banner-top12

Alıstağı ağaýın 13296118_888155157979749_2010121121_n

Qosqan waqıtı Qazan 27, 2016 | 469 ret oqıldı | saýtqa qosqan shalqar

0

ŞETEL QAZAQTARINIÑ BAĞI BOLĞAN TÄWELSİZDİK

Ïslam Jemeneý,

fïlologïya ğılımdarınıñ doktorı

Älemniñ qırıq memleketinde tirşilik etip jürgen bes mïllïonnan asa qazaqtar bar. Qazaq dïasporacı özge elderdiñ dïasporasınan özgeşelew. Bul mäseleniñ sebep- saldarı  jüýeli türde täwelsizdik alğan jıldardan keýin zerttelip kele jatır. Asılı  qazaqtar älemniñ köptegen elderinde tarıdaý şaşılıp jürgenderi, özderiniñ qalawı emes. Öýtkeni qazaqtar ata – jurtına bawır basqan xalıq.

Şet memleketterdiñ işinde Qıtaý Xalıq Respwblïkasında turatın qazaqtar mïllïondap sanaladı. Olardıñ turğan aýmağı özderiniñ  ejelgi qonısı bolğandıqtan  qazirgi tilmen aýtqanda olardı «ïrrïdent» dep ataýdı. Burınğışa aýtar bolsaq ondaýlarğa sol eldiñ «köne turğını» delinedi.

Qıtaýdağı qazaqtardıñ sanı är türli mälimetterge qarap qorıtqanda eki mïllïonğa jwıqtaýdı, İle, Tarbağataý, Altaý aýmaqtarında turadı. Keýingi jıldarı qazaqtardıñ sanı Ürimji qalasında da artıp kele jatır. Qıtaýdağı qalıñ qazaqtıñ tili men ulttıq saltı qazirge deýin saqtalıp kelgendikten jalpı qazaq üşin ulttıq olja bolıp esepteledi. Sondaý-aq   keñestik solaqaý sayasatınıñ kesirinen qazaqstannıñ özinde ana tili men ulttıq saltınan aýrılıp bara jatqan qazaqtar üşin de ulttıñ qunarlı näri bola aladı. Oğan dälel 1955-1963 jıldardağı elge oralğan üş jüz mıñğa jwıq qazaqtardıñ üdere köşip atamekenge oralğan ağaýındardıñ qazirgi waqıtta sanı bir mïllïonnan asıp tilimiz ben dilimizdiñ örkendewine zor üles qosıp kele jatır.

Atalğan jıldardan keýin Qazaqstan täwelsizdigin jarïyalağan soñ qıtaýdan mıñdağan qazaq  qwanış twın jelbiretip elge oralıp jattı. Olardıñ işinde köptegen ğalımdarı, aqın-jazwşıları, öner maýtalmandarı, käsipkerleri täwelsiz twın jañadan tikken Qazaqstan Respwblïkasınıñ ğılımına, ulttıq mädenïetine, ädebïet pen önerine, ékonomïkalıq narığına ölşewsiz üles qostı. Aralarında är biri, bir romanğa özek bola alatındaý qaýratker tulğaları bar. Sondıqtan eldiñ täwelsizdigi qandas bawırlardıñ qabiletin aspandatqan  däwiri boldı dep aýta alamız. Öýtkeni  täwesizdik qazaqtarğa şın mäninde bir-birimen tabısıp  tutas el bolıp qalıptaswlarına mümkindik twdırdı.

Şetel qazaqtarınıñ atamekenge oralw ïdeyasınıñ jüzege asırw twın ustap turğan Qazaqstan Respwblïkasınıñ tuñğış Prezïdenti Nursultan Äbişulı Nazarbaev boldı. Elbası Qazaq xalqınıñ birligi men ıntımaqtasw jolında parasattı da salïqalı sayasat ustanıp kele jatqanı el üşin ülken tabıs, baqıt.

Qıtaý qazaqtarınıñ bir böligi qırqınşı jıldarı Ospan batır bastağan ult azattıq küreske qatısıp, jeñilis tapqan soñ Päkistan men Ündistan elderi arqılı Türkïyağa ötip sonda turaqtadı. Olar köbinesi Stanbwl, Ankara, Ïzmïr qalalaları men   awdandarında turadı. Jalpı sanı naqtı emes. Degenmen qırıq-elw mıñnan asadı degen boljam bar. Däl sol köştiñ urpaqtarı XX ğasırdıñ jetpisinşi jıldarı Türkïyanıñ ékonomïkalıq-älewmettik qïın jağdaýına baýlanıstı Evropa elderine barıp jumıs isteý bastadı. Osılaýşa bir top qazaqtar Türkïya men Evropanıñ dïasporasına aýnaldı. Olardıñ äwletteri qazirgi zamanda Germanïya, Anglïya, Francïya, Golandïya, Amerïka tağı basqa batıs elderin mekendeýdi. Türik eli olardı bawırım dep qarsı aldı. Öýkeni türikterdiñ de Anadolığa qonıs awdarğan tüpkilikti jeri Sırdarïya boýı, qazirgi Qazaqstan terrïtorïyasınıñ bir böligi bolatın. Qandas bawır Türkïya eli Qazaqstan Rpwblïkası Täwelsizdigin jarïyalağan sätte otız tört mïnwt işinde elimizdiñ täwelsizdigin resmï türde tanığan tuñğış memleket boldı. Bul elder tarïxında burındı-soñdı bolmağan ğajap tarïxï oqïğa edi.

Türkïya sayasatı türiktektes xalıqtarına quşağın aýqara aşıp qarsı alıp otırwı qaşanda bastı ustanım bolıp keledi. Sol üşin türik dünïesi sayasï dağdarısqa uşırağan jıldarı türki zïyalılarına Türkïya ekinşi otanınıñ rölin abıroýmen atqarıp keldi.

Türik eliniñ tili, dini, dili  qazaqtarmen bir tübirden şığıp, tamırlas  bolğandıqtan sol eldi panalap barğan qazaqtar türik tiline beýimdele bastağanı sonşalıq türik tilin ana tilindeý tez-arada meñgerip aldı. Sol üşin qazaqtardıñ ekinşi bwını ana tilin  türik tilimen ornın awıstıra bastadı. Sondıqtan bolar, qazirgi Ewropadağı olardıñ urpaqtarı ağılşın, nemis, francwz tağı basqa evropalıq tildermen qosa türik tilinde tamaşa söýleý aladı da, qazaq tiline kelgende şorqaqtaýdı.

Qazaqstannıñ täwelsizdiginen keýingi jıldarı türkïyadan bir neşe jüzge jwığı Almatı oblısına köşip keldi. Olardıñ basım böligi oblıstıñ Nuralı  awılı men Qarasaý batır awdanında turadı.

Türkïyadan Ewropa elderine jumıs izdep sonda barğandar damığan batıs elderiniñ qoğamdıq tärtip, zañdı jumıs rejïmine boýı üýrenip qalğandıqtan atamekenge oralwları Qazaqstannıñ erekşe qarqınmen damıp, alğa şığwına baýlanıstı bolıp tur. Qazaqstan ulttıq ïdeologïyanı  mıqtap qol alsa  bükil älemdegi dïaspora qazaqtarımen qatar  işki orıs tildi qazaqtarı da tez arada qazaq tilin üýrenip, Qazaq bolwdı maqtan tutarı anıq.  Sonımen birge Qazaqstan täwelsizdiginen keýin ujmaq ömir izdep şetelderge ketkender de puşaïman xalge tüsip, twğan elin añsap qaýta oraladı.  Äýtpese dïaspora qazaqtarı öz mäýeginen alıstaý beredi.

Moñğolïya eline qazaqtar Altaýdan köşip barğandarına şamamen 150 jıldaý bolğan. Olardıñ sanı 1991 jılına deýin 120000 adamnan asıp tüsetin.  1991 jılı qaraşanıñ 18-şi küni «Basqa respwblïkalardan jäne şet elderden Qazaqstannıñ awıldı jerlerinde jumıs istewge tilek bildirwşi baýırğı ult adamdarın Qazaq respwblïkasına qonıstandırw tärtibi men şarttarı twralı» Qazaqstan Respwblïkası Joğarı Keñesiniñ № 711 qawlısı jarıq kördi. Atalğan qawılınıñ negizinde alğaş bolıp Moñğolïyadan eñbek şartı boýınşa 60000 qazaq azamattarı atamekenge oraldı. Olarmen birge türli sala boýınşa elge tanımal bolğan joğarı deñgeýdegi mamandarda boldı. Osılaýşa Moñğolïya qazaqtarı jañadan täwelsizdigin jarïyalap eñsesin tikteý bastağan Qazaqstanğa sanımen demografïyalıq axwalın köterse, bilikti mamandarı, ulttıq boyawğa qanıq  salt-dästürimen de Qazaq xalqınıñ sapalıq örisin de keñeýte tüsti. Al, türli sebeptermen Moñğolïyada qazirge deýin turıp jatqan qazaqtardıñ twwınıñ joğarı bolwına baýlanıstı osı waqıtta Allağa şükir sanı äjeptäwir ösip, köşten burınğı sanına jaqındap qalğanın aýtwğa boladı. Äri  olar Moñğolïyada 21 aýmaq pen eldi mekenderde turıp jatsa da köbinese Bayan-Ölgeý, Qobda aýmaqtarı men Moñğolïyanıñ astanası Ulanbatır qalasında şoğırlanğan. Sondıqtan köp bolıp şoğırlanğan aýmaqtarda qazaq tili men ulttıq mädenïeti jaqsı saqtalıp keledi.

Orıstıñ patşalıq ïmperïyası da, kommwnïstik bïligi de qazaq xalqınıñ tağdırına qasiretten özge tük jazbaptı. Oğan Awğanstanğa barıp qonıs tepken qazaq ağaýındardıñ tarïxı kwä. Awğanstanğa qazaqtar üş kezeñde barğan. är kezeñniñ özindik tawqımeti mol boldı. Birinşi kezeñ 1865 jılı Reseý patşalığınan qısım körgen bir top qazaqtar äweli Täjikstanğa ötedi. Odan keýin bir mıñ şañıraqtı quraýtın qazaqtar Awğanstanğa barıp ornığadı. Ekinşi köş 1917 jılğı aqpan töñkerisinen keýingi tarïxï zulmattıñ betterin paraqtaýdı. Bul köş qazaqtıñ eki mıñ şañırağın awğan elinde sergeldeñge saldı. Üşinşi kezeñ tarïxta kämpeskelew jäne qoldan jasalğan aşarşılıq degen anıqtamasımen mälim bolıp kele jatqan 1929-1932 jıldarı iske astı. Osılaýşa qazaqtar Awğanstannıñ dïasporasına aýnaldı. Üş kezeñde Awğanstandı panalawğa mäjbür bolğan qazaqtar Qundız, Mazar Şärip, Pol Qumıra, Gerat, Kabwl tağı basqa öñirlerinde turdı. Olardıñ sanı twralı türli mälimet aýtılıp jürdi. Şındığına kelgende qazaqtar arasında ortaşa bala sanı segiz bolğandıqtan üş kezeñniñ tört mıñ qazaq şañırağınıñ esebin şığarw demograf ğalımdarımız üşin qïın emse.

Qazaqtar Awğan elinde mal şarwaşıq, sawda-sattıq jäne tiginşilikpen aýnalıstı. Ul-qızdarın köbinese dinï kwrstarğa oqıttı. Zamanawï bilim alwğa biren-saran ul balaları oqığan. Sonıñ işinde bar-joğı eki azamat Kabwl wnïversïtetine oqıp joğarı bilim aldı. Onıñ biri- Nurmuxammed degen azamat äkesiniñ atı Molla Serikbaý bolatın, ol Keñes odağınıñ äskeri Awğanstannıñ işki oqïğalarına aralasıp, eldiñ işine bülik şığarğan 1980 jıldarında sayasï tartıstardıñ qurbanı bolıp Kabwlda qaza taptı. Ekinşisi – Muxammed Rafïh attı azamat BUU-ınıñ bosqındar bölimşesiniñ tizimine iligip, alğan mamandığı boýınşa Danïïya memleketinde qonıstanıp, otbası müşelerimen tınış ömirge qawıştı. Ataları nebir tawqımettı bastarınan ötkergen urpaqtıñ äwletiniñ biri bolğan oğan, bağı men berekesi mol tirşilik etkeý degen tilegimiz bar. Keñes äskeriniñ 1980-1989 jıldar aralığında lawlatqan soğıs otı talaý şañıraqtı küýretti, mïllïondağan el azamattarın jan-jaqqa tarıdaý şaşıratıp äwrege saldı, onıñ kesapatı sol elde turatın qazaqtardı da aýnalıp öte qoýğan joq. Esterin endi jïıp, urpağınıñ tağdırına üñile qarap, oqw jağına endi ğana kirisken qandastarımız orıs örtinen qaşqan anaw jıldardan köp uzamaý jatıp tağı olardan alısta jürse de qaýtadan olardıñ otına küýip, azabınan jan-jaqqa üdere köşti. Qazaqstan qazaqtarı 1980 jılınan bastap bosqın retinde Päkistan, Ïran, Arab Sawdïya jäne Türkïya memleketterin panaladı. Olardıñ basım köpşiligi oqımıstı maman bolmağandıqtan turaqtanğan elderde alıp-satarlıq  sawda, tiginşilik jäne ayaq kïim jöndew jumıstarımen aýnalısıp jürdi. Olar tiginşilik salasında türkïyada memlekettik ékonomïkağa äser eterlikteý teri quraqtarınan kürte tigwdi damıttı. Bosqında jürgen olardıñ ömiri öte qïın boldı. Olardıñ bar küş-qaýratı jergilikti bïlikten turwğa, jumıs istewge ruqsat alwına sarp bolatın künder az bolmadı. Barğan eldiñ tolıqtaý tilin üýrenip meñgerw, zañdarına üýrenisw, adamdarınıñ minez-qulqın tanï bilw, tirşilik qağïdarına qanıq bolw tağı basqa qırlarınıñ baýıbına bara bilw oñaýğa soqpaýtın. Bosqında jürgen bawırlarımız tawqımet ïiriminde jarqırağan ümit säwlesine tap boldı. Ol Qazaqstannıñ täwelsiz el bolğanın älemge jarïyalaw edi.  Ne bir ömir azabın körgen olar eliniñ täwelsizdigin estigende jürekteri qwanıştan jarala jazdadı. Qudaý-aw estigenimiz şın ba? Kommwnïst käpirlerdiñ twı quladı ma? Elimiz azat el boldı ma? Küdik pen ümit arasındağı twındağan suraqtar ïgi xabardı estigen qazaqtardıñ mïların aýnaldıra bastadı. Toptasa otırıp äñgeme-düken qurğanda jalğız taqırıp Qazaqstan derbes el boldı degen mäselesi edi. Olar el tarïxınıñ jaña örisi twralı söýleýdi, söýleýdi de sosın bir-birine qarap qwanış qaýnarınan köz jastarın tögedi. Sol sätterde eşkimniñ de köz jastarın jasırwğa şamaları kelmegen. Uzaq waqıt kütken qasterli arman orındalıp jatqanda qwanış jasıñızdı jasıra almaýsız da! Ne kerek jasırıp, jüregiñiz jarılıp ketpesin deseñiz, jılaý beriñiz! Bul Alla sıýlağan är xalıqtıñ tarïxï jolında öte sïrek tartw etiletin kïeli sıýlıq. Uzağınan süýindirsin.

Täwelsizdik fïlosofïyalıq, psïxologïyalıq, sayasï mäni zor, qasterli uğım. Täwelsizdik adamdı adam bolıp ömir sürwindegi jäne dünïewï ömirden ïlahï ömirge jetw jolındağı negizgi faktor. Täwelsizdik ulttıq sananı jetildirip, ulttıq bolmıstı saqtap qala alatın bastı qaýnar.

1991 jıldıñ 28-şi qırküýek küngi Qazaqstan Respwblïkasınıñ tuñğış Prezïdenti Nursultan Nazabaevtıñ Türkïyanıñ Stambwl qalasında qazaq dïaspora ökilderimen kezdesip, olardı köşirip alwğa wäde etkendigi,  şette jürgen dïaspora qazaqtarınıñ jürekterinde mäñgi jasaýtın baqıt sıýladı. Äsirese,  Awğanstannan bosqın atawına ïe bolğan qazaqtardıñ keleşek tağdırın birjolata aýqındap bergen sol kün,  täwelsizdik uğımınıñ qanşalıqtı süýkimdi uğım ekendigin şettegi qazaqtar jan-tänimen sezdi. Täwelsizdik ärbir el üşin  erekşelenip turatın zamana sıýı. Joğarıda atalğan jıldıñ sol bir şıraýlı küni Qazaqstan Respwblïkasınıñ tuñğış prezïdenti Nursultan Äbişulı Nazarbaev Stambwl qalasınıñ qaq ortası Taksïm alañında ornalasqan Qazı-Antep qonaq üýiniñ zäwlim zalında qazaq dïasporasınıñ ökilderin qabıldadı. Sol kezdeswde Elbasınan  birinşi kezekte, jedel türde Qazaqstan, Päkistan, Ïran, Sawd Aravïya sı jäne Türkïyada bosqındar qatarında turıp jatqan qazaq bawırlarımızdı elge qaýtarwğa qol uşın berwdi ötindik. Prezïdent eki etpeý ötinişimizdi qabıl aldı, äri köpke sozbaý, bosqın qazaqtardı elden arnaýı jibergen uşaqtarmen, atalğan memleketterden atamekenge jetkizdi.

Bügin tañda bir kezderi tağdır tälkegine tüsip, Awğanstannan pana tapqan qazaq bawırlarımız Jetisaý, Qazaqstan, Şımkent, Qazaqstan jäne Qazaqstan oblısı jäne tağı basqa öñirlerde Otan quşağında eñbek etip, urpaq jaýıp, baqıttı bolaşağınıñ irgetasın twğan xalqımen birge qalap kele jatır.

Burınğı Keñes Odağı quramındağı Qazaqstan, Özbekstan, Qaraqalpaqstan, Türkimenstan, Täjikstan, Qırğızstan jäne tağı basqa respwblïkalardağı qazaqtardıñ atamekenge oralwı onşa qïın bolğan joq. Öýtkeni,  orıs tilin üýrenip, sayasï-qoğamdıq ortaq ortanıñ psïxologïyalıq jüýesinde, quqıqtıq pravoları bar azamattarı retinde ösip, öndi. Sondaý-aq, şekaraları aşıq bolğandıqtan olarğa elge oralw  jeñildew boldı. Olar bar-joğı jaqın şetelderdiñ qazaqtarı degen atawğa ïe boldı. Degenmen, olar üşin Qazaqstannıñ täwelsiz el bolwı erekşe qwanış bolğanı ras. Ekinşi jağınan Reseýdegi qazaqtardıñ Qazaqstan eliniñ sayasï-ékonomïkalıq axwalı bïiktew turğanı üşin, ondağı qazaqtardıñ atajurtqa qaýtwdağı is-qïmıldarında bayawlıq seziledi.

Keñes Odağınıñ otarşıldıq qatal sayasatı ujımdastırw sıltawımen qazaqtardıñ mal-janın tärkilenip, künköris közi – tört tülik malınan aýırılıp, qoldan jasalğan aştıqqa şalınıp, şet elderge köşwge mäjbür boldı.

Kommwnïstterdiñ qoldan jasağan dozağınan 1929-1933 jıldardağı atamekennen Ïran eline köşwge mäjbür bolğan bir top qazaqtar boldı. Olar Ïranğa barğan bastapqı jıldarı sol jerdiñ tabïğatı men tirşilik şarttarına beýimdele almaý, mıñdağan jannan aýırılıp qaldı. Mıñdağan qazaqtardan bar-joğı 500 adamdaý qalğan eken. Waqıt  alğa jıljıp, olar sol kezdegi Mazandaran dep atalatın provïncïyasına qarastı Gorgan, Bändär Türikmen,  Gümbez-Kavwıs qalalarında birjolata qonıs tepti. Qazaqstan täwelsizdigin jarïyalağanşa är qalada eki qazaq awıl  boldı. Olardıñ  xalıq sanı 15 mıñğa jaqındaý tüsken edi. Qazaqtar öz awıldarında sünnï xanafï mäzhabı boýınşa meşit pen medrese saldırıp, şette jürse de özderiniñ ata dinin saqtaý bildi.  Bul ürdis qazirge deýin jalğasıp keledi.

Ïran qazaqtarı da arağa jetpis jıl salıp ata jurtınıñ täwelsizdigine kwä boldı.  Täwelsizdik olarğa da qwanış pen baqıt nurın şaştı.  Ïran qazaqtarınıñ  alğaşqı bwını  elin sağınıp jürip, atamekenin añsawmen dünïeden ozdı. Biraq ta eldi sağınğan  sätterinde  öz balalarına   sağınış armandarın aýtıp, amanat etti. Qarïyalar balaları atamekenge  oraladı degen senimmen «Balalar anaw alısta sizdiñ twğan eliñiz bar. Sizder ata jurtıñızğa oralar kün twadı. Sol üşin qasterli tiliñizdi, qasïetti diniñizdi umıtpañız. Siz qazaqsız, musılmansız, qazaqı saltıñız bar. Bulardı esten şığarmañız, äýtpese elge oralğanda –«men qazaqpın»,-dep qalaý aýta alasız. Eldigiñizge uyat bolıp qalmasın» dep öskeleñ urpağına äñgimesin qaýtalap aýtıp otıratın ädetteri boldı. Sodan bolar, atajurttan jer awdarğan atalardıñ jıraqta twıp-ösken  alğaşqı urpağı atalarınıñ  eline degen süýispenşiligin jürekpen qabıldap, kïeli amanattaý ata armanına jetkenşe öz boýlarında saqtap jürdi. Alla tağala adam balasına sansız qabilet sıýlağan. Sonıñ biri «qïyal» degen ğajaýıp qabilet. Men üşin qïyal qabileti elde twğan bawırlarımnan özgeşelew dünïeniñ ïesi ekenin de aýtwım kerek. Öýtkeni, öz otanında twğan säbï eseýe kele, oqwdı, ğalım bolwdı, käsipker bolwdı, öner adamı bolwdı, bastıq bolwdı ne qoğam qaýratkeri bolwdı armandaýdı. Sosın armanın qïyaldaýdı. Al, men bolsam es bilgeli qïyaldağı atamekenge jetwdi armandap,  añsap, bar-jigerimdi onı izdewmen boldım.

Al, tağdır tälkegine tüsip, şet elderde twğan säbïlerdiñ armanı adam sengisiz qïyal älemine ulasıp, elin izdewmen boladı. Oğan şet elde twğan mıñdağan qazaq balalarınıñ ömir jolı, qïyaldağan armanı kwä. Men sol mıñdağan qazaq  balalarınıñ birimin. Men  Sultanabad awılında twıp, Gorgan qalasına köşkenşe, odan äri mektep jasına jetip birşama es bilip, Raqbaý atamnıñ sözderin boýıma siñirgenşe kädimgideý balalıq kezeñiniñ äsem de tätti waqıtın ananıñ, nağaşılar men ağaýındardıñ jılı alaqanında, meýirli quşağında, süýsine qarağan nurlı janarlarınıñ säwlesinde nağız ujmaqta ötkizgenmin.

Qalağa kelgen soñ ana men äkeniñ janında jürip şahardıñ kök bazarın kördim, mekteptiñ awlasında şwlap jürgen balalardı körip, «mektepke barğım keledi» dep äkemniñ mazasın alatındı şığardım. Äkem de jarıqtıq sol kezdiñ özinde qoğamnıñ bedeldi azamattarınıñ biri-tin. Gorgan qalasınıñ ortalıq köşesiniñ boýında Ïrannıñ orta ğasırlıq äýgili şaýırlarınıñ biri bolğan Mänawçerï atındağı mektep, qalanıñ ortalıq alañı kök bazar mañında ornalasqan bolatın. Onıñ dïrektorı Haşemï degen ïmandı adam meniñ äkemniñ jaqın dosı bolğan. Qala ortalığına barğan saýın äkem oğan jolığıp, ekewi şüýirkelesip qalatın. Haşemï ağanıñ nurlı beýnesin, mağan iltïpat közimen qarağandığı da meniñ mektepke barğım keletinin odan äri qamşılaý tüskeni  de şındıq. Men ol kisini küni büginge deýin umıtqan joqpın. Onı sağına eske alıp jüremin. Tım uzın emes boýı, sïrektengen  şaşı, jasıl tartqan közderiniñ tüsi, közine taqqan közäýnegi, salmaqtı kïinisi, tipti bar bolmısınan tek qana şapağat jawdıratın ondaý adamdı umıtw da mümkin emesteý bolıp körinedi mağan.

Bäri osılaý ädemi bastalıp, atalğan mektepke de bardım. Säbïlik sezimniñ ırğağında terbïelenip, mektepte tez arada parsı tilin üýrenip, ortanıñ keýpine de ene bastaw balalar üşin qýın emes ekenin de sezbedim. Mektepke deýin üýde bir awız parsışa söýlemeý, oqwğa tüskende ne üşin özge tilmen bilim ala bastağanımdı da tañ qala oýlanğan joqpın. Bäri durıs, bäri ömir zañı sïyaqtanıp tirşilik alğa jıljıp bara jattı.

Aýlar ötip, künderdiñ birinde, mektepte parsı tilinde söýlewge äbden maşıqtanğan kezimiz edi. Parsı tilinde söýlep mäzbiz. Sol küni men sol jıldarğa qarap basqa da üýlermen salıstırğanda, äjeptäwir eki qabat ğïmarattıñ tömengi qabatında atamnıñ janında bir närseni türtkilep otırğanmın. Sol sätte esik aşıldı da, bir qurdasım parsışa « Ïslam, jür barıp oýnaýıq» dep dawıstadı. Onıñ solaý söýlegeni muñ boldı, kenet atam qaharlana: «Ïttiñ balası! Sen qazaqsıñ, nege öz tiliñde söýlemeý, jat tilinde söýleýsiñ. Budan bılaý üýde özgeniñ tilimen söýlegeniñdi estimeýin» dep biraq şeşti. Sol künnen bastap atanıñ aýtqanı älde bir elesteý barlıq sezim men sanamda ilesip jüre berdi. Mektepke barğanımda birneşe qazaq balalarına qarap, olardıñ jergilikti balalardan özgeşe ekenin sezgendeý boldım. Biraq tük tüsinbeý jüretinmin. Bir-eki jıl ötken soñ, qazaq balalar bolıp qosıla jürip «Biz qazaqpız» degendi aýtatın boldıq. Bul bärimizge tän qubılıs ekenin de sezdik. Tüsinigimizdi waqıt ötken saýın tereñdetwge tırısatınbız. Qazaqtı uğw bärimizdiñ bastı mindetimizge aýnaldı da ketti. Ülkenderdiñ sözine qulaq asw, janımızğa jaqın ülkenderden «Qazaq» kim ekenin suraw ädetimizdiñ mañızdı tarmağına aýnalıp ülgerdi. Atamekendi körmegen sulw arwdaý qïyal äleminde süýdik, süýe jüre onı körwge zar bolıp, añsap jürdik. YAğnï, atalarımızdıñ  el jäne elge degen maxabbat pen añsar sezimin amanat etip alğan urpaq,  öz közimen körmegen eldiñ özderiniñ qïyal äleminde ğajaýıp bir körkem beýnesin swrettep, sonıñ elesimen ömir süre bastadı. Qïyaldarında armandap jürgen kezeñder olardıñ tağdırı ispettes edi. Olar özderiniñ qïyal äleminde swrettegen el beýnesine ğaşıq bolıp, onıñ dïdarın sağınıp, ol armanğa jetwdi asığa kütip jürdi. Jastıq şaqtarında şığıstıñ  nebir sulw  qaraköz arwlarımen kezdesse de,  olardı qïyaldağı arwmen awıstırmadı. Qïyaldağı keñ baýtaq atameken  qazaqtar üşin jürekterin awlağan, teñdesi joq jalğız arw  boldı. Bul ğajap sulw jardı tek qana jürek közimen körwge bolatın edi…

1991 jıldıñ 16 jeltoqsanında Qazaqstan täwelsizdigin jarïyalağan kün Ïran qazaqtarı üşin de Allanıñ bergen ülken sıýı ispettes boldı. Öýkeni sonıñ arqasında Qazaqstan Respwblïkası men Ïran Ïslam Respwblïkası arasında dïplomatïyalıq baýlanıs ornatıldı. Köp uzamaý 1992 jıldıñ 29 qaraşasında Ïran Prezïdentiniñ şaqırwımen elimizdiñ  Tuñğış Prezïdenti Nursultan Äbişulı Nazarbaevtıñ Ïran eline birinşi resmï saparı jüzege astı. Atalğan sapardıñ jan-jaqtı ïgi tabıstarınıñ biri – Elbasınıñ sol kezdegi Ïran prezïdenti Älï Akbar Xoşemï Räfsänjanï mırzamen  arasında bolğan äñgimeniñ qortındısı retinde Ïran qazaqtarınıñ ata jurtına öz qalawı boýışa erkin köşe alatın kelisimi edi. Bul Qazaq xalqı üşin teñdesi joq tabıs boldı. Ol tabısqa qazaqtar  Elbasınıñ ülken köregendiligi men parasattılığınıñ arqasında qol jetkizdi. Sonıñ nätïjesinde 1995 jıldıñ küzinde Ïran qazaqtarınıñ alğaşqı tobı  Kaspïýdiñ Ïran jağındağı Änzälï portınan Qazaqstan jağalawında ornalasqan Aqtaw qalasına kememen jetkizildi. Bul köşke sol kezdegi Qazaqstan Respwblïkasınıñ eñbek mïnïstri Sayat Beýsenov mırzanıñ eren eñbegi siñdi.

Atajurttan Ïran jerine qonıs awdarğan alğaşqı bwın eldi sağınıp, añsarı twğan jerine awıp jürdi. Olar öz sağınış sezimin keýingi ekinşi bwınğa aýtıp, amanat ete bildi. Al, üşinşi bwınnıñ sağınış jalını azaya tüsti. Odan  keýingi urpaqtar eldi süyu jalının tek qana kitaptardan oqıp seze alsa, olardıñ asqan sezimtaldığı dep eseptewge bolatındaý bolıp körinedi. Däl osındaý psïxologïyalıq zañdılıqtarğa qarap, dïasporası bar elder mümkindiginşe dïaspora äwletterine, jeti atasına deýin olarğa memlekettiñ mañızdı mansaptarınan orın bermewge tırısadı. Bul öz elin oýlağan eldiñ tabïğatınan twğan tabïğï ustanım. Öýtkeni, el basına kün twğanda onı qorğawğa janımen elin süýgen, jüregimen sol süýispenşilikti sezgen jandar ğana elge qorğan bola aladı. Bul jalpı zañdılıq. Sol üşin kez-kelgen azamattıñ janı basqa keñistikti izdep, jüregi basqa eldi añsap jürse, ömir sürip jatqan elin janın salıp süyui ekitalaý.

Täwelsizdik awqımı keñ uğım. Onıñ sayasï, psïxologïyalıq, ïdeologïyalıq, fïlosofïyalıq, qoğamdıq sındı astarı mol uğım. Eldiñ eldik sïpatın beýneleýtin  sayasï täwelsizdigi eldiñ mädenï, ékonomïkalıq damwına mümkindik beredi.

Täwelsizdik psïxologïyalıq, fïlosofïyalıq turğıdan da mäni zor uğım dedik. Öýtkeni, adamzat jaratılısınan erkindikti, azattıqtı süýip jaratılğan. Sondıqtan jaratwşınıñ beýişinen de tıýım salınğan jemisin jep, ujmağınan qwıldı.Sonda adam Allanıñ eskertwine qaramaý, beýişti täwelsizdiktiñ tätti mïwasımen aýırbastadı. Ol da bolsa Alla tağalanıñ adam tabïğatına bergen erekşeligi, tañdaw artıqşılığı bolıp tabıladı. Sodan bolar, adam balası ömir boýı täweldilik pen täwelsizdik tartılısında tartısıp tirşilik etip kele jatır.

Adam– qoğamdıq tulğa. Sol üşin adam tirşilik etw üşin adamğa muqtaj. Solaý bola tura ol özgeden özgeşelew bolğısı keledi. Onıñ tabïğatındağı täweldiligi men täwelsizdikke umtılıs tabïğatı  bölinbeýtin eki uştı bölşekteri retinde adamzattıñ mäñgilik tartısına aýnalğan tüýini bolıp, adam ömirimen birge jalğasa beredi. Öýtkeni, adam ananıñ qursağınan bastap jarıq dünïege qadam basqanşa tirşiligi tabïğat pen ananıñ bolmısına täweldi bola tura, ol täwelsiz bolatuğın zamandı asığa kütedi, sol märege jetwge tınımsız qozğalısta bolıp, eñbektenedi.

Adamzat ömiriniñ täjirïbesine qarap, psïxologïyalıq täwelsizdikti seze bilgen adam ömir jolında jaña ïdeyalardı, iri jobalardı iske asırwğa batıl kirise aladı. Sondaý-aq, psïxologïyalıq täwelsizdik adamnıñ fïlosofïyalıq örisin keñeýtip, dünïetanımınıñ keñistigin aýqındaý tüsedi. Sol üşin tarïxta, ğılımda, ädebïette, önerde şığarmaşılıqpen aýnalısatın tulğalardı materïaldıq, qoğamdıq täwelsizdigin qamtamasız ete alğan elderdiñ sayasï bïligi, sol eldiñ ğarıştap damwına jol aşıp bergen.  Esesine, adamnıñ psïxologïyalıq täweldiligi onıñ quldıq psïxologïyasın  qalıptastıradı.

Adamzattıñ ömir saltı onıñ psïxologïyalıq axwalına äser etetindikten Qazaq xalqınıñ köşpendilik tabïğatına baýlanıstı erkindikke beýimdiligi, onıñ qoğamdıq qatınastardağı zañdar men erejelerge bağınwın keşewildetip kele jatır. Adam psïxologïyasınıñ özine tän qoğamdıq erejelerge täweldi bolwı da adamnıñ erkindik süýgiştigimen üýleswi kerektigi anıq. Adam psïxologïyasınıñ mundaý qaýşılıqtarın üýlestirw adam sanasınıñ keñ örisine tikeleý qatısı bar. Tarïxï jazba derekterde «Qazaq» sözi erkindikti, azattıqtı, täwelsizdikti süýgen toptarğa arnap aýtıladı. Sol sebepti, keñ dalada erkin ömirdi añsağan türkiniñ türli rw-taýpaları toptasa bastap, xalıq sïpatına  laýıq  atala kele ult retinde qalıptastı. Sondıqtan täwelsizdik uğımı qazaq ömiriniñ saltımen uştasqan, qaýnasqan uğım. Sol üşin XX ğasırdıñ 1991 jılğı 16 jeltoqsanında Qazaqstan Respwblïkasınıñ Täwelsizdigin jarïyalaw Qazaq tarïxında onıñ ğasırlar boýı añsağan sayasï jeñisiniñ bïik şıñı bolıp sanaladı.

Qorıta aýtqanda, Qazaqstan Respwblïkasınıñ sayasï täwelsizdigi elimizdiñ sayasï, ékonomïkalıq, ğılımï tağı basqa salalarında aýtarlıqtaý köptegen tabıstarğa qol jetkizwine jol aştı. Sonıñ biri Qazaq  dïasporası men şette qalğan qandastardıñ rwxanï birligin qamtamasız etwmen birge, olardı atamekenge köşirip alw edi. Bul şaranıñ negizi Qazaqstan Respwblïkasınıñ tuñğış prezïdenti Nursultan Äbişulı Nazarbaevtıñ 1991 jılı jeltoqsan aýında Türkïyanıñ Stambwl qalası Qazı-Antep qonaq üýiniñ keñ de zäwlim zalında birneşe elden kelgen Qazaq  dïasporasınıñ qırıqqa jwıq ökilderin qabıldap, olardıñ ötiniş-tilekterin muqïyat tıñdap, keýinge qaldırmaý, derew şeşim qabıldawında jatır. Sol basqoswda keleşekte Qazaq dïasporasımen qandaý qarım-qatınasta bolw jaýı da öz şeşimin tapqan bolatın…

Sodan beri, elimizdiñ jürip ötken jïırma bes jılında dünïejüzindegi qazaq bawırlar ortaq sezim, ortaq tüýsik, ortaq süýispenşilikpen atameken – Qazaqstandı betke alıp keledi. Täwelsizdigimiz xalqımızğa qut bolıp jalğasa bersin! Boýımızdağı qwatımızdı, jüregimizdegi süýispenşiligimizdi elimizdiñ güldenwine jumsap jüreýik.




Pikir üstew

É-poşta mekenjaýıñız jarïyalanbaýdı. Mindetti örister * tañbalanğan

Back to Top ↑