banner-top12

Salt-dästür 13815577115258e5cf65e89

Qosqan waqıtı Aqpan 25, 2016 | 660 ret oqıldı | saýtqa qosqan shalqar

0

ŞIRAQTI EŞWAQITTA ÜRLEP ÖŞİRMEÝDİ

«Bolsın ılğï esiñde,                                       

Şamdı ürlep öşirme!»

             Muzafar Älimbaev

 Xalqımızdıñ ejelden qalıptasqan kündelikti turmıs-tirşiliginde qoldanılıp kele jatqan köptegen ädet-ğurıptarımızdıñ, salt-dästürlerimizdiñ, ırım-tıýımdarımızdıñ jäne nanım-senimderimizdiñ äri tanımdıq, äri tärbïelik mäni öte zor. Osındaý önegeli tağılımdıq mañızı zor ädet-ğurıptardıñ biri – tikeleý «şıraq» uğımına qatıstı aýtılatındığın aýrıqşa atap aýtwğa boladı.

Qazirgi kezde şıraq jağw äwlïeli jäne qasïetti orındarda jïi qoldanıladı. Mundaý kïeli orındarda şıraq jağwşını «şıraqşı» dep ataýdı. Sonımen qatar, şıraq jağw köbine qaýtıs bolğan adamnıñ jetisine, ne qırqına deýin jağıladı. Şıraq jağw nanımı boýınşa qaýtıs bolğan adamnıñ rwxı otqa aýnalıp, arwlap jerlegen ornınan alıs ketpeýdi degen uğımdı bildiredi.

«Şıraq» sözi – xalqımızdıñ ırım-tıýımdarı men nanım-senimderi boýınşa äri qasïetti, äri kïeli uğım mağınasında qoldanıladı. Öýtkeni, «şıraq» degen söz – «jarıq», «nur», «säwle», «ümit otı»  jäne «ömir» degen sözdermen mağınalas mazmunda aýtılatını köpşilikke mälim. Tipti özimizdiñ etjüregimiz eljirep, erekşe erkeletetin ul-qızdarımızğa «şırağım», «jarığım» degen sözderdi de jïi qoldanw arqılı olarğa degen jürek jılwımızdı,  alaqanımız ben  ıstıq ıqılasımızdı arnaýmız.

«Şırağım», «şıraqtarım» degen qazaq xalqınıñ qasïetti uğımında adamğa tän mol meýirim, şañıraq şapağatı, aqnïet, ıstıq ıqılas baýqaladı.    «Şıraq», «şam», «şamşıraq», «şırağdan» degen sözder jarıq berw üşin qoldanılatın qural-jabdıqtarğa qatıstı aýtıladı. Biraq ta, qazirgi kezde bul jabdıqtar öte sïrek qoldanılatının bilemiz. Al, erte kezderde bul jabdıqtar turmısımızda keñinen qoldanılıp, olar jaýında köptegen ırım-tıýımdar men nanım-senimder qalıptasqan.

Qazaq  xalqınıñ birtwar aýbındı äri, Xalıq Qaharmanı Bawırjan Momışulı ulttıq tärbïelerdiñ qundı derektermen mol «Uşqan uya» (2008jıl) qundı kitabında özi dünïege kelgende el qarïyaları Bawkeñniñ atası Ïmaş qarïyadan nemeresine bata berwin ötingende oğan atası: «Eliniñ tilegi zor edi – şırağı bolsın qulınım» – dep batasın bergen eken.

Qazaq tilinde tikeleý şıraqqa qatıstı tıýım sözder, añız-äñgimeler, qanattı oýlar, danalıq naqıldar, teñew sözder men söz tirkesteri köptep kezdesedi. Mısalı:

*«Otbası tatw bolsa, şırağı janar»;

*«Şırağıñ öşpesin»;

*«Şırağıñ janıp tursın»;

*«Qız qırıq şıraqtı»;

*«Şañıraqtıñ şıraqşısı»; 

*«Qawipti töndirgenşe, şıraqtı söndirme»;

*«Köziñ şıraqtaý aşılsın»;

*«Şırağıñ sönbesin, qawip-qater tönbesin»;

*«Şırağıñ öşpesin, baqıtıñ köşpesin»;

*«Şırağı bar» (artında qalğan urpağı bar);

*«Şırağı jandı» (urpağı jalğasıp, ösip öndi);

*«Şırağın söndirmedi» (jaqsılıqqa jolıqtı, ümitin üzbedi);

*«Şıraq körmedi» (jaqsılıq körmedi, közi aşılmadı);

*«Şırağı söndi» (ümiti üzildi, ömirden ozdı);

*«Jaqsınıñ ülgisi – janıp turğan şamdaý»;

*«Twğan balañ jaqsı bolsa, tän men jannıñ şırağı emes pe!» (Qazıbek bï);

*«…Balañ xalal bolmasa, azamattar, jigitter paýdası joq şıraqtıñ» (Şortanbaý Qanaýulı);

*«Jaqsıdan jaman twsa, şam-şırağınıñ öşkeni»;

*«Şam-şıraqtaý jaýnamaý, er dep ataq almaýsıñ» (Dwlat Babataýulı);

*«…Tappağan sorlı adamnan söner şıraq» (Abaý);

*«Şam otındaý lapıldap janğandaý» (Muxtar Äwezov);

*«Jaqsıdan jaman twsa şam-şırağınıñ öşkeni emes pe?!»;

*«… Şırağın jağar  ulısıñ, ata menen ananıñ» (bata);

*«El –jurtım, sizge aýtam, birlikti bol şıraqtar»;

*«… Köpşilikke jaqqan jaý, basıña jaqqan şıraq bar. Eşkimniñ xaqın jemeñder, artında onıñ suraq bar» (Qabılïsa babamız);

*«Jaqsı qızıñ- mäñgi sönbes şırağıñ»;

*«Şıraq jaqqan perişteñ şeginbesin» (Käkimbek Salıqov);

* «Äýeli bar üýdiñ şırağı sönbeýdi» (Ïten Qarımsaqulı);

*«…Namısımnıñ şırağı da – Jeltoqsan» (Amanğazı Käripjan) – dep, aýtılatın awızeki äñgime de jaqsı adamnıñ şıraqtaý aýnalasına şarapatı tïetinin añğartadı  jäne t.b.

Xalqımızdıñ körnekti aqını Ğusman  Jandıbaevtıñ öleñderinde de şıraq jaýlı jağımdı jazılğan şumaqtar köptep kezdesedi. Mısalı, «Qızıl şıraq» degen 16 şumaqtan turatın öleñinde:

«… Qaraýıq jılw şaşıp şıraq bolıp, birimiz birimizdiñ betimizge»;

 «Jolında är adamnıñ bir-bir şıraq Mazdasın zulımdıqqa qarsılıq bop»;

«… Dünïe bütindigin küzetwşi, sol şıraq tura bergeý mäñgi janıp!»;

«… Tatïdı qos janarıñ mıñ şıraqqa»;

«… Kelemin jırdıñ şoğın talmaý ürlep, Dalamda janğan şıraq öşpese dep»;

«… Qara tünde qaltırap janğan şıraq, Üzilmegin ğumırıñ jalğan sın-aq»  jäne t.b. 

Äýteke bï babamızdıñ artına qaldırğan naqıl sözderinde:

 «…Balası joqta, mïyat joq, bärinen de sol qïın, tünde janğan şıraq joq, artta qalğan tuyaq joq, şükirşilik etiñiz!» – degen sözderinde «tünde janğan şıraq joq» – degen uğım artında ömir jalğastırar urpaq joq degendi añğartıp tur.

«Şındıqtıñ şırağın jağıp jürgen adam» degen söz tirkesteri adal azamatqa jäne arlı adamğa ğana aýtıladı.

Ömirden ozğan adamnıñ rwxı üşin jeti, ne qırıq künge deýin şıraq jağıp qoyu senim-nanımı da kezdesedi. «Şıraq jağw» zorastrïzmdik nanım men senimderden bizge jetken dästür dep atawğa boladı. «Şıraqtıñ beýmezgil öşkeni, Baqıttıñ bastan köşkeni» (Xalıq danalığı).

Erte kezderde eskişe jaña jıldı qarsı alw aldında (21-nawrız küni) jaña jıl tabaldırıqtan attap üýge engende «Jalğız şala säwle bolmas» – dep törge qos şıraq jağılatın dästür bolğan.

Şaqşaq Jänibek batır kenje qızın öziniñ bir dosınıñ ulına uzatqan eken. Jänibek batırdıñ sol qızı äkesi ölgende kelip, «…Ulıs saýın basıña jup şıraq jağıp qoýmas pa em…» – dep joqtaw aýtqandığı twralı da derekter saqtalğan.

Ertede elge atı belgili bir danagöý bï öziniñ ömirden öter aldında jïğan bar qazına-mülkin uldarına qaldırw üşin üş ulın şaqırıp alıp, «üýimniñ işin qajetti bir zatqa toltırğandarıña bar jïğan qazına mülkimdi qaldıramın», – dep wäj aýtqan eken. Sonda tuñğış ulı qap-qap saban äkelip, üýdiñ işin sabanmen toltırsa, ortanşı ulı üýdiñ işin qus jastıqtıñ işindegi mamıqtı şaşıp toltırıptı. Al, kenje ulı bir şıraq äkelip, onı jağıp, şıraqtıñ jarığımen üýdiñ işin toltırğan kezde oğan  dana bï kenje ulınıñ tapqırlığına tänti bolıp:  «Mïrasımdı sağan qaldıramın. Öýtkeni ömir sürw degenimiz – aýnalaña jarıq şaşw!» – dep, öziniñ jïğan bar qazına -mülkin soğan qaldırğan eken degen añızdıñ astarında şıraqtıñ adam ömirinde qanşalıqtı mañızı bar ekendigin añğartıp tur.

«Baqıt degen esigi aşıq, şırağı janğan şañıraqtı tañdaýdı» degen kösemsözşi, äri jazwşı Jaqaw Däwrenbekovtıñ qanattı sözderinde şırağı janıp turğan üýden qut-bereke üzilmeýdi degendi añğartadı.

Xalıq Qaharmanı Nurğïsa Tilendïev ağamızdıñ adwındı aqın Muqağalï Maqataevtıñ «Sönbeýdi, äje şırağıñ!» degen öleñi ömiriñizdiñ jalğası bar ükili ümitiñizdi üzbeñiz degen oýdı bildirip tur emes pe?!

Xalqımızdıñ erte kezderde qalıptasqan turmıs-tirşiligine qatıstı salt-dästürlerdiñ bilgiri körnekti étnograf ğalım Jağda Babalaqulı atamızdıñ qundı derekteriniñ birin ataqtı aqın Qasımxan Begmanovpen bolğan suxbatınan kezdestirwge boladı: «… burınğı kezderi qazaq otbasında maýşam bolatın. Uýqığa keter kezde maýşamnıñ otın ürlep öşirtkizbeýtin. Biligin basıp söndiretin. Bul da ädeptilik. Äri ottı öşirw jaqsı ırım emes. Öz otıñdı öziñ öşirgenmen birdeý bolasıñ. «Otıñ öşpesin», «şarağıñ sönbesin» degen tämsilderdi xalqımız beker aýtpağan» (Q.Begmanov. Xalqı mıqtınıñ, saltı mıqtı: (étnografïyalıq suxbat). Almatı: «Ölke», 2010). Osı qundı kitapta Jağda Babalaqulı atamızdıñ jaña tüsken kelinderdiñ janıp turğan şıraqtı ürlep öşirwi durıs emestigine qınjılıs bildirgeni de jazılğan. Budan biz şıraqqa qatısı bar tärbïelik mäni zor ädeptilik qasïetti añğarwımızğa boladı. Şıraqtı ürlep öşirmeýtindigin, kerisinşe ottı ürlep jağatındığın ajırata bilwimiz şart.

Xalqımız «şıraq» jäne «ot» degen sözder bir-birine balama uğımdar retinde de jïi qoldanılatının baýqawğa boladı. Bul sözder jarıq jäne säwle berip jarılqawşı degen mağına beredi.

Xalıq Qaharmanı, batır atamız Bawırjan Momışulınıñ ömirden körgen jäne köñiline tüýgen ultımızdıñ atadan-balağa jäne urpaqtan-urpaqqa berilip kele jatqan rwxanï qundılıqtarı twralı kelini Zeýnep Axmetovanıñ «Babalar amanatı» (2010) attı öte qundı kitabında Bawırjan atamızdıñ şıraq jaýlı aýtqan önegeli ösïetteri twralı derekterdi de köptep kezdestirwge boladı. Osı kitaptıñ «Atanıñ mağan aýtqan aqıl sözderi» degen tarawında Bawırjan atanıñ eki türli şam (şıraq) twralı aýtqan danalıq naqıldarınıñ mäni zor. Atanıñ aýtwı boýınşa bir-birinen awmaýtın eki şam bolıptı. Onıñ birewi özin-özi erekşe maqtap, «Men netken ädemimin, men qandaý jarıqpın, men alawlap turamın, meni jurt tügel körwge tïis, körwge mindetti. Eger mağan nazar awdarmasa, qulaýmın da bärin örtep jiberemin» dep maqtanadı eken. Al, ekinşi şam: «Meniñ jarığım aýnalama jeter me eken, töñiregime jarığım tügel tüsse ğoý, meniñ jarığımmen birew kitap oqıp, birew jazw jazsa, endi birew keste tikse, meniñ jarığımnıñ septigi tïip, säbï şoşımasa depti. Munı ne üşin aýtqanımdı arı qaraý öziñ oýlan» degen pikiri kimge bolsa da oý saları xaq. Bul arqılı Bawırjan atamız eki türli şıraqtıñ eki türli qasïetin keýingi urpaqtarğa ösïet etip otır.

Osındaý ğasırlar boýı qalıptasqan asa qundı ulttıq rwxanï ädet-ğurıptarımızdıñ tağılımına män bermeý, keýde salğırt qarawımız sïrek te bolsa ömirde kezdesip jatadı. Mısalı, üýlenw toýlarda äkelinetin torttıñ aýnalasında janıp turğan şıraqtardı jas jubaýlardıñ ürlep öşirip jatqandığın baýqaýmız. Bul kezde ömirden körgeni men köñilge tüýgeni bar jası üdkenderdiñ bul ırımnıñ durıs emestigin eskertw qajet-aq. Şıraqtı ürlep öşirw basqa ulttardan juqqan jağımsız ädet ekendigine  köpşiliktiñ köñil bölmeýtini ökinişti-aq!

Osı jıldıñ nawrız aýında «Astana» telearnasınan elimizdiñ soltüstik öñirinde turatın bir keýwananıñ 114 jasqa kelgendigi twralı xabardı körip qwanıp qaldıq. Biraq ta, sol keýwananıñ mereýtoýına arnap äkelingen torttıñ aýnalasında janıp turğan şıraqtardı balası (mümkin nemeresi bolar) ürlepöşirwin ötindi, keýwana şıraqtardı ürlep öşirgenin körgende, köñilimiz qulazıp, bul ne degen ädepsizdik degen oý kökeýimizde turdı da qoýdı. Keýwananıñ şıraqtı ürlep öşirwge bolmaýtının bilmewi ökinişti-aq!

Bul körinis tikeleý osı maqalanı jazwımızğa türtki boldı. «Bilimdiden ne paýda bilgenin köpke aýtpasa, üýretkennen ne paýda qarımtası qaýtpasa» degen danalıq naqıl oýğa  oralıp, şıraq jaýlı xalqımızdıñ tağılımdıq mäni bar nanım-senimderin jäne ırım-tıýımdarın Zeýnep Axmetovanıñ joğarıda atı atalğan kitabındağı Şıraq attı saq jigitiniñ elin saqtap qalğan erligi aýtılğan äñgimesin keýingi jastarğa ülgi etip aýta jürwimiz ülkenderdiñ parızı dep bilemiz.

Şıraqtı qasïetti äri kïeli ekendigin xalqımızdıñ tikeleý şıraqqa qatıstı qoýılğan adam esimderinen de baýqawğa boladı. Mısalı, Şıraqbaý, Şıraqbek, Şıraqgül jäne t.b.

Xalqımızdıñ «Keş jarıq» degen aq tilegindegi «jarıq» sözi şırağıñ janıp tursın degen nïetti bildiredi.

Zeýnep Axmetovanıñ kitabında tağı da çex jazwşısı Vaclav Kwbïktiñ 1963 jılı Bawırjan Momışulı atamızğa qurmetpen «sälemdeme» retinde taza xrwstal şam «lyustra» sıýlağandığı aýtıladı. Bul şamdı otbasındağılar asa qasterlep, üýlerine ilip qoyadı. 1982 jılı 3 mawsımda sol şamdı jağıp jatqan kezde abaýsızda ot şığıp, şam jerge qulap tüsedi. Bul kezde Bawırjan atamız awrwxanada jatqan eken. «Şamnıñ qulawı jaý bolmadı. Jaratqan ïem bizge belgi bergendeý, twra 7 künnen soñ, mawsımnıñ 10 juldızında atanıñ şırağı sönip, ömirden ötti», – dep Zeýnep Axmetova esine aladı.

«Egemendi Qazaqstan» gazetiniñ 2014 jılğı 16 şilde küngi sanında «Şırağdan. Şıqpağan jan jäne … ümitti tañ» jäne sol jılğı 10 qırküýektegi sanında «Torttağı şıraq… «Otıñ öşpesin», «Oşağıñ sönbesin» dep tileýtin qazaq xalqı üşin jaman ırımdı jasap jürgen kimder?» degen maqalalar da şıraqtı ürlep öşirwdiñ qazaq xalqınıñ salt-dästürine, nanım-senimderine jat ekendigi erekşe atap aýtılğan. Mısalı, «Qalalı jerde balasınıñ twğan küninde torttıñ üstine şırağdan jağıp äkelip, onı balağa öşirtkizedi. «Otıñ öşpesin», «Şırağıñ sönbesin» deýtin qazaq xalqı üşin bul jaman ırım. Biraq onı oýlap jatqan ata-ana joq. Sebebi qazaqtıñ salt-dästürin qalada ösken ata-ananıñ özi de bilmeýdi» dep reniş bildirwinde zor män bar.

Biz özimizdiñ uzaq jıldarı boýı (50 jılğa jwıq) Qazaq memlekettik qızdar pedagogïkalıq wnïversïtetinde ustazdıq qızmetimizde ulttıq rwxanï tärbïe mäselesine  erekşe köñil böletinimizdi qadap aýtwımızğa boladı.

Xalqımızdıñ zañğar jazwşısı Muqtar Äwezov Almatıda qız balalarğa arnalıp aşılğan pedagogïkalıq ïnstïtwttı bar ıqılasımen qoldap, «Täñir jazsa, bul ïnstïtwt qazirgi jäne bolaşaqtağı qazaq qızdarınıñ şamşırağına aýnaladı. Osı şamşıraqtıñ jarıq säwlesi eşqaşan sönbesin deýik» – dep aq nïetin bildirgen eken.

Elbasımız N.Ä.Nazarbaev Qazaqstan xalqına joldawınıñ birinde «Eñ aldımen, qızdarımızdıñ tärbïesine köp köñil bölwimiz kerek. Olar –  bolaşaq jar, bolaşaq ana, şañıraqtıñ şıraqşıları» – degen eskertpe sözderiniñ işindegi «şañıraq şıraqşıları» degen uğım qız balanıñ qoğamdağı alatın ornınıñ qanşalıqtı mañızdı ekendigi atap aýtılğan.

Xalqımız «qız – qırıq şıraqtı» degen naqılınıñ mäni de zor. Sondıqtan da, qız balanıñ şırağı janwı ulttıñ ult bolıp saqtalwınıñ bastı aýğağı ekendigin eşwaqıtta esten şığarmawğa tïispiz. Qız balağa arnap beriletin batada:                                       

Näzik janı bolsın,

Eliniñ arı bolsın.

Basına jerdiñ bağı qonsın,

Aq ordanıñ şamı bolsın.

Qarağım, saqta esiñde,

Şıraqtı ürlep öşirme.

Abaýsızda ürlep-ap,

Basıñnan baqtı köşirme – degen izgi tilekter arnaýı aýtıladı.

Qorıta aýtqanda, biz bul maqalamızda şıraqqa tikeleý qatısı bar önegeli nanım-senimderge jäne ırım-tıýımdarğa şamamız jetkenşe taldaw jasap, keýingi urpaqtarğa ülgi-önege bolar degen nïetpen öz oýımızdı ortağa salıp otırmız. Söz soñında köpşilikke arnap, köñilimizde jürgen aq batamızdı da arnadıq.

Janıp tursın şırağıñ,

Ağıp tursın bulağıñ.

Sw jağalaý jaýqalıp,

Ösip tursın qurağıñ…

 

Rısbaý Sätimbekov,

Qazaq memlekettik qızdar pedagogïkalıq wnïversïtetiniñ professorı.

Ğalïya Medewova, 

Qazaq memlekettik qızdar pedagogïkalıq   wnïversïtetiniñ ağa oqıtwşısı.

Bağïla  Joşıbekova,

M.Äwezov atındağı Oñtüstik

Qazaqstan memlekettik

wnïversïtetiniñ oqıtwşısı.

 




Pikir üstew

É-poşta mekenjaýıñız jarïyalanbaýdı. Mindetti örister * tañbalanğan

Back to Top ↑