banner-top12

Ädebïet 6669

Qosqan waqıtı Säwir 19, 2016 | 954 ret oqıldı | saýtqa qosqan shalqar

0

Şarïğattağı qılmıstıq-quqıqtıq normalardıñ erekşelikteri

Ata zañımız öz qwatına enip, odan bölinip şıqqan Qılmıstıq zañ belgili bir qurastırılğan erejelerge negizdelgen, zañ atqarwşınıñ erkin bildiretin özindik nısanı bar qurılımğa ïe. Al, şarïğattıñ qılmıstıq quqıqtıq normaları bastaw retinde qalıptasa otırıp, tört qaýnar közge negizdelgen.
Şarïğattıñ qılmıstıq-quqıqtıq normaları quran, sünnet, ïdjma jäne qïyas sïyaqtı negizgi tört qaýnar közderge ïe. Qılmıs pen jazanıñ qılmıstıq-quqıqtıq tüsinigi dindi uğınw nemese sezinwden twındağan uğım bolıp tanıladı. Olaý bolsa, şarïğatta tıýım salınğan ärekettiñ barlığı da qılmıstıñ qatarına jatqızılğan. Jasalğan qılmıstıñ qawiptiligi “Allah” aldında künä dep tanılıp, keltirilgen zïyannıñ mölşerimen baýlanıstı boldı.
Quran Kärim 114 süreden turatındığı belgili. Olardıñ bir böligi Mekkede, bir böligi Madïnada tüskendigi mälim. Quranda dinï-ädeptik jol-jorıqtarmen birge, quqıqtıq tizim de körsetilgen. Biraq onı kodeks zañ jïnağı dep aýta almaýmız, sol üşin ol – dinï jäne quqıqtıq mäselelerdi qamtïtın, bir-birimen baýlanıstı türde jazılğan kitap. Musılman quqığınıñ paýda bolwın bildiretin jaratwşı jaratqan quqıqtıñ türi. Ïslam quqıqtanwşı ğalımdarı Qurannıñ musılman quqığınıñ qaýnar közi retinde özine tïisti abıroýlı, onıñ quqıqtıq qaýnar közi Allanıñ qalawı jäne onı eşkim şekteý almaýdı, tek özine ğana täweldi dep esepteledi.
Şın mäninde, Quran süreleriniñ ayatında quqıqtıñ barlıq salaları, onıñ işinde qılmıstıq quqıqqa qatıstı birqatar zañ erejeleri de bar, olar dinï tüsiniktermen berilgen. Quran paýda bolğan tarïxï jağdaýdı esepke alsaq, ol belgili bir awmaqta memleket jäne quqıqtıñ paýda bolwımen baýlanıstı bolğandığı sebepti, sol kezdegi älewmettik-ékonomïkalıq jäne sayasï mäselelerdiñ şeşimin aşwğa da arnalğan sïyaqtı. Biraq arada birneşe ğasırlardıñ, qoğamnıñ öziniñ birneşe ğasırlıq tarïxï damw jolın basıp ötwine baýlanıstı bügingi künderdegideý damığan qoğam jağdaýında, älbette qazirgi ömirdegi ärbir mäseleniñ şeşimin bul kitaptan tabwımız mümkin emes. Munı tek qana derek retinde paýdalanwğa jäne ondağı quqıqtıq normalardı, äsirese qılmıs pen jaza mäseleleriniñ şeşimine baýlanıstı uğımdar men erejelerdi üýrenip, taldawımızğa boladı. Quran Kärimde tek birneşe awır qılmıs türleri twralı söz aýtılğan. Mısalı, urlıq, basqınşılıq, qastasıp adam öltirw, birewdi urıp jaralaw, paraqorlıq, zïnaqorlıq, jala jabw, spïrtti işimdikterdi işw, ata-ana jağınan qastandıq orın alıp, öz perzentin öltirw, sotqarlıq jäne basqa äreketter.
Bul kitaptardağı köp sürelerdiñ ayatında adam qolımen istelgen qılmıstar, Allah aldında da qılmıs sanalatındığı twralı jazılğan. Munımen qatar, joğarıda körsetilgen qılmıstardıñ keýbirewleri üşin qoldanılatın jaza – öş alw bağıtında da qoldanılatındığı aýtılğan. Şarïğattıñ negizgi qaýnar közi Quran Kärimniñ erejeleri ïslamğa deýingi däwirde keýbir qılmıstar ädiletsizdikpen bağalanğan nemese körsetilgen degenge sayadı, sondıqtan şarïğatta mundaý kemşilikterdiñ aldın alw, qılmıs türleriniñ aýırmaşılığın, olardıñ awırlıq därejelerin eskere otırıp, jasalğan qılmıstıñ awırlığına qaraý jaza qoldanw tärtibi közdelgen, qılmısqa qarsı qatañ küres jarïyalağan. Mısalı, ïslamğa deýingi däwirde qastasıp adam öltirw üşin tek qana aýıptalwşı adamdı jazalap qoýmaý, onıñ bükil otbasın, keýbir jağdaýda qılmıskerdi bükil taýpasımen qırıp tastawğa deýin barğan. Şarïğat buğan basqaşa közqaraspen qarap, ärbir qılmısker öziniñ qılmısına qaraý jazalanwı kerektigin aýtqan.
Qurandağı qılmıs türlerin eki topqa bölip qarastırğan jön dep esepteýmiz:
1) jaza şaraları anıq belgilengen qılmıstar;
2) jaza belgilenbegen qılmıstar.
“Maïda” süresiniñ 33-ayatında: “Allamen jäne onıñ elşisimen jağalasqandardıñ jäne jer betinde buzaqılıq jasap jürgenderdiñ jazası: öltirw, ne asw, yakï; qol-ayaqtarınıñ qïğaştalıp kesilwi nemese ol jerden qwılwı. Bul olardıñ jazası jäne olar üşin axïrette iri azap bar”,- delingen. Tağı bul sürede dinnen bezw qılmıs bolatındığı jäne osığan belgilengen jaza twralı aýtılğan. Osı süreniñ 38-ayatında: “Er jäne äýel urınıñ qılmıstarına jaza retinde jäne Alladan bir önege türinde qoldarın kesiñder. Alla (T.) – asa üstem, xïkmet ïesi”, 45-ayatında “Olarğa Täwratta: janğa-jan, közge-köz, murınğa-murın, qulaqqa-qulaq, tiske-tis jäne jaraqat salwğa da, qarama-qarsı tölew (qısas) jazdıq. Degenmen birew onı keşirim etse, sonda ol oğan käfarat boladı. (Künäsı keşiledi.) Jäne kim Alla tüsirgen zañ boýınşa bïlik etpese, mine, solar zalımdar” dep aýtılğan. Urlıq jäne qasaqana denege zïyan keltirw jäne t.b. qılmıstar üşin Alla jaza belgilegendigi mälim boldı.
Baqara süresiniñ 178-ayatında: “Äý, müminder! Senderge qısas (ese qaýtarw) parız etildi: Azatqa-azat, qulğa-qul, äýelge-äýel (öltiriledi.) Degenmen oğan twıs jağınan keşirim berilse, onıñ erejege üýleswi ekinşi jaqtıñ da oğan durıs tölewi qajet. (Eger qısas keşirilip, qunğa toqtasa, alwşınıñ orınsız egeske qısas istemewi, berwşiniñ de durıs orındawı kerek.) Mine, osı, Rabbıları jağınan jeñildik jäne märxamet. Al kim de kim budan keýin şekten şıqsa (kek saqtasa), ol üşin axïrette azap bar” delingen. Nur süresiniñ 2-ayatında “Zïnaqor äýel men erdiñ ärbirine jüz düreden soğıñdar. Eger Allağa, axïret künine senseñder; olarğa jumsaqtıqtarıñ ustamasın. Äri ekewiniñ jazasın müminderdiñ bir top adamı körip tursın”- delingen. Osı ayattıñ taldawında bul ükim boýdaq jäne tul nemese jesir (yağnï otbasısız) zïnaşılardıñ jazası. Eger otbasılı erkek jäne äýel zïnaqorlıq jasasa, olardıñ jazası – tas atqılap öltirw dep aýtılğan jäne Nur süresiniñ 4-ayatında “Abıroýlı äýelderge zïna jalasın japsırğandar; keýin tört aýğaq keltire almasa, onda olarğa seksen düre soğıñdar.
Zïna – bir erkektiñ bir äýelmen arasında nekesi bolmaý, ekewiniñ kelise otırıp jınıstıq qatınasqa barwı. Zïnanıñ jazası mwhsan (aqıl-esi durıs otbasılı) bolıp, bolmağanına qaraý özgeredi [1, 319-320 bb.]. Eger aqıl-esi durıs otbasılı bola turıp, zïna jasağan bolsa, onda taspen urıp öltirw jazası qoldanıladı. Al, mwhsan bolmasa (aqıl-esi durıs emes nemese üýlenbegen) qılmıs jasawşılarğa 100 düre (“Nur” süresi, 24/2) soğıladı.
Olardıñ kwälikterin mülde qabıl etpeñder. Mine, solar, buzıqtar”- dep jalaqor qılmısı üşin de jaza belgilegen. Sondaý-aq Nïsa süresiniñ 16-ayatında “Sender zïna qılğan ekewine de japa beriñder. Eger ekewi de täwbe etip, tüzelse, olardan bet burıñdar (tïispeñder). Negizinen Alla täwbeni qabıl etwşi erekşe meýirimdi”- dep aýtılğan. Quran Kärim qılmıstıq quqıqqa qatıstı birqatar ayattarında dinnen bas tartw, basqınşılıq, köterilis, urlıq, zïnaqorlıq, däleldewsiz zïnaqorlıqtı aýıptaw-jalaqor, adam öltirw jäne densawlıqqa zïyan keltirw qılmıstarı üşin türli jaza: ölim jazasın, qol-ayağın keswdi, 100-80 qamşı urwdı, taspen atqılawdı, aýıppul tölewdi jäne t.b. jazalar belgilegen. Baqara süresiniñ 188-ayatında “Aralarıñdağı maldarıñdı xaram jolmen jemeñder. Sondaý-aq bile tura adamdardıñ malınan bir bölim jew üşin bïlerge aparmañdar” – dep aýtılğan. Baqara süresiniñ 276-278 ayatında “Alla ösimdi joyadı da sawdanı arttıradı. Äri Alla barlıq qarsı kelwşi künähardı jaqsı körmeýdi….. Äý, müminder! Alladan qorqıñdar. Eger senseñder ösimnen qalıp qalğandardı (alasılarıñdı) qaldırıñdar (almañdar)” jäne Älï ğımran süresiniñ 130-ayatında “Äý, müminder! Üsti-üstine ösim jemeñder, Alladan qorqıñdar” dep onı qattı qaralağan. Öýtkeni aqşanı paýızğa berw kisilerge müliktik zïyan alıp keledi. Öz waqıtında qarızdı qaýtara almağandar, merzim ötwimen qarız belgili bir paýızben qaýtarılwı talap etilwi qaralğan aqşanıñ kölemi öz-özinen köbeyui mümkin, sol üşin Quranda künä – qılmıs dep tüsindirwmen qatar onı jasamawğa şaqırğan. Baqara süresiniñ kirispe türinde “Alla jäne paýğambar aqşanı qarızğa berip paýda köretinderge soğıs jarïya etkendigi körsetilgen. Ärbir musılman öziniñ tanıstarı, dostarı jäne twısqandarına meýirimdi bolwı, qarjı jağınan qïnalğanda kömek qolın sozwı kerek. Ärbir adam aqşağa qajettilik twındağanda böten adamğa emes, eñ jaqın dosına, tanısına, twısqandarına baradı. Musılman adamnıñ aqşanı paýızğa berip paýda tabwı şarïğat boýınşa jïirkeniş bolıp sanaladı. Qoğamda ärbir adam osımen küreswi kerek qazirgi kezde Sawd Arabïyasında aqşanı paýızğa bergendigi däleldengen jağdaýda eki jaqta yağnï aqşa alğan adam da, aqşa bergen adam da jazalanadı”.
Sol üşin köp ïslam bankterinde esepte turğan kapïtal aqşalar esebinen paýda jäne paýız nemese devïdentter tölenbeýdi. Budan bölek Quran Kärimdegi Nïsa süresiniñ 107-ayatında “Özderiñe kesir istegender üşin söz talastırma. Öýtkeni Alla qïyanatşı jäne qılmısker bolğan adamdardı jaqsı körmeýdi” – delingen.
Qılmıs twralı xabarlamaw jäne qılmıstardı jasırw da qılmıs bolıp sanaladı jäne jazağa tartıladı. Baqara süresiniñ 282-ayatında “kwägerler kwälik üşin şaqırılğanda bas tartpasın”- delingen jäne Nïsa süresiniñ 135-ayatında “Äý, müminder! Ädildikte mıqtı turıp, eger özderiñniñ, äke-şeşeleriñniñ jäne jaqındarıñnıñ zïyanına bolsa da, ol baý nemese kedeý bolsa da Alla üşin aýğaq bolıñdar. Öýtkeni Alla, ekewine de tım jaqın. Endeşe ädildik istewde näpsige ermeñder. Eger ötirik kwälik berseñder nemese kwälikten bas tartsañdar, onıñ da jazası bar. Alla sizderdiñ jumıstarıñızdan ärqaşan xabardar”.
Maïda süresiniñ 32-ayatında “Kim kisi öltirmegen nemese ömirinde buzaqılıq qılmağan adamdı öltirse, demek şınaýı türde barlıq adamdardı öltirgenmen jäne kim oğan ömir berse, yağnï öltirwden bas tartsa, demek, barlıq adamdarğa ömir bergenmen teñ” – dep körsetilgen. Osı ayatta qasaqana adam öltirw qılmısınıñ qoğam üşin älewmettik jağınan öte qawipti ekendigi keltirilgen jäne ïslamda adamdı tärbïelew ïdeyası aýtılğan. Maïda süresiniñ 90-ayatında “Äý, müminder, araq sïyaqtı mas qılatın işimdikter işw, qumarpazdıq oýındar oýnaw, puttarğa sıýınw, şöptermen bal aşw şaýtan isine ergen xaram is” degen jäne mundaý äreketterdi tört türdegi qılmıs dep sanağan. Sondaý-aq, Xujarat süresiniñ 12-ayatında “Äý, musılmandar, kümän keltirwden şekteliñder! Öýtkeni keýbir kümän – künä. Bul ayattıñ ğılımï taldawında, osı ayat arqılı adamdardı üş jamandıqtan qaýtarw nazarğa alınğandığı aýtıladı. Birinşisi, basqa adamdar twralı jamandıqqa kümändanw, ekinşisi, birewlerdiñ aýıptarın izdep tabw üşin jamandıq jasaw, üşinşisi, birewlerdiñ artınan ösek aýtw. Ösek – öte awır qılmıs, ösek arqılı jalaqorlıq twındaýdı. Sol üşin paýğambarımız Muxammed ğ.s., ösek aýtw -birewdi öltirwden jaman” – degen.
Ïsra süresiniñ 31-ayatında “Kedeýşilikten qorqıp balalarıñızdı öltirmeñder” jäne osı süreniñ 35-ayatında “Ölşegende tolıq ölşep, twra tarazımen tartıñdar”. Osı ata-ananıñ balasın öltirwi, sawda-sattıqta tapsırıs berwşilerdi aldağanı, sawda zañın buzğandığı üşin şarïğatta jaza belgilengen. Bul qılmıstar jaza türi däl körsetilmegen qılmıs türlerine jatadı. Bul qılmıstarğa qarsı bükil qoğam bolıp küresw körsetilgen.
Sondaý-aq, Ïsra süresiniñ 32-ayatında “Zïnaqorlıqqa jaqındaspañdar! Öýtkeni bul buzıqtıq – eñ jaman jol”- dep, şarïğatta öte awır qılmıs qatarına jatqızıp, zïnaqorlıqqa qarsı küresw körsetilgen.
Xaşır süresiniñ 7-ayatında “… Paýğambar senderge ne berse de alıñdar da, nemeneden tıýsa, odan tıýılıñdar äri Alladan qorqıñdar. Älbette Allanıñ jazası qatañ” – dep aýtılğan. Baqara süresiniñ 179-ayatında “Äý, aqıl ïeleri! Sizder üşin qısasta tirşilik bar. Qılmıstan saqtanıñızdar!” – dep aýtılğan.
Joğarıda körsetilgen ayattardıñ mağınasına taldaw jasasaq, qoğamdağı ékonomïka, älewmettik-mädenï, tärbïe jäne quqıqtıq şaralar bir-birimen kelisken jağdaýda qoldanılsa, qılmıstılıqqa qarsı küres öz nätïjesin beredi.
Şarïğattıñ ekinşi negizgi qaýnar közi – Sünnet. Quran Kärimniñ “Nïsa” süresiniñ 59-ayatında “Eger bir närsege talassañdar, Allanıñ kitabı Quran Kärimge jäne Raswllaxtıñ sünnetterine süýeniñder. Mine, osılaý jasasañdar, sizderge öte jaqsı boladı. Äri durıs, tamaşa jol tapqan bolasıñdar” – dep jazılğan.
“Sünnet” sözi arab sözdiginde dästür, ädeptilik normaları degen mağınanı beredi. Sünnet Qurannıñ qosımşası bolıp esepteledi jäne Kuranmen birge şarïğattıñ negizin quraýdı. Belgili francwz şığıstanwşısı ğalım L.Masseniñ pikirinşe, sünnetti Quransız qoldawğa boladı, biraq Qurandı sünnetsiz qoldaý almaýsız [2, 72 b.].
Xadïstanw ğalımdarı sünnet – paýğambarımız Muxammedtiñ aýtqan sözderi, jasağan jumıstarı dep esepteýdi. Şın mäninde sünnet – Xadïster jïnağı bolıp tabıladı. Ol – Muxammed paýğambardıñ Quranda körsetilmegen, ärtürli mäselelerdi şeşw üşin bergen körsetpeleri, aýtqan bayandamaları, pikirleri, sözderi.
Şarïğat normaları qoldanılğan barlıq musılman memleketterdiñ älewmettik ömirinde ïslam quqığı jäne dinï mäselelerdi şeşwde, äsirese, musılman zañ-erejelerin jaratwda negizinen sünnetti paýdalanğan. Sol üşin de ol şarïğattıñ negizgi qaýnar közderiniñ biri bolıp eseptelgen.
Paýğambarımız kezinde jaza türleri, qılmıstıñ älewmettik qawipsizdik därejesine qarap, awır jäne jeñil türlerine bölingendigin xadïsterden körwge boladı. Xadd jazasına tartılğan adamdar jasağan qılmısına şın jüreginen ökinse, täwbe jasap, durıs jolğa tüskendigi jamağat jağınan qoldaw tapqan soñ, onıñ kwäligi qabıldanğan. Tağı bir xadïste musılman dinin qabıldağan bir taýpalardıñ adamı paýğambardıñ töl bağatın adamın öltirip, tüýelerin aýdap qaşıp ketkeninen xabar alğan Muxammed paýğambarımız olardı ustap äkelip, qol-ayaqtarın kesip, olardıñ qansırap ölgendikteri twralı aýtılğan. Bul jerde üş türli qılmıstardı: urlıq, qastandıqpen adam öltirw jäne dinnen bezgen aýıptalwşılardıñ jazalağandığı, yağnï birneşe awır qılmıstar üşin eñ awır jaza retinde ölim jazasın qoldanılğanın köremiz. Äýeli bar erkek oýnas jasasa, eri bar äýel basqa erkekten jükti bolsa, taspen atqılap öltirw xadïste körsetilgen. Boýdaq erkek, äýelder oýnas jasasa, olardıñ ärbirine 100 qamşı urılğan [3].
Aqıl-esi joq erkek nemese äýel oýnas jasasa, olarğa tïisti jaza joqtığı da jazılğan. Muxammed ğ.s. jamağattı jeti qılmıs jasamawğa şaqırğan: Allağa kümän keltirw, dwalaw nemese dwamen aýnalısw, beýkünä birewdi öltirw, qarız aqşadan ösim alw, jetimniñ aqısın jew, soğıs alañınan qaşw jäne päk äýelge künä jabw.
Paýğambarımız Muxammed “Allağa kümän keltirgen adamnıñ – künäsi öte awır”, dep, olardı qılmısker retinde belgilegendigin köremiz. Dinnen bezgen erkek nemese äýel täwbege keltiriledi nemese öltirildi – dep xadd jazasın qoldaw tirkelgen. Eger dinnen bezgen aýıptalwşı täwbege kelip, aýıbın moýındap, jasağan qılmısı üşin ökinse jäne qaýtadan musılman dinin qabıldasa, jazadan bosatıladı. Eger ol qaýtadan dinnen şıqsa, qılmısı qawipti bolıp esepteledi, oğan ölim jazası xadd qoldanıladı.
Tağı bir xadïste “Künäsiz adamdı qorğap, zalım adamdı öltirgen adamğa taban jaza, kek alw jaza qoldanılmaýdı” delingen. Bul xadïs tömendegideý türde keltiriledi: ärqandaý mäjbürlengen, zorlanğan adam özin-özi qorğaý almaýdı, sol üşin onı basqa birewdiñ kömegimen qorğawğa ruqsat beriledi. Onıñ bul qılmısına tosqawıl qoýılmaýdı. Şarïğatta “qajetti qorğanw jäne asa qajettilik jağdaýda jasalğan äreket jawapkerşilikke tartılmaýdı” dep belgilengen.
“Baqara” süresiniñ soñğı ayattarında ösimqorlıq twralı jazılğan, Raswllwallah meşitten şığıp, olardı adamdarğa oqıp berdi, keýin araq sawdasınıñ xaramdığın aýtıp: “Eger osındaý jasasañdar, Alla men onıñ raswli sizderge soğıs jarïyalaýdı” – dep jamağatqa eskertken. Bul xadïstiñ taqırıbın “Alla bïznesti xalal qılıp, ösimdi xaram qılğan” dep ataladı. Osı xadïster jïnağında basqa türdegi qılmıstar, mısalı, bazardı talan-tarajğa uşıratw: sawdasın jürgizbew üşin arnaýı bağanı köterw, sawdada aldaw jäne tapsırıs bergendi aldaw, sawda zañın buzw, para alw, äkimşilik jağınan zañsız ükim şığarw sïyaqtı äreketter ïslam şarïğatında aldaw bolıp sanalatını keltirilgen.
Künälar – qılmıstar twralı sol kezdegi täjirïbege mısal bolıp otırğan. Sondaý-aq qılmıstı jasırğandığı jäne qılmıs twralı xabar bermegendigi üşin qatal jazalanğan. Tağı bir xadïste Raswlwallahtıñ saxnağa şığıp “Xamr – yağnï adamdı mas qılatın işimdik xaram ekendigi twralı ayat tüsken. Xamr bes zattan – jüzim, qurma, bïdaý, arpa jäne baldan daýındalğan, aqıldı azdırwşı işimdik. Mas qılatın qandaý da bolmasın işimdik – xaram”.
Quran nemese sünnet öz ornın tappağan qılmıs türleri, äsirese, tazïr jaza türleri, qılmıstıq quqıqqa tïisti bolğan qılmısqa qatıswşılıq, qılmıstıq jawapkerşilikti aýqın etwşi män-jaýlar jäne basqa da mäselelerdi belgili bir därejede körsetip ketkendigin köremiz, xadïstegi qılmıs pen jaza tüsinikterine, onıñ türlerine, sol kezdegi täjirïbeniñ jïnağı retinde taldaw jasalğan desek qatelespeýmiz. Sol üşin, sünnet Quran Kärimnen keýin onı baýıtqan jäne tolıqtırğan, keñ jäne baý täjirïbeni özinde jïnağan, şarïğattıñ qaýnar közi bolıp esepteledi.
Joğarıda aýtılğandardıñ negizinde şarïğattıñ jazağa degen bağıtı keñ turğıda jäne keşirimdi sïpatta ekendigin baýqawımızğa boladı, äsirese dene jaraqatın salw, ölim jazası t.b. Mundaý jazalardı qoldanwdan bosatılğandar, yağnï qorğawşıları bar nemese keltirilgen zïyannıñ ornın toltırğandar ğana tabılğan. Mısalı, M. Kapwstïn Türkïya men Parsınıñ tarïx quqığın arnaýı zertteý otırıp, baý adamdar üşin jaza ornın aýıp salw nemese mülikti tärkilewmen awıstırılğan, – deýdi [4].
Ïdjma – arabşa birlik, birjürektik, birpikirlik degen mağınanı bildiredi. Paýğambarımız Muxammed ğ.s. qaýtıs bolğan soñ, ol kisimen bir zamanda ömir sürgen, şarïğat ğılımın öte jaqsı meñgergen ğalımdardıñ Quran jäne sünnette däl jawap tabılmağan mäseleleri twralı pikir bolıp, bir awızdan ükim qabıldaw “ïdjma” delingen. “Ïdjma” negizinde şarïğattıñ barlıq quqıq salası, solardıñ işinde qılmıs pen jazağa tïisti mäseleler şeşilgen. Ïdjmanıñ ädil jäne zañdı bolwı üşin tömendegi jağdaýlardıñ bolwı talap etilgen:
– onı qabıldawda bir däwirde ömir sürgen ğalımdardıñ ärqaşan bolwı jäne olar mäseleni şeşwde üzildi-kesildi bir pikirde bolwları qajet;
– ğalımdar ärtürli qalalar men memleketterde ömir sürse de, olar bir waqıtta birşama ister atqarğan bolwları kerek;
– ïdjma paýğambarımız Muxammed qaýtıs bolğan soñ ğana bolwı mümkin.
Musılman quqığınıñ quqıqtanw ğalımdarı ïdjmanı “ïdjma sarïx” jäne “ïdjma swkwtï” dep eki türge bölgen [5, 45 b.].
“Ïdjma sarïx” – taldaw jasağan mäseleler boýınşa pikir bildirw, “ïdjma swkwtï” – ündemeý rïza ekendigin bildirw. Biraq ündemeý rïzaşılıq bildirwdiñ tömendegideý şarttarı bar: birinşiden, ğalım körsetilgen mäselelerden xabardar bolwı, ekinşiden, öziniñ birde-bir äreketimen nemese belgisimen qarsılıq bildirmewi, üşinşiden, eñ kerektisi, ündemeý turw zañ qabıldanğanşa talap etiledi. Ïdjma negizinde qabıldanğan şeşim, älbette, Quran Kärim jäne sünnet talaptarına saý bolwı kerek. Sol sebepti onıñ qatal orındalwı ärbir musılmannan talap etiledi. Ïdjmağa kelisilgennen keýin eşkim, oğan qarsı şığwğa quqığı joq, bul mäsele qaýta karalmaýdı. Musılman quqığına tïisti teorïya derekterinde körsetilgendeý, barlıq mazxabtarğa tïisti quqıqtanw, ğalımdar bir jerge jïnalıp, bir dawıstan qabıldanğan ïdjma mäseleleri onşalıqtı köp emes. Biraq şarïğat zañdarınan twındağan mäsele boýınşa mazxabqa tïisti quqıqtanw ğalımdardıñ bir-birimen keliswi jetedi dep eseptegen jağdaýlar kezdesedi. Bul tärtip zañtanwşılardıñ zañ qabıldaw jumısın iske asırwın jeñildetedi. Mundaý jağdaý Xanafï mektebinde köp kezdesedi.
Joğarıda aýtılğan üş zañnan da däl jawap tabılmağan jağdaýda salıstırwmen şeşw kerek. Qïyas (Salıstırw) jañadan paýda bolğan mäseleniñ sebebin Quran Kärimde, Sünnette nemese Ïdjmada öz şeşimin tapqan mäselelerdiñ sebepterin salıstırw jolımen ükim şığarwğa mümkindik beredi.
Quran Kärimde mas qılatın işimdik işkeni twralı mınandaý ayat aýtılğan: “Äý, müminder, araq qumar, Alladan basqanıñ atına soýılğan mal jäne bal aşw – bulardıñ barlığı – saýtannıñ isi, bul – is xaram is. Jaqsılıq tabw üşin bulardan alıs bolıñız!”
Mısalı, QR QK Jalpı bölimi 18-babında “mas küýinde qılmıs jasağan adamnıñ qılmıstıq jawaptılıqtan bosatılmaýtındığı” twralı normanı közdese, şarïğatta mas qılatın işimdikterdi işwge tıýım salınğandığın kezdestiremiz.
Munıñ özi şarïğat pen qılmıstıq zañnıñ arasındağı baýlanıstı aýqındaý tüsedi. Demek, bul xaramdıqqa qatañ tıýım salınğan dep esepteledi. Onı qılmıs dewdiñ sebebi, ol – adamnıñ mal-mülkine, densawlığına, arına, namısına zïyan keltirwmen, yağnï olardı ärtürli qılmısqa ïtermeleýdi. Sol üşin işimdik işwge tıýım salınğan jäne onı qılmıs dep tapqan. Quranda araqtan basqa mas qılatın işimdikter aýtılmağan. Alğaşqı ïslamda arabtar jüzimnen alınğan, qaýnatılmağan jäne öñdelmegen zat “araq”, “xamr” degen. Sol üşin quqıqtanw ğalımdarı mas qılatın işimdikterdiñ barlıq türlerin, araqtıñ teris nätïjeler berwin esepke alıp, onımen salıstırıp, bul sïyaqtı işimdikterdi xaram dep qatañ tıýım salğan. Negizgi mäsele – xamr, onıñ Qurandağı ükimi – qatañ tıýım salınğan dep belgilengen. Munıñ sebebi xaram zattardı tutınw adamnıñ aqılı, sawlığı, mal-mülki, arına, namısına zïyan keltiretin birneşe qılmıstarğa şaqıradı. Mas qılatın işimdikterge xaram dep qatañ tıýım salınğandıqtan, bul mäsele üzildi-kesildi öz şeşimin tapqan jäne qılmıs dep belgilengen. Musılman quqığı tiziminde qïyastı quqıqtıñ qaýnar közi retinde paýdalanwğa negizgi sebep, ol kisilik qoğamnıñ damwı jäne onıñ damw ürdisinde bolğan älewmettik-ékonomïkalıq jäne sayasï, rwxanï özgeristerdi üýrenip, olardı taldaw negizinde barlıq quqıq salalarınıñ ömirden artta qalmawın qamtamasız etw, sondaý-aq, zañşıldıqtı damıtw nemese şeşw.
Quran, sünnet jäne ïdjmada jazılğandardıñ negizinde qandaý sebep, maqsat, paýda, negiz jäne uğım jatqanın añdağan jağdaýda musılman quqıqtanwşıları salıstırwğa ötken. Şarïğatta salıstırwdı paýdalanw barlıq mazxabtardıñ ğalımdarı jağınan qoldaw tapqan. Ol tek qana joğarı mamandar, quqıqtanwşılar qoldanğanda zañ küşine ïe bolğan. Salıstırwdı paýdalanw twralı Quran Kärim jäne Sünnetterde körsetilgen.
Mısalı, Quran Kärimde Allanıñ ğïbratın alıñdar. “Äý, közi aşıq adamdar, älbette bularda biletinder üşin ülken belgiler bar, bul jağdaýlarda aqılı bar jamağat üşin zor ayattar bar” dep adam sanasınıñ tağı da tereñ taldaw jasap, aqılmen is jürgizwge şaqırğan. Biz joğarıda şarïğattıñ tört negizgi qaýnar közi twralı toqtalıp öttik. Ïslam memleketiniñ damwı kezeñinde jäne tört Xalïfa kezinde zañ jäne zañğa qatıstı quqıqtıq aktiler bolmağan, tek qana şarïğat qaýnar közderin paýdalanğan dep tüsinw durıs emes. Sol waqıttağı memleket öziniñ zañ twralı jumıstarın ekinşi därejeli jolmen, yağnï däl jaza belgileýtin sot täjirïbesi jäne dinï quqıqtıq bilim arqılı iske asırğan.
Şarïğattıñ qılmıstıq-quqıqtıq normalarınıñ qalıptaswı özindik tarïxï erekşelikterge ïe boldı. Osığan baýlanıstı quqıqtanwşı ğalımdar şarïğattıñ qaýnar közderin joğarı bağalap, onı eşnärsemen salıstırmaýtın epşil degen közqarasta. Demek, joğarıda aýtılğandaý, şarïğattıñ qılmıstıq-quqıqtıq qaýnar közderi belgili bir deñgeýde qalıptasıp, özine tän quqıqtıq turğıda rettewşilik qasïetterin qurastırdı.
Qılmıstıq zañnıñ qurılımı şarïğattıñ qılmıstıq-quqıqtıq normalarımen baýlanıstırıla otırıp, zañï turğıda qılmıstıq zañnıñ erejelerin retteýdi.

N. Qalqaeva,

Abaý atındağı QazUPW oqıtwşısı, z.ğ.k.




Pikir üstew

É-poşta mekenjaýıñız jarïyalanbaýdı. Mindetti örister * tañbalanğan

Back to Top ↑