banner-top12

Zamansöz cb4cd1ac9c6497abecda0527386da14d

Qosqan waqıtı Jeltoqsan 16, 2016 | 533 ret oqıldı | saýtqa qosqan shalqar

0

Täwelsizdik: jetistikter men jetpeý jatqandar

 

Täwelsiz el bolğanımızğa bïıl 25 jıl tolıp otır. 25 jıl – tarïxpen salıstırğanda qas qağım sät. Al, bir adamnıñ ömirimen salıstırsaq – eki  müşeldi quraýtın äjeptäwir kezeñ. Osı aralıqta qandaý jetistikke jettik, nege qolımız jete almaý jatır, oýlanıp bir qorıtındı şığarwğa bolatın waqıt. Jetistigimiz de, jetpeý jatqan tustarımız da barşılıq.

Täwelsiz el bolıp, öz Twımızdı, Eltañbamızdı, Änuranımızdı, Konstïtwcïyamızdı bekitip aldıq. Şekaramızdı şegendedik. Äskerimizdi qurdıq. Ékonomïkamız jaqsarıp keledi. İşki, sırtqı sayasatımızdı özimiz aýqındaýmız.  Bular – täwelsiz el bolwımızdıñ jemisi.

Ulttıñ bir belgisi – onıñ tili. Öz tili joqtardı jeke ult dep eseptemeýdi. Keñes kezinde tilimiz törden bosağağa ığıstı. Tipti, esikten şığıp qalwğa täs qaldı. Sol kezdegi Qazaqstannıñ astanası – Almatıda jalğız qazaq mektebi bolıp, keýbir jıldarı birinşi sınıpqa eki-aq bala barğan waqıt ta boldı. Awıldı jerdegi qazaq mektepterine muğalimder daýındaw üşin ğana qazaq tilinde pedagokïkalıq joğarı oqw orındarı boldı.  Al, qalğan: texnïkalıq, medïcïnalıq, xalıq şarwaşılıq, awıl şarwaşılıq t.b. joğarı oqw orındarınıñ bäri orıs tilinde oqıtıldı. Texnïkwmdar tügel orısşa sabaq oqıttı. Balabaqşanıñ bäri orısşa boldı. Jetim balalar üýleri tek orıs tilinde söýlep, orısşa tärbïe berdi. Qoğamdıq kölikte, dükenderde, köşede, awlada t.b. osındaý orındarda negizgi til – orıs  tili boldı. Mekemeler qazaq tilinde jazılğan ötinişti qabıldamadı. Qazaqtıñ qazaqşa söýlegeniniñ özi jañalıqtaý qabıldandı. Orısşa bilse sawattı, orısşa bilmese sawatsız dep esepteldi. Söýtip, qazaq tili tuqırtılıp, qurdımğa kete jazdadı. Bul – täwelsizdikke  deýingi qazaq tiliniñ jaý-küýi edi.

Qazir tilimiz – «Memlekettik til» därejesin aldı. Qazaq mektepteri köbeýdi. Är mektepte keminde 2-3 sınıptan birinşi sınıp oqwşıları bar. Joğarğı oqw orındarınıñ bärinde qazaq toptarı bar. Joğarıda aýtılğandardıñ bäri qazaq tiline köşken. Bul turğıda qazaq tiliniñ damwı, alğa baswşılığı baýqaladı.

Degenmen, äli de, qazaq tilin qoldanwda kemşin tustarımız joq emes. Mïnïstrlerimiz ben depwtattarımızdıñ köbi orıs tiline beýim. Qujattardıñ köbi orısşa daýındaladı. «Memlekettik jumıs istew üşin, memlekettik tildi bilw kerek» dep talap qoya almaý otırmız. «Batıstıñ, amerïkanıñ  demokratïyası damığan» dep awzımızdıñ swı qurıp, birdeñe bolsa solardan ülgi alwğa tırısamız. Biraq solar memlekettiñ tilin bilmeýtinderdi memlekettik jumısqa almaýtının baýqamağan bolamız. Qudaýı körşilerimiz Qıtaý men Reseýde  de memlekettik tildi bilmeýtinderdi  mïnïstr qılıp tağaýındamaýdı, depwtat etip saýlamaýdı. Körşilerimiz ben damığan elderdiñ  bundaý ülgisin elemegen bolamız. Qazir orıs mektebindegi oqwşılardıñ jartısı qazaq balaları. Sebebi, özderi orısşa oqığan ata-analar balaların äli orıs mektebine beredi. Orıs mektepteriniñ qısqarmawına, onıñ jabılıp qalmawına at salıswda. Orıs tiline, orıs ultına qızmet etwde. XX ğasırdıñ basında Mustafa Şoqaýdıñ: «Bala qaý tilde bilim alsa, sol ultqa qızmet etedi» degen sözin däleldep jür.

Täwelsizdigimizdiñ bir jetistigi – sırttağı qazaqtarımızdı jïnawımız. Keñes kezinde bundaý mümkinşilik berilmedi. Bärin Mäskew şeşti. Al olar Qazaqstanda qazaqtardıñ sanınıñ köbeyuine müddeli bolmadı. Kerisinşe, qazaqtıñ sanı azaýıp, basqa ulttardıñ sanınıñ köbeyuine müddeli boldı. Sol sebepti 1941-1945 jıldar arasında qazaq jerine basqa ulttardı toğıttı. Odan keýin «tıñ ïgerw» degen sıltawmen tağı da basqa ulttardı tökti. Sonıñ saldarınan qazaqtardıñ paýızdıq sanı azaýıp, ulttıq bet beýnesi kömeskilene bastadı. Tilinen, salt-sanasınan, ulttıq qundılıqtarınan aýrılıp qala jazdadı. Qudaýğa şükir, qazir Qazaqstanğa kimdi şaqıramız, qanşa adamdı qabıldaýmız, onı ékonomïkalıq qwatımızğa baýlanıstı özimiz şeşemiz. Täwelsizdik alğannan beri bir mïllïondaý qazaq ata jurtına jïnaldı. Bular ösip-önip 10-15 jıl köleminde eki esedeý boladı. Äli de keletinder barşılıq. Qazaq öz jerinde, ata jurtında köbeyuge mümkindik alıp otır. Deýturğanmen, sırttağı qazaqtardıñ kelwine qırın qaraýtındar da joq emes. Olar qazaqtardıñ köbeýip, memelekettik tildiñ bel alwınan qorqadı. Biraq, tübi, Qazaqstanda memlekettik til öz küşine enetinine daw joq.

Täwelsizdiktiñ tağı bir jemisi – aqparat alw oñaýladı. Ğalamtor arqılı kez-kelgen eldegi täñerteñgi bolğan jañalıqtı tüste bilip otıramız. Şet eldegi jañalıqtardı Keñes kezinde jalğız «Azattıq» radïosı arqılı ğana estïtin edik. Onıñ özin öşirip, durıs tıñdatpaýtın. Tıñdağanıñdı bilip qoýsa basıña bäle bolatın. Al qazir ğalamtor  arqılı kez kelgen aqparattı alw oñaýladı. Qalta telefonıñ arqılı da aqparat ala alasıñ.

Biraq ta ğalamtor arqılı jastarımızdı buzatın jat ïdeologïya da kirip jatır. Radïkalïzmge tolı jat ağımdar jastarımızdı öz qatarına qoswğa tırıswda. Biz talanttı bolwmen birge eliktegiş xalıqpız. Jañalıqtı tez qabıldap, tez ïgerip ketemiz. Osı qasïetimizdi jat ağımdağılar tïimdi paýdalanıp jür. Bir bölim jastarımızdı «Egova kwägerleri» özderine tartıp, «Ata-ana, twğan-twıstarıñdı, dos-jarandarıñdı tıñdamañdar. Tek qana Egovanıñ aýtqanın tıñdap, solardıñ jolımen jüriñder» dep ïdeologïyasın tıqpalawda. Endi bir bölimi «Krïşnağa kiriñder» dep taqırbastanıp, barabandarın qağıp jür. Ïslam bağıtındağı radïkalïster «namaz oqımağandardıñ bäri – käpir» dep, erkegi qawğa saqal qoýıp, qısqa balaqtı şalbar kïyude. Al, äýelderi qara xïdjappen tumşalanıp jür. Bulardıñ barlığı aqparat alwdıñ oñaýlağanın paýdalanıp, ğalamtor arqılı öz ïdeologïyasın taratwda. Nağız ömirge közqarastarı turaqtanbağan keýbir jastarımız olardıñ jalğan wağızdarına senip qalwda. Solardıñ qatarın köbeýtwde. Bul –aqparat alwdıñ oñaýlawınıñ keri äseri bolwınan bolıp tur. Özderiñiz oýlañızdarşı,  bir balamız  Egovağa kirdim dep onıñ kitabın jattap bir burışta, ekinşi balamız Krïşnağa kirdim dep taqırbastanıp ekinşi burışta barabanın qağıp otırsa, üşinşi balamız Ïslam dinindemiz dep Quran oqıp otırsa, erteñgi küni otbasımızda qandaý bereke-birlik boladı? Ärqaýsısı özi kirgen dinin madaqtap qırqıspaý ma? Bul sektalardı qoldap, qarjı bölip otırğan şeteldikterdiñ maqsatı – qazaqtıñ birligin buzw. Söýtip bizdi qırqıstırıp, keñ dalamız ben mol baýlığımızdı tegin ïemdenwdiñ amalı. Sondıqtan özimiz saq bolıp, basqalardıñ ïdeologïyasına ermeý, «barlıq qazaq – bir qazaq» dep birlikte bolğanımız abzal.

Batıstıñ ğılımı, bilimi, texnïkasımen birge ïdeologïyasın da kirgizip alğan Oñtüstik Koreý eliniñ aldıñğı qatarlı ğalımdarı qazir dabıl qağwda. Koreýler negizinen – bwddïzm dininde. Batıspen qarım-qatınstarı damımaý turğanda Koreyada xrïstïan dinindegiler 3% bolğan eken. Al qazir olardıñ sanı 35%-ğa köbeýip ketken. Buğan koreýler alañdawlı.

Şet eldiñ endi biri qızdardı, äýelderdi azğırwda. «Bir eldi mıltıqsız jawlap alğıñ kelse, aldımen äýelderin azğır» degen söz bar. Äýel – urpaq äkelwşi, äri tärbïelewşi. Azğan äýel – azğan urpaq tärbïeleýdi. Azğan urpaq Otanın, Elin qorğaý almaýdı. Sondıqtan qızdarımızdı jat ağımdardan saqtaý bilw kerek. Ol üşin qızdarımızğa ulttıq qundılıqtarımızdı turaqtı türde siñirip otırw kerek. Bizdiñ ïdeologïyamız – ädet-ğurpımızğa, salt-sanamızğa, mentalïtetimizge, ulttıq qundılığımızğa negizdelwi kerek.

Al, uldarımızdı ata-babalarımız: «Malım janımnıñ sadaqası, janım arımnıñ sadaqası» dep tärbïelegen. Qazir, batıstıñ materïaldıq qundılığna negizdelgen ïdeologïyasına eliktegen, ömirge közqarastarı turaqtanbağan biraz jastarımız: «Arım aqşanıñ sadaqası» dep jür. Bul ökinişti-aq!

Şet eldiñ ğılımın, bilimin, texnïkasın meñgereýik. Biraq ïdeologïyasın almaýıq. Ïdeologïyamızdı ulttıq qundılıqqa negizdeýik. Sonda Mäñgilik el bolamız.

Nazraxmet QALÏ




Pikir üstew

É-poşta mekenjaýıñız jarïyalanbaýdı. Mindetti örister * tañbalanğan

Back to Top ↑