, jer şarı boýınşa awa-raýınıñ  özgerwine sebebin tïgizwde.

Köbine biz tabïğattı qorğap, onı tïimdi paýdalanw memlekettiñ, uýımdardıñ, şenewnikterdiñ ğana mindeti,  jeke  adamdarğa  onıñ  qatısı  joq  sekildi  köremiz. Eger de qoğamnıñ özi jeke adamdardan turatının jäne tabïğattıñ baýlığın ärbir  jeke adamdardıñ paýdalanatının eskersek, tabïğat pen adamdardın tağdırı özara tikeleý baýlanısta ekenin tüsinw qïın emes. Onıñ üstine jer şarı adamzattıñ ortaq mekeni bolğandıqtan onı taza ustap, oğan qamqor bolw jeke adamdarğa da baýlanıstı. Nege deseñiz turğan üýiniñ aýnalasın qoqsıtatın, brakonerlikpen aýnalısatın, maşïnanıñ tütinimen awanı lastaýtın kimder? Jeke adamdar emes pe? Sondıqtan da tabïğattı saqtap, onı qorğaw ärbir adamnıñ sanasına, patrïottıq sezimine, adamgerşilik qasïetine baýlanıstı. Burınğı zamanda qazaq jastarın awıl aqsaqaldarı, ata-anası obal, sawap degen uğımdarmen tärbïelegen bolatın. Kök şöpti julma obal boladı, tiri jändikterdi öltirme obal boladı, birewge jaqsılıq  isteseñ sawabı tïedi dep, musılman dininiñ ïmandılıq qağïdalarımen tärbïelegen.

Adam balası öziniñ teris äreketimen jerge, swğa, awağa keri äser etip qoýmaý, jer betinde tirşilik etetin añdar men onda ösetin ösimdikterge de ülken zïyan keltirip otır. Adamdardıñ soñğı ğasırlarda öndiristi damıtıp, otpen atılatın qarwdı oýlap  tapqannan bergi waqıt işinde tabïğatqa keltirgen zïyanı bükil ötken adamzat tarïxındağı tabïğatqa keltirilgen zïyannan äldeqaýda köp. Sondıqtan da adamdar jer betinde tirşilik etkisi kelse, özderiniñ  müddesi üşin tabïğattı qorğap, salawattı ömir sürwge talpınwları kerek.

 

5.4 Älewmettik belsendilik – ömirge quştarlıq

 

Adamzat qoğamı waqıt ötken saýın kürdelenip, rwxanï jäne materïaldıq baýlıqtı jasawda, qoğamdıq qatınasta, älewmettik turmısta, ğılım men texnïkanıñ jäne texnologïyanıñ röliniñ artıp, adamdar türli älewmettik salada eñbek etwleri üşin, olarğa oqıp bilim alıp, qandaý da bir mamandıqtı meñgerw waqıt talabı bolıp tur. Bul är adamnıñ özi ömir süretin qoğamdağı älewmettik jağdaýınıñ durıs qalıptaswına äser etedi.

Eger de qazirgi qoğamnıñ damw barısına zer salıp körsek, ondağı bastı zañdılıq, jeke adamdardan bastap memleketter arasındağı özara bäsekelestik ekenin köremiz. Bul qubılıstı ömirdiñ är salasınan baýqawğa boladı. Adamdardıñ ömirine qajetti materïaldıq jäne rwxanï qundılıqtardı jasawdağı sandıq jäne sapalıq körsetkiş, özara bäsekelestiktegi processtiñ negizgi körinisi bolıp tabıladı.

Qazirgi qoğam birneşe älewmettik swbektilerden turadı. Atap aýtqanda älewmettik-demografïyalıq (erler, äýelder, zeýnetkerler), älewmettik-terrïtorïyalıq (awıl, selo, qala), älewmettik-käsiptik (eñbek ujımdarı, käsiptik birlestikter t.b.s.s.).

Biz osı älewmettik toptardı zertteýtin ğılımdı socïologïya dep ataýmız. Onıñ zertteýtin negizgi obektisi – qoğamnıñ qurılımı men ondağı älewmettik toptardıñ atqaratın röli jäne jeke adamdardıñ is-äreketterimen, onıñ özara baýlanıstarınıñ zañı bolıp tabıladı.

Älewmettanw ğılımı qoğamdağı qubılıstar men processterdi ärtürli därejede, bükil qoğam köleminde, bolmasa älewmettik toptardıñ deñgeýinde nemese jeke adamdar turğısınan zerttewi mümkin.

Munıñ birinşisi: bükil qoğamnıñ damw zañdılıqtarın anıqtaýtın makrosocïologïyalıq zerttew bolsa; ekinşisi: älewmettik jüýeniñ jekelegen quramdas böligin zertteýdi. Mısalı, awıldıñ, qalanıñ, öndiris orındarınıñ älewmettik jağdaýın zertteýtin socïologïya. Üşinşisi, mïkrosocïologïya dep ataladı. Onıñ zertteýtin obektisi jeke adamdardıñ ömiri men minez-qulqı, is-äreketi sïyaqtı bolmıstar men qubılıstar.

Adam bilimmen, ğılımmen, önermen aýnalıswı üşin ol äweli işip-jewi, kïinwi, basında baspanası bolwı kerek dep waqıtında K.Marks aýtqan bolatın. Adamdar özderiniñ materïaldıq qajettiligin ötew üşin öndiriste eñbek etip, ömiriniñ üşten birin soğan jumsaýdı. Onıñ üstine adam sanalı tirşilik ïesi bolğandıqtan, olar bir-birimen qoğamdıq qatınasqa tüsip, özderiniñ rwxanï mädenïetin damıtıp önermen, ğılımmen aýnalısadı.

Erterekte ğılım men texnïka damımaý, eñbek quraldarınıñ da qarapaýım kezinde adamdar jumıstı özderiniñ dene küşimen atqarğanda, olardıñ bastı maqsatı – tirşilik etip kün körw üşin tamaq tawıp, kïim kïip baspana jasaw edi. Qazirgi kezde jağdaý tübirimen özgerdi, bilim men ğılımnıñ, texnïka men texnologïyanıñ damwınıñ arqasında, bir adam maşïnamen mıñ adamnıñ jumısın atqara aladı. Mısalı, alıp ékskavatormen jer qazadı, mıñdağan tonna jükti poýızben alıs jerlerge apara aladı, munaralı kranmen ondağan qabat üýler saladı. Mundaý mısaldardı qazirgi kezde qoğamımızda jüzdep, mıñdap keltirwge boladı. Burın adamdar özderiniñ materïaldıq qajettiligi üşin kez-kelgen jumıstı atqarwğa mäjbür bolsa, endi qalawı boýınşa köñilderine unağan mamandıqtı meñgerip, jaqsı köretin jumısın jasawğa mümkinşiligi bar. Sonımen qatar, qoğamdağı adamdardıñ arasında özara bäsekelestik te paýda boldı. Bul adamdardı jaqsı bilim alıp, sapalı eñbek etwge mäjbürleýdi. Sondıqtan ärbir adam özderiniñ bilimin köterip, densawlığın nığaýtıp, rwxanï mädenïetin jetildirip, salawattı ömir sürwge talpınwı qajet.

Ol üşin adam jetilip, tulğağa aýnalwı tïis. Tulğa dep kimdi aýtw kerek ekenin anıqtap almastan burın, biz äweli “adam”, “ndïvïd”, “ïndïvïdwaldıq” degen sözderdiñ uğımın tüsinip alwımız kerek. Bul sözder kündelikti ömirde balama retinde aýtıla beredi. Biraq ta buğan tereñ zer salıp, baýıppen oýlap qarasaq, olardıñ mağınasınıñ bir-birinen ülken aýırmaşılığınıñ bar ekenin añğarwğa boladı.

“Adam” älewmettik qatınastardıñ obektisi jäne swbektisi bolıp tabıladı. Ol belgili bir qoğamdıq qatınastarda ömir sürwmen qatar, onda qïmıl-äreket jasap, älewmettik qoğamnıñ qalıptaswına öz ülesin qosadı.

“Ïndïvïd” degenimiz älewmettik qoğamdastıqtardıñ jalpı adamzat qoğamınıñ jeke ökili, yağnï naqtı adam retinde tüsindiriledi. Ïndïvïdterdiñ  özara birigwiniñ nätïjesinde älewmettik qatınastardıñ jüýesi qalıptasadı jäne “ïndïvïd” uğımı “naqtı adam” mağınasında qoldanıladı.

“Ïndïvïdwaldıq” degen sözdiñ mağınasına keletin bolsaq, ol basqalarda qaýtalanbaýtın jeke adamnıñ boýındağı özindik erekşe qasïetin sïpattaýtın uğım. Bul erekşelikter – bïoxïmïyalıq, psïxologïyalıq, älewmettik t.b.s.s. deñgeýlerde baýqaladı.

Tulğa degenimiz – ïndïvïdtiñ qoğamdağı älewmettik damwınıñ qorıtındısı jäne onıñ boýınan barlıq adamgerşilik qasïettiñ joğarı sapaları anıq körinis tabadı. YAğnï älewmettik ömirde ärtürli salada bir-birimen belsendi qatınas jasaw arqılı jeke ïndïvïdter jetilip, älewmettendirilip, olar birte-birte tulğağa aýnaladı. Tulğanıñ boýındağı eñ bastı qasïet, onıñ älewmettik sapası men ïmandılığı bolw kerek. Ärbir ïndïvïd ömirde öziniñ işki, swbektïvti erekşeligimen jäne sırtqı obektïvti jağdaýlardıñ äserimen älewmettik damw jolına tüsip, ärtürli mamandıq alıp, qoğamda belgili bir orındı ïemdenedi. Ol sonımen qatar naqtılı bir mindetterdi atqarıp, öziniñ bedeline säýkes quqıqtarı men märtebesin de qalıptastıradı.

Tulğanıñ qoğamdağı märtebesi, onıñ älewmettik ortada atqarğan mindetteri men qoğamğa siñirgen eñbegi arqılı bağalanadı. Ïndïvïdtiñ älewmettik märtebesin sïpattaýtın negizgi belgiler: käsibi, mamandığı, lawazımı, materïaldıq jağdaýı, sayasï ıqpalı t.b.s.s. jağdaýlar bolıp tabıladı.

Keýbir adamdardıñ älewmettik märtebesi resmï türde zañdastırılmasa da onıñ jeke basınıñ adamgerşilik bolmısına, rwxanï mädenïetine, ïmandılıq qasïetine baýlanıstı qoğamdağı qalıptasqan pikirdiñ äserinen onıñ xalıq arasında bedeliniñ joğarı, märtebesiniñ bïik bolwı mümkin. Älewmettik toptıñ arasında mundaý ïerarxïyalıq märtebeni rang dep ataýdı.

Adamnıñ älewmettenwi degenimiz negizinen adamdardıñ bir-birimen qarım-qatınasın nığaýtıp, ömirde özderiniñ is-äreketi arqılı belgili bir deñgeýge jetwin aýtamız. Qazirgi qoğamımızda adamdardıñ älewmettik damw jolında jan-jaqtı jetilwine ömirde barlıq jağdaý bar. Ol üşin ärkim özderiniñ kündelikti ömir saltında onıñ deñgeýine, sapasına, stïline köbirek köñil bölip, salawattı ömir sürwge umtılwı kerek.

Jer betinde qoğam qurıp, onıñ rwxanï-materïaldıq baýlığın jasap, örkenïet ornatatın adam jäne onıñ bärin olar özderiniñ ïgiligi üşin jasaýdı. Olaý bolsa älemdegi bastı qundılıq adam jäne onıñ ömiri eken. Sondıqtan biz birinşi kezekte adamdardıñ adamgerşilik qasïetterin zerttep, olardıñ aqıl-oýın, minez-qulqın, rwxanï ïmandılığın jetildirip, salawattı ömir sürwlerine jağdaý jasawımız kerek. Sonda ğana älemde beýbitşilik ornap, adamdar arasında tüsinwşilik paýda bolıp, adamzat qoğamında barlıq adamdarğa baqıttı ömir sürwge mümkinşilik twadı. Qoğam işinde birneşe antagonïstik qaýşılıqtar bar, oğan mädenïette rwxanï qundılıq pen materïaldıq qundılıqtıñ arasındağı, ékonomïkada – baýlar men kedeýler arasındağı, sayasatta bïlik pen buqara xalıq arasındağı qaýşılıqtardı jatqızwğa boladı. Eger de qoğam işinde tüsinwşilik pen tınıştıq bolsın desek, osı qaýşılıqtardı waqıtında şeşip otırwımız kerek.

Biz aldımızğa Qazaqstanda demokratïyalıq, quqıqtıq, älewmettik qoğam qurwdı maqsat etip qoýdıq. Endi osı alğa qoýğan maqsatımız ömirde qalaý iske asıp jatır, soğan nazar awdaralıq.

Eger de Qazaqstan boýınşa bükil qoğamnıñ älewmettik-ékonomïkalıq damw barısına şolw jasasaq, xalıqtıñ älewmettik turmısı jaqsarıp kele jatqanğa uqsaýdı. Biraq ta oğan tereñirek zerttew jürgizip körsek, şın mäninde ömirdegi şındıqtıñ basqaşa ekenine közimiz jetedi.

Adamdardıñ älewmettik turmısınıñ jaqsarwı ékonomïkamızdıñ damwına baýlanıstı ekeni belgili. Bügingi küni bizdiñ ékonomïkamız damw üstinde desek, ol tabïğattıñ baýlığın, yağnï şïkizattı (otın közin, ken baýlıqtı, astıqtı) éksportqa şığarw arqılı onan tüsken qarjığa şet elderden turmıstıq tutınw tawarların, azıq-tülikti, texnïkanı ïmporttaw jolımen xalıqtıñ kündelikti qajettiligin qanağattandırıp otırmız. Eger de aldağı waqıtta da osı bağıtta jüre bersek, biz mundaý jolmen alısqa bara almaýmız.

Eger de ékonomïkamızdı durıs damıtqımız kelse, biz örkenïetti, damığan şetelderden daýın öndiris tawarların emes, olardıñ texnologïyasın paýdalanıp, öndiris orındarın salıp, şïkizatımızdı özimizde öñdep, onı xalıq tutınatın tawarğa aýnaldırıp, özimizdegi tutınwşılardıñ suranısın qanağattandırıp, artığın şetelderge éksportqa şığarsaq, onan äldeqaýda köp paýda tabwğa boladı. Äri özimizge jumıs ornın köbeýtip, adamdarğa mamandığı boýınşa jumıs istewge jağdaý jasap, olardıñ älewmettik suranısın qanağattandırıp, salawattı ömir sürwlerine mümkindik twdırar edik.

Adamnıñ tabïğï fïzïologïyalıq qajettiliginiñ belgili bir mölşeri bar ekenine qaramastan, jalpı materïaldıq qajettilikter ğılımï-texnïkalıq progresstiñ damwına baýlanıstı ünemi ösip otıradı. Osı qajettilikti ötew üşin adam öziniñ eñbegi arqılı rwxanï-materïaldıq ïgilikterdi jasaýdı. Jılma jıl adam sanınıñ köbeyuine jäne tutınw talabınıñ öswine baýlanıstı qoğamda ékonomïkalıq ïgilikter mol bolwı kerek jäne onı tabïğattan öndirw üşin köp eñbek pen mol qarjı jumsalwğa twra keledi. Sonımen qatar materïaldıq ïgilikti jasawğa tabïğï reswrstar (metall, otın, sw) eñbek reswrstarı (adamnıñ bilimi, täjirïbesi, qabileti) kerek.

Narıq jağdaýında tawar aqşağa, aqşa tawarğa aýnalw processi toqtamaý qaýtalanıp otıradı. Mundağı bastı prïncïp tawar satwşılar men onı satıp alwşılardıñ arasındağı tığız qarım-qatınastıñ bolwı.

Narıqtıq ékonomïkada tawar narığı, kapïtal narığı, valyuta narığı sïyaqtı uğımdar bar. Mundağı negizgi maqsat adamdardıñ suranısı men usınıs qajettiligin qanağattandırw.

Ärïne narıqtıq ékonomïkada menşiktiñ barlıq türleri äreket etedi. Biraq ta olardı baqılap, onı bir jüýege keltirip otıratın memlekettiñ ékonomïkalıq sayasatı bolwğa tïis. Onıñ bastı maqsatı – narıqtıq ékonomïkanıñ quqıqtıq negizin qalıptastırıp, memlekettik baqılaw ornatw jäne älewmettik qamsızdandırw şaraların jürgizw. Memleket osı mindetterin atqarw üşin ol äkimşildik amal, qarjılıq amal, ïnstïtwttıq amal sïyaqtı sayasat jürgizedi.

Eger de qoğamda bir adam qanşalıqtı baý bolsa, jüzdegen, mıñdağan adam sonşalıqtı kedeý boladı. Negizinen tabïğattan alınatın materïaldıq baýlıqtıñ sanı da, sapası da birdeý, tek onı adamdar arasında böliske salw kezinde ädilettilik bolmaý, ol birewlerge köp, ekinşilerine az tïip jatadı. Az alatındar sol baýlıqtı jasaýtın jaldamalı jumısşılar bolsa, onan tüsken tabıstıñ köbin özine menşiktenetin sol öndiristiñ  qojaları. Bılaýşa aýtqanda, azabın eñbekşiler, al ïgiligin qojaýındar köredi. Osıdan kelip eñbek pen kapïtaldıñ arasında antoganestik qaýşılıq paýda boladı.

Burın socïalïstik qoğam kezinde jekemenşikke şektew qoýılıp, adamdardıñ bäriniñ materïaldıq jağdaýı birdeý boldı dewge boladı. Keñes ükimeti ıdırağannan keýin, qoğamdıq baýlıqtı jekeşelendirw kezinde ädildiktiñ bolmawı saldarınan, azdağan waqıttıñ işinde keýbir adamdar şirigen baý bolıp, köpşilik qawım siñiri şıqqan kedeý bolıp şığa keldi. Sonda bir künniñ işinde baý bolğan adamdar mïllïondağan qarjını qaý eñbegimen taptı dewge boladı? Ärïne adamdardıñ köbi qoğamdıq mülikti zañsız jekeşelendirw, bolmasa para alw nemese basqanı aldap-arbaw arqılı baýığan adamdar. Osıdan kelip, qoğam işinde älewmettik teñsizdik twıp, onıñ soñı baý men kedeýdiñ nemese bïlik pen buqara xalıqtıñ arasında qaqtığıstarğa äkelwi mümkin.

Qazirgi jağdaýda qoğamımızda bul problemanı şeşwdiñ birden-bir durıs jolı, ol öte baý men tım kedeýdiñ sanın azaýtıp, orta toptıñ sanın köbeýtw. Ärïne bïlik basındağı ükimet elde älewmettik tolqwlar bolmaý, qoğamnıñ bir qalıptı tınıştıqta ömir sürgenin qalaýdı. Qazirgi ékonomïkalıq damığan elderde orta toptıñ sanınıñ köbeyuine baýlanıstı älewmettik qaqtığıstar sanı azaýıp, qoğam beýbit jolmen damwda. Köbine buqara xalıq şerwler men köteriliske künköris deñgeýi tömendep, jumıssızdıq köbeýip, jumıs isteýtinderdiñ jalaqısı az bolıp, qaýırşılanw buqaralıq sïpat alğan jağdaýda şığadı.

Ärïne Qazaqstan sïyaqtı täwelsizdigin jañadan alğan jäne köp ulttıñ ökilderi turatın, äri memleket qurwşı ult qazaqtardıñ ulttıq sanasınıñ, rwxanï mädenïetiniñ, tiliniñ bekip bir arnağa tüse almaý jatqan kezinde qoğam işinde, älewmettik toptardıñ arasında narazılıq twıp, ol tolqwlarğa aparsa, bizdiñ memlekettik täwelsizdigimizge qawip töndirwi mümkin. Sondıqtan da adamdar şıdamdılıq tanıtıp, barlıq qïınşılıqtarğa tözimdilik körsetip, sabırlılıq saqtap, barlıq dawlı mäselelerdi beýbit jolmen, aqıl-parasatqa salıp şeşken jön.

Eger de osında turatın barlıq xalıq Qazaqstandı Otanım dep sanap, onıñ älewmettik, rwxanï, sayasï damwına özderiniñ azamattıq ülesin qosıp, memleketimizdiñ zañdarın orındawğa umtılsa jäne qazaq xalqınıñ tilin, dinin, salt-dästürin sıýlap, onıñ damwına tüsinwşilikpen qarasa, qazaq xalqı basqa ult ökilderin dïaspora dep şettetpeý, olardı özderiniñ bawırı retinde köretini şübäsiz.

Biz kündelikti turmısımızda älewmettik belsendilik körsetip, qoğamımızda salawattı ömir saltın ornatwğa umtılsaq, ädiletti qoğamda ömir sürwge quştarlığımız artıp, baqıttı bolatınımızğa kümän joq.

 

5.5 Bostandıqta ömir sürw – är adamnıñ armanı

 

Adam balası ömir sürwge qandaý quştar bolsa, bostandıqta bolwğa da sondaý quştar. Sebebi bostandıqsız ömirdiñ mäni joq. Mısalı, qılmıs jasağan adamdı bostandığınan aýırıp, türmege otırğızıp qoyadı, olaý bolsa bostandıqtıñ mañızın osı faktiniñ özinen de körwge boladı.

Bostandıq degenimiz – adamdardıñ basqalardan qısım körmeý, erkin oýlap, erkin söýlep, erkin is-äreket etwge mümkinşiliginiñ bolwı. Bılaýşa aýtqanda adamdar özderiniñ tüsinigimen, senim-nanımımen zañnıñ şeñberinde, qoğamdıq tärtipti buzbaý, ömir sürwi jäne olardıñ sanasında qawip, üreý, qorqınış sïyaqtı jağımsız sezimderdiñ bolmawı. Ärkim kündelikti ömirde üýlesimdi ömir sürip, unamdı ispen aýnalısıp, erkin jürip-tursa, olar özderin bostandıqta sezinedi.

Bostandıqtı sayasï, quqıqtıq, psïxologïyalıq, ékonomïkalıq, moraldıq sïyaqtı birneşe mağınada tüsinwge boladı jäne ol jeke adamnıñ, älewmettik toptıñ nemese tutas bir ulttıñ bostandığı twralı da bolwı mümkin. Buğan dälel, biz tarïxtan qul ïelenwşilik qoğam, ult-azattıq qozğalıs, taptıq küres twralı jaqsı bilemiz jäne munıñ bäri bostandıq üşin küres bolatın. Biraq ta bostandıq degenimiz, ärkimniñ oýına ne kelse sonı istewge erikti degen söz emes. Adam özine qanşa bostandıqtı qajet etse, onıñ sonşalıqtı mindeti de bolwğa tïis. Sebebi adamnıñ bostandıqpen birge jawapkerşiligi de bar. Bılaýşa aýtqanda, bir adam ekinşi adamnıñ bostandığına kesel keltirmewi kerek. Jeke adamdar qoğamda bir-birine täweldi jäne olardıñ arasında tığız dïalektïkalıq baýlanıs bar.

Jeke adam sol qoğamnıñ azamatı bolğandıqtan, ol sol memlekettiñ zañdarına bağınwğa tïis jäne ol zañdı buzğanı üşin tïisti jazasın alıp otıradı. Ärbir memleket öziniñ ata zañında azamattarınıñ quqığı men mindetterin anıq körsetken jäne ol zañdar xalıqaralıq qawımdastıqtıñ adam quqığı men bostandığın qorğaw jönindegi deklaracïyalarğa qaýşı kelmewi kerek.

Adamzat qoğamı damığan saýın memleketaralıq sayasï, ékonomïkalıq, rwxanï baýlanıs nığaýıp, olardıñ bir-birine ıqpalı da artıp keledi. Qazirgi memleketterdiñ sayasï qurılımı demokratïyalıq, avtorïtarlıq, totorïtarlıq rejïm bolıp birneşe türge bölinedi. Bügingi aqparat quraldarınıñ jetistigi arqasında, bir elde bolıp jatqan waqïğa tez arada bükil dünïejüzine taraýdı. Sondıqtan da ärbir el xalıqaralıq qawımdastıqtıñ aldında öziniñ bedelin saqtaw üşin, azamattarınıñ quqığı men bostandığınıñ buzılmawına müddeli. Biraq ta barlıq jerde bul qağïda tolığımen orındaladı dep aýta almaýmız. Mısalı, Keñes Odağı kezinde xalıqtı demokratïyalıq jüýede ömir süresiñder dep sendirip kelgen bolatın. Biraq ta Keñes Odağı ıdırağannan keýin, biz totorïtarlıq qoğamda ömir sürgenimizdi tüsindik. Sebebi ol kezde ärtürli xabar alwdıñ erkindigi bolmağandıqtan, adamdardıñ neniñ şın, neniñ ötirik ekenin salıstırw arqılı tañdawğa mümkinşilikteri bolmadı. Resmï ïdeologïya bolsa, köp jıldar boýı adamdardıñ sanasın türli aýla-täsil qoldanw arqılı onı öziniñ baqılawında ustadı.

Biz bostandıqtı birneşe mağınada tüsinwge bolatının aýttıq. Sonıñ işinde sayasï bostandıqqa keletin bolsaq, ol köbinese buqara xalıq pen sayasï bïliktiñ arasındağı qatınasqa baýlanıstı. Eger ol demokratïyalıq qoğam bolsa, onda bïlik pen xalıqtıñ arasındağı qatınas saýlaw arqılı demokratïyalıq ïnstïtwttardıñ birqalıptı jumıs istewine jağdaý jasawmen rettelinip otıradı. Demokratïyalıq jüýeniñ qağïdası boýınşa adam quqığı, söz bostandığı zañ boýınşa bekitilip, adamdardıñ şerwge şığwğa, jïnalıs ötkizwge, aqparat taratwğa quqıqtarı bolwı kerek.

Eger de ol avtorïtarlıq nemese totorïtarlıq jüýe bolsa, el basqarwda byurokrattıq äkimşildik-ämirşildik täsil küş alıp, är kez adamdardıñ quqığı men bostandığı buzılıp otırwı mümkin.

Ékonomïkalıq bostandıq degenimiz – adamdardıñ eñbek etip, öziniñ materïaldıq qajettiligin qamtamasız etwge quqığınıñ bolwı. Munı biz älewmettik bostandıq deýmiz. Adamzat tarïxında ğasırlar boýı talqılanıp, biraq ta osı kezge deýin tolıq şeşimin tappaý kele jatqan mäsele – osı qoğam işindegi älewmettik teñdiktiñ joqtığı. Mundağı bastı qaýşılıq köpşiliktiñ kedeýlik jağdaýda qalwı. Osığan baýlanıstı qoğam taptarğa bölinip, olar bir-birimen tartısqa tüsip (eñbek pen kapïtal) keledi. Onıñ bastı sebebi, adam özine qajetti materïaldıq baýlıqtı tabïğattan aladı. Biraq ta tabïğattan alınğan baýlıq adamdardıñ arasında teñ bölinbewiniñ saldarınan, birewler qanşa baýısa, ekinşiler sonşa kedeýlenedi, osıdan kelip qoğam işinde älewmettik teñsizdik paýda boladı. Bul qubılıstıñ birneşe obektïvti jäne swbektïvti sebepteri bar:

Köp adamdardıñ tabïğï jaratılısında olardıñ qabileti ärtürli bolıp keledi. Mäselen, birewler ömirde aqıldı, belsendi, eñbekqor bolsa, ekinşileri, jigersiz, erinşek, enjar. Osıdan kelip olardıñ arasında materïaldıq teñsizdik paýda boladı.

Qoğamda kapïtal ïeleriniñ qolında öndiris quralı men qarjı bolsa, eñbekşilerdiñ qolında tek eñbekke degen qabileti-ğana bar.  Sonıñ saldarınan jumıs berwşiler men jaldanwşılardıñ arasında älewmettik-quqıqtıq teñsizdik ornaýdı.

Är kez qolında kapïtalı bar adam bïlikke jaqın boladı, yağnï olarda öz müddesin qorğawğa mümkinşilikteri köp. Onıñ üstine olarğa öziniñ bilimin köterwge, densawlığın nığaýtwğa, mädenïetpen aýnalıswğa jağdaýları mol, sol sebepti olar ömirde bäsekelestikke qabiletti bolıp keledi.

Adamğa tirşiliktegi eñ qımbat närse ol onıñ arı men namısınıñ taza bolwı. Adam ömirde izgilikti is istese de, zulımdıq is istese de birinşi kezekte jeke arınıñ aldında jawap beredi. Sondıqtan da ärbir adamnıñ rwxanï bostandıqta bolwları şart.

Rwxanï bostandıq degenimiz – adamnıñ işki jan-dünïesiniñ “meni”. Sol arqılı ol öziniñ minez-qulqın, adamgerşilik qasïetin bildirwge erikti. Eger de adam rwxanï bostandıqta bolsa, ol erkin adam retinde öziniñ bostandığın paýdalanıp, izgilikti is istew arqılı boýındağı adamgerşilik qasïetiniñ mänin bildirwine mümkinşiligi boladı. Rwxanï bostandıqtağı adam qoğamdağı zañdardıñ şeñberinde qamalıp qalmaý, onan äldeqaýda keñ, bükil adamzat qundılıqtarın basşılıqqa aladı. Adamzat qundılıqtarınıñ negizi adamğa jäne tabïğatqa degen adamdardıñ qurmeti men maxabbatı.

Jeke adamnıñ ömirinde kezdesetin qandaý da bir jağdaý bolmasın, onıñ bastı sebepşisi sol adamnıñ özi bolıp tabıladı. Sondıqtan ärbir adam äweli sol problemanı şeşwden burın onıñ paýda bolw sebepterin anıqtap alwı kerek.

Adamnıñ sırtqı bolmıstı qalaý tüsinip, qabıldawı onıñ oýına, yağnï işki jandünïesine baýlanıstı. Eger de ol öziniñ işki sana-seziminde sırtqı bolmıstıñ jaqsı jağın qabıldasa, onıñ oýı da jaqsı boladı, eger jaman jağın qabıldasa kerisinşe bolwı mümkin. Sondıqtan da adam barlıq waqıtta da jaqsı oýda bolıp, öziniñ köñil-küýin taza ustawğa tırıswı kerek. Sonda ğana adamnıñ ömirde kezdesetin kedergilerden twındağan problemalardı oñaý jeñip, öziniñ oýlağan maqsatına jetwi jeñilirek boladı.

Adamnıñ bul ömirde baqıttı nemese baqıtsız, baý nemese kedeý, jaqsı ne jaman adam bolwı birinşi kezekte adamnıñ sanasına jäne onıñ rwxanï ïmandılığına, bılaýşa aýtqanda adamgerşilik qasïetine tikeleý baýlanıstı. Olaý bolsa adam baqıttı bolıp, ädiletti qoğamda ömir sürwi üşin äweli ol özin-özi tärbïelewden bastawı kerek.

Qazirgi Qazaqstanda turatın adamdardıñ bostandıqta, yağnï, ädiletti qoğamda ömir sürwlerine tolıq jağdaý bar. Konstïtwcïyamızdıñ birinşi babında “Qazaqstan Respwblïkası özin demokratïyalıq, zaýırlı, quqıqtıq jäne älewmettik memleket retinde ornıqtıradı, onıñ eñ qımbat qazınası – adam jäne adamnıñ ömiri, quqıqtarı men bostandıqtarı” dep anıq jazılğan. Bizdiñ mindetimiz – osı quqıqtarımızdı durıs paýdalanıp, özimizdiñ azamattıq parızımızdı adal orındap, qoğamımızda salawattı ömir saltın ornatwımızğa tolıq mümkinşiligimiz bar. Jerimiz keñ, tabïğï baýlığımız mol, elimizde är ulttıñ ökilderi özara tüsinwşilik pen tatwlıqta ömir sürip jatır.

Ärïne kemşilikter de joq emes, atap aýtsaq, qoğamımızdı jaýlağan jemqorlıq pen paraqorlıq, adamdardıñ ïmandılıq qasïetiniñ jutañdığı, qazaq xalqınıñ bir böliginiñ assïmïlyacïyağa uşırap öziniñ ana tilin bilmewi.

Biz osı kemşilikterimizdiñ saldarın joyu üşin äweli onıñ paýda bolw sebepterin zerdelep, taldap, anıqtap alwımız kerek.

Qoğamımızdağı  paraqorlıq pen jemqorlıqtıñ örşip, naşaqorlıq pen maskünemdiktiñ   köbeyu sebepteri:

Memleketimizde demokratïyalıq ïnstïtwttardıñ älsizdiginen byurokratïya küş alıp, xalıq pen bïliktiñ arasındağı baýlanıstıñ berik bolmawı.

Elimizde osı kezge deýin adamdardıñ basın biriktirip, bärin bir maqsatqa jumıldıratın ulttıq ïdeologïyanıñ joqtığı.

Adamdardı adamgerşilikke, ïmandılıqqa, izgilikke tärbïeleýtin resmï, ne qoğamdıq uýımdardıñ bolmawı saldarınan adamdardıñ Otanına degen patrïottıq seziminiñ jetispeý jäne kündelikti ömir saltında moraldıq normalardı ustanbaý, berekesiz ömir sürwi.

Biz kündelikti aqparat quraldarınan qoğamımızda rwxanï mädenïetimiz qunsızdanıp, adamdardıñ  ïmandılıq qasïeti azaýıp ketti degen pikirdi köp estïmiz. Onıñ sebebi:

Keñes däwirinde partïya ïdeologïyasınıñ küştiliginen adamdar sol kezdegi nasïxattalğan moraldıq kodekske senip, bolaşaqta kommwnïstik qoğamda bostandıqta ömir süremiz dep oýladı. Ötken ğasırdıñ toqsanınşı jıldarı adamdardıñ bul ümiti aqtalmaý, kommwnïstik ïdeologïyanıñ şındıqtan alıs ekeni belgili bolğannan keýin, adamdar eşteñege senbeý tek künköris qamın oýlaýtın boldı.

Keñes Odağı kezinde kommwnïstik partïya ateïzm ïdeyasın jürgizip, adamdardı dinï moraldan qaşıqtatıp jiberdi. Sol sebepti adamdar Qudaýğa senbeý, dindi sıýlamaý, moraldıq qundılıqtı bağalamaý adamgerşilik qasïetin azaýtıp aldı.

Eger de respwblïkamızda osı kezge deýin tolıq şeşimin tappaý kele jatqan til mäselesine kelsek, bul Reseý otarşıldarınıñ birneşe ğasırlar boýı qazaq xalqın bodandıqta ustap, onı rwxanï mädenïetinen aýırw maqsatında jürgizgen ulı derjavalıq şovïnïstik sayasatınıñ saldarı. Qazaqstan sayasï täwelsizdigin alğannan keýin de munıñ qoğamdıq problema bolıp qalwında da birneşe sebepter bar.

Respwblïkamızdağı sayasï élïtanıñ assïmïlyacïyağa uşırap, ulttıq rwxanï mädenïetten qol üzip qalwı saldarınan osı kezge deýin otarsızdandırw sayasatın jürgizbeý, burınğı ïnternacïonaldıq ïdeologïyanıñ ıqpalında qalwı.

Qazaq xalqınıñ birneşe ğasırlar boýğı bodandıqtıñ kesirinen qoğamdağı älewmettik damwdıñ eñ tömengi satısında bolıp, ult sanasınıñ älsizdiginen öziniñ müddesin qorğawğa kelgende sayasï jigeriniñ jetispewi.

Qazaq xalqınıñ sayasï täwelsizdigin alwına baýlanıstı Qazaqstanda turatın orıs dïasporalarınıñ keýbir ökilderi Odaq kezinde özin memleket qurwşı nemese tïtwldı ult därejesinen aýırılıp qalğanına köngisi kelmeý, keýbir jağdaýda arandatw äreketine barwı. Munıñ bäri waqıtşa psïxologïyalıq keleñsizdik, bul problemanı xalıqaralıq qağïdalarğa süýene otırıp beýbit jolmen şeşwge boladı. Bılaýşa aýtqanda bärine waqıt töreşi jäne mezgili kelgende bärin de öz ornına qoyarı anıq.

XX ğasırdıñ ayağında qazaq xalqı öziniñ ulttıq täwelsizdigine qol jetkizdi. Endi bizge Ewrazïya qurlığınıñ qaq ortasında özimizdiñ ulttıq örkenïetimizdi qurıp, onı damıtwğa tolıq mümkindik twdı. Oğan Qazaqstannıñ tarïxï, mädenï, ékonomïkalıq  jağdaýı tolıqtaý jetedi.

Tarïxï jağdaýğa keletin bolsaq, qazaqtar adamzat tarïxındağı köşpendiler örkenïetiniñ ortalığında ornalasqan el jäne ol köşpendiler mädenïetin öziniñ boýına tolıq siñirgen xalıq, sondıqtan da olar köşpendiler örkenïetiniñ zañdı murageri bolıp sanaladı.

Mädenïet jağınan Qazaqstan Ewrazïya qurlığınıñ tüýisken jerinde ornalasqandıqtan Ïslam, Xrïstïan, Bwddïzm dinderiniñ äserimen Şığıs pen Batıstıñ mädenïetin teñ meñgerip, otırıqşılar men köşpendilerdiñ turmıs-saltın qatar ustanğan xalıq. Sondıqtan bolaşaqta qazaqtar Batıstıñ texnologïya jetistiginiñ negizinde paýda bolğan materïaldıq baýlığı men Şığıstıñ dästürli mädenïet negizinde paýda bolğan rwxanï baýlığın uştastırıp, özimizdiñ salawattı ömir saltı qoğamın qurwğa tïis.

Ékonomïkağa kelsek, jerimizdiñ keñdigi (älem boýınşa 9-şı orında) jäne tabïğï baýlığımızdıñ moldığın paýdalanıp, qazirgi  ğılım men texnïkanıñ damığan zamanında ékonomïkamızdı örkendetw onşa qïın problema bolwğa tïis emes. Tek ol üşin adamdardıñ osı salada sanalı eñbek etip, narıqtıq ékonomïkanı meñgerip, xalqımızdıñ materïaldıq suranısın qanağattandırwğa degen talpınısı bolsa jetip jatır.  Olaý bolsa XXİ ğasırda qazaq xalqı öziniñ töl örkenïetin jasap, salawattı ömir saltımen ömir sürwine tolıq jağdaýı bar.

 

 

 

 

 




One Response to Rwxanï mädenïet

  1. Beýbit says:

    kalaý skaçat etip alamız

Pikir üstew

É-poşta mekenjaýıñız jarïyalanbaýdı. Mindetti örister * tañbalanğan

Back to Top ↑