banner-top12

Zamandas 00204997

Qosqan waqıtı Qaraşa 25, 2011 | 679 ret oqıldı | saýtqa qosqan shalqar

0

Täwelsizdik şejire tarïxın paraqtaýtın bolsaq…

 

Täwelsizdik şejire tarïxın paraqtaýtın bolsaq, talaý mañızdı oqïğalarğa kwä bolatındığımız sözsiz. İrgemiz keñeýip, bwınımız bekigen tusta batıl qadamdarğa bet alwımız Täwelsizdiktiñ arqasında mümkin bolğan ister edi. 1992 jılı qazaq Toqtar Äwbäkirov ğarışqa uşqanda börkin aspanğa atıp edi. Al, 1994 jılı ekinşi qazaq Talğat Musabaevtıñ kökke köterilwi qazaqtıñ qwanışın tağı bir eseledi. Osı sïyaqtı sanalwan oqïğalar elimizdiñ märtebesin köterip, mereýin üstem etti. Endi tarïx betterine altın äriptermen jazılğan mañızdı oqïğalarğa jeke jeke toqtalıp ötsek.

 

ŞİLDE 1994 jıl

… Şildeniñ biri küni el ömirindegi elewli oqïğa bolğan edi. Däl osı küni tağı bir qazaq azamatı ğarışqa köterildi. Ol Talğat Musabaev edi. Aspanğa altı aýlıq saparğa Talğat Musabaev Reseýlik  YUrïý Malençenkomen birge attandı. Ğarışkerlerdi Baýqoñır aýlağınan şığarıp salw räsimine Prezïdent Nursultan Nazarbaevta qatıstı. Talğat Musabaev elge törtinşi qaraşa küni qaýta oraldı däl osı tarïxï oqïğanı  büginde QR Ulttıq ğarış agenttigi törağası Talğat Musabaev bılaýşa eske alğan bolatın:

musabaev

TALĞAT MUSABAEV

Ğarışqa alğaşqı saparıma ÉO-16 ékspedïcïyasınıñ ékïpaj bortïnjeneri bolıp «Soyuz TM-19» ğarış kemesimen  «Mïr» orbïtalıq kompleksine attandım. Keme komandïri YUrïý Malençenko ekewmiz «Baýqoñır» kosmodromınan 1994 jılı 1 şilde küni uştıq. Saparımız 126 täwlikke sozıldı. Jalpı uzaqtığı 11 sağat 7 mïnwt boýında aşıq ğarışta jumıs atqardım. «Mïr» beketinde reseý ğarışkeri Valerïý Polyakov, Aleksandr Vïktorenko, Elena Kondakova, nemis astronavtı Wlf Merboldpen birge jumıs atqardıq. Jerge 1994 jılı 4 qaraşada qaýtıp oraldıq. Bizdiñ ékïpajdı jerde Elimizdiñ Prezïdenti qarsı aldı.

Sezimder, émocïyalar köp boldı. Alaýda, eñ bastısı Jermen, Otanmen baýlanıstı bolatın sezimder ğarışta jerdegiden de küşeýe tüsedi eken. Orbïtada bolğanda, şınımen, öziñdi jer turğını retinde köbirek sezinesiñ, ğarıştan memleketterdiñ şekaraları körinbeýdi ğoý. Äýtkenmen, meniñ käsibï jäne adamï qasïetterim arqılı äriptesterim bükil qazaq ultı jöninde pikir ustaýtının men ünemi esten şığarmadım.

Aşıq ğarışqa alğaş şıqqan kez «Mïr» stancïyasınıñ däl meniñ Otanımnıñ üstinen uşıp bara jatqan sätimen säýkes keldi. Men uşqıştardı basqarw ortalığına «Qazaqstannıñ üstinen uşıp bara jatırmız!» – dep xabarladım. YUrïý Malençenko ekewmiz Balqaş, Alataw, Almatı, Aral teñizin anıq kördik. Bul men üşin köñil tolqıtarlıq sät boldı. Awasız keñistikke alğaş şığar aldında bizdiñ ékïpajğa Otanım bata bergendeý äserde boldım. Sodan beri ğarıştan qarağandağı Qazaqstannıñ körinisi jaqın adamımnıñ beýnesi sekildi meniñ jadımda mäñgi saqtalıp qaldı. Sondıqtan da, ğarış Otanğa degen sezimdi sözsiz arttıradı, bul şeksiz, ğalamdıq patrïotïzm sezimi.

Meniñ ömirimde, ğarışker bolwımda, ärïne, Nursultan Äbişulı Nazarbaev erekşe orın aladı. Onıñ qoldawınıñ arqasında bort ïnjeneri, xalıqaralıq ékïpaj komandïri retinde meniñ üş ret ğarışqa uşwıma mümkindik twdı. Men Elbasına meniñ ğarıştıq tağdırıma köñil bölgeni üşin ärqaşanda rïzamın, bälkim, älemde ğarıştan öz ultınıñ ğarışkerin birneşe ret qarsı alğan Memleket basşıları kemde-kem şığar.

Ğarışqa ekinşi jäne üşinşi ret saparğa men qazaq bolıp tuñğış ret kemeniñ jäne ékïpajdıñ komandïri bolıp attandım. Ğarışqa ekinşi saparımda älem tarïxında alğaş ret men Elimizdiñ Astanasınıñ aşılw saltanatına ğarışta uşıp jürip qatıstım. Üşinşi saparda tağı älem tarïxında alğaş ret ékïpaj quramında dünïedegi tuñğış ğarış twrïsti Denïs Tïtonı alıp uştım. Saparlarğa daýındıqtar men saparlar kezindegi qïındıqtar öte köp boldı. Olar bölek äñgime bola aladı.

Bïıl YUrïý Gagarïnniñ alğaş ğarışqa uşqanına 50 jıl, birinşi qazaq ğarışkeri Toqtar Äwbäkirovtiñ ğarışqa uşqanına 20 jıl jäne xalıqaralıq ékïpaj komandïri retinde tarïxta tuñğış ret alğaşqı ğarış twrïsin alıp ğarışqa uşqanıma 10 jıl toladı.

Däl osı merekelermen barşa qazaqstandıqtardı şın jürekten quttıqtaýmın. Öýtkeni,  bul bizdiñ birlesip qol jetkizgen jetistikterimiz.

Elimizdiñ täwelsizdigi tuğırlı, elimiz eñseli, aspanımız aşıq, täwelsizdigimiz bayandı bolsın!

08 jeltoqsan 1997 jıl Prezïdent Jarlığımen Qazaqstan Respwblïkasınıñ Köşiqon demografïya jönindegi agenttigi qurıldı.

Yakeg

Wälïxan Qalïjan

         Qazaqstan egemendigin alğannan keýin ülken bir mäsele bul köşi-qon mäselesi boldı. tarıdaý şaşırap ketken qazaqtıñ basın qosw Prezïdentimizdiñ eñ ülken sayasatınıñ quramdas böligi bolıp sanaldı. Alğaş egemendigimizdi alğannan keýin Türkïyağa resmï saparı boldı. Sol saparı kezinde Türkïyanıñ äwejaýında san mıñdağan Türkïyalıqtarmen birge özimizdiñ qandas qazaq bawırlarımız şıqtı. Sol qazaqtardıñ bal-bul jaýnağan jüzderi äli künge deýin meniñ köz aldımda tur. olar sol äwejaýda Abılaý!Abılaý! Aqsarbas! Nursultan dep aýğaýlap, jerge tizerlep, jerdi süýip jılap jatqandığın kördim. Äwejaýda 5 qoýdı 5 jigit ayaq-sïrağın baýlamaý, tizege salıp, alqımdarınan tartıp jiberdi. Söýtip qurbandıq şaldı. Osı kezeñderden bastap, Prezïdentimizdiñ sırtta jürgen otandastarımızdı  qaýtarw mäselesiniñ basqa qırınan kelw sayasatı ornığa bastadı. Sondıqtan da dünïejüzi qazaqtarınıñ qawımdastığı qurıldı. Qawımdastıqtıñ törağası bolıp Prezïdenttiñ özi bekidi. Üş ülken qurıltaý ötti. Saýıp kelgende osı köşi qon sayasatınıñ alğışarttarı bizdiñ egemendigimizben birge keldi. Ärïne, eñ alğaşqı kezeñderde köşi-qon sayasatında arnaýı zañ bolğan joq. Onıñ bäri äsirese mınaw Moñğolïyadağı qazaqtardı alıp kelw retinde mınadaý sättiñ kwäsi boldım. Sol kezdegi Moñğolïyanıñ Prezïdenti Oçervard mırzamen kezdesw sätinde Bizdiñ prezïdentimiz sol öñirdegi qazaqtarmen kezdesti, parlamenttik kezdesw men ülken jïın boldı. Sonda prezïdentimiz: – Oçervard mırza, sen meniñ qazaqtarımdı qaýtar,-degendi aýttı. Sol kezeñde ol jerde 80 mıñ qazaq turadı eken.Äñgime solaý örbidi de eñbek şartımen alğaşqı Moñğolïyadağı qazaqtar kele bastadı. SKeilip ornığa bastadı, biraq 1997 jılı köşiqon sayasatınıñ osal tustarı kezdese bastadı. Eñbek şartımen kelgen qandastar memlekettiñ tarapınan durıstap järdem ala almadı, olar osında qalıp Qazaqstannıñ azamattığın ala almadı sondıqtan da köştiñ beti keri qaýta bsatadı. Men sol kezeñderde egemen Qazaqstan gazetiniñ bas redaktorı bolatınmın. Osı ndaý mäselelerdi körgennen keýin «Egemen qazaqstan» gazetinde ülken maqala jarïyalattım. Avtorı Gülzeýnep Sädirqızı. «Qazaqtıñ köşi nege keri ketti» degen atpen jarıq körgen problemalıq maqala. Sol maqalanı ükimetke jiberdik. Sodan keýin Parlamenttiñ törağası, mädenïet älewmettik komïtetiniñ törağası akademïk Joldasbekovke jiberdim. Osı bir ülken ürdis twğızdı. Ol kisi gazette şıqqan maqalanıñ negizinde zañ jasaw kerek dep osı mäseleni qolğa alwdı sol kezdegi mäjilistiñ birinşi şaqırılımınıñ depwtatı jwrnalïst, aqın Äkim Isqaqqa jükteýdi. Äkim Isqıq ol meniñ şäkirtim, jas alaş gazetinde jürgende mekteptiñ muğalimi bolıp jürgen jerinen Oñtüstik Qazaqstan oblısı boýınşa menşikti tilşi etip alğanmın. Sondaý bilikti, bilimdi, közi qaraqtı azamat. Äkim osı zañ jobasın daýındawğa kirisken eken. mağan telefon şalıp, osığan baýlanıstı derekteprdi berwdi suradı, men berdim. Sosın osı zañ jobası daýındaldı. Xalıqtıñ «Köşi qonı» deýtin zañ jobası Eemen elimizdiñ parlament tarïxında eñ alğaş qazaq tilinde jasalğan zañ jobası. Sol daýındalğan zañ jobası ol kezde Ükimettiñ tarapınan da zañ jobası daýındaldı, bastamaşılıq nïetpen Äkim Isqaq tarapınan zañ jobası daýındaldı Äkim Isqaq sol ükimetten kelgen zañ jobasımen özi bastağan zañ jobasın biriktirip otırıp ortaq zañ jobasın daýındadı. Ol 1997 jılı 8 jeltoqsanda qabıldandı. Al endi mına ülken pikirtalas, aýtıs zañ qalaý talqılanğandığı jöninde zañ jobasınıñavtorı Äkim Isqaq tolıq aýtıp beretin şığar degen oýdamın.

Dünïejüzi qazaqtarınıñ qurıltaýı jöninde.

Dünïejüzi qazaqtarınıñ üş dürkin ülken qurıltaýı ötti. 2001 jılı Türkistan qalasında ötken ekinşi qurıltaý jöninde meniñ esimde qalğanı, osı kezeñderde Prezïdentimiz söz söýledi. Jer jerdegi qandastarımızdı  Qazaqstanğa alıp kelwdiñ tek memlekettik jolın ğana emes, onıñ dïplomatïyalıq jolmen alıp kelw kerektigin aýttı. Sonımen birge, büginde qaltası qalıñ, bïzneste jürgen azamattardıñ da qarap qalmaý, sırtta jürgen azammattardı elge şaqırıp, tïisti kömek türlerin körsetwlerin tapsırdı.Oındaý ülken sayasattıñ arqasında bügingi künge deýin bir mïllïonğa jwıq bizdiñ étnïkalıq qazaqtar öz otanına oraldı. Köptegen Memelekettik turğıda qamqorlıqtar jasaldı. Eñ alğaşqı kezeñderde osı köşi qonğa säýkes kelegn bawırlarımızdı üý-jaýmen qamtamasız etw közdelgen bolatın. 1997-1998 jıldıñ aralığında Ükimettiñ qarızı 2 jarım mïllïyard teñgege jetti. Sondıqtan kelgen bawırlarımız üý ala almaý qaldı. Sebebi, ärtürli is şaralar mısalı tenderderler ötkizip üýdi alw maqsatında soll kezderdegi qajetti üýlerdi tabw qïın boldı, köşi-qon sayasatında jürgen bizdiñ keýbir ağaýındarımız naşar üýlerdi qımbat bağalarğa alıp, byudjetten bölingen qarjınıñ talan-tarajğa tüswine jol berdi. Osınıñ retinen birneşe köşiqon törağaları zañ aldında jawapqa tartıldı. Men özim sol kezeñderde osı köşi qon sayasatına baýlanıstı senat pen mäjilistiñ ortasında köşi qon jönindegi birlesken komïssïya qurdım. Sol komïssïya törağası bolıp saýlandım. Sonıñ nätïjesinde biz köptegen azamattıq alw mäselesine baýlanıstı usınıstar berdik jäne sol kezeñderde qazaqstannıñ azamattığın alw qïınğa soqtı. Söýtip biz étnïkalıq qazaqtardıñ azamattıq alwına baýlanıstı qazaqstan azamattığı jönindegi zañ jobasına tïisti özgerister engizdik. Sonıñ nätïjesinde minekeý bügingi künge deýin Qazaqstanğa kelgen bawırlarımız arı ketkende bes aýdıñ nemese üş aýdıñ işinde Qazaqstan azamattığın alw mümkindigine ïe boldı. Munıñ bäri osındaý komïssïyanıñ qurılwınıñ nätïjesinde. Öýtkeni biz Ükimettiñ mazasın alıp, osındaý mäselelerge qaýta-qaýta nazarın awdarıp otırdıq. Ekinşi bir mäsele mısalı Özbekstanda jılını bir aq ret Özbekstan azamattığınan şığarw räsimi ötedi eken jäne är adamğa 100 dollar köleminde aqşa tölew qajet eken. Osı mäseleni de Ükimettiñ aldına qoýıp, dïplomatïyalıq jolmen osı mäseleniñ oýdağıdaý şeşilwine mümkindik jasadıq. Dünïejüzi qazaqtarı qawımdastığındağı aýtılğan mäselelerdiñ töñireginde qazir qazaqstanda onnan astam köşi qonmen aýnalısatın qoğamdıq uýımdar qurıldı. Solarmen birge köptegen jumıstar atqarıldı mısalı Almatıda respwblïkalıq oralmandardıñ «Asar» degen uýımı bar. Moñğolïya dan kelip Mäskewde oqıp, kandïdattıq qorğağan jas jigit Qaýrat Bodawxan deýtin azamat basqaradı. Solarmen birlese otırıp biz Almatınıñ tübinde Baýbesik degen ülken awıl jasadıq. Qarjısınıñ barlığın jeke adamdar köterdi, biraq bizdiñ jer alıp berwge septigimiz tïdi. Jäne ïnfraqurılımın jasawğa mısalı jol salındı, mektep, sw jüýesi salındı. Qazir ülken bir oralmandırdıñ awılı qalıptastı. Qazir Astanada Nurbesik deýtin jaña Türiktermen birge jobanı jüzege asırwdı bastadı. Bolaşaqta osı Astanada da sondaý oralmandardıñ awılı boý köteretin boladı. ol jerde beýimdelw ortalıqtarı, käsipke bawlw, zañ turğıda kömek alw mäseleleri şeşiledi. Bolaşaqta alıstağı qandastarımız üşin tïisti ıqpalın tïgizedi ğoý dep oýlaýmın.

Alıstağı qandastarına nazar awdarwda Resewdiñ de sayasatı qazir basqa arnağa burıla bastadı. Mısalı, reseý basına sondaý kün twıp turmasa da bükil slavyan tektes, orıs tildi jalpı adamdardı Reseýge şaqırıp jatır. Bir  ğana Kalïnïngrad oblısınıñ gwbernatorı 300 mıñ adamdı qabıldawğa, jumıspen qamtamasız etwge daýın ekendigin mälimdedi. Sondıqtan da Reseýdiñ özinde de üş bwındı şakarağa ornılastırw, mamandardı iri-iri önerkäsipterge şoğırlandırw, jası kelgen adamdardı qara topıraqtı aýmaqtarğa ornalastırw mäselesin qolğa alıp jatır. Sondıqtan da osı Qazaqstanda da köşi qon mäselesin tek elge kelsin degen maqsatta emes, «Nurlı köş» bağdarlaması qabıldandı, sol boýınşa kelgen adamdardı qonıstandırıp qana qoýmaý olardı eñbekpen qamtw mäselesin şeşw kerek. kelgen adamdardıñ işinde ğalımı da bar, şaxter, muğalim, däriger, ärtisi bar bäri bazar jağalap ketti, elge kelgennen keýin ol alğaşqı kezdeñderde jarsqanmenen ornıqqan, ékonomïkası nıq Qazaqstan üşin bul uyat sayasatqı aýnaldı.

«Nurlı köş» bağdarlamasınıñ ayasında  jaqsı äñgimege qarağanda, sın köp aýtılad. Sizdiñ oýıñızşa bağdarlama öz därejesinde  fwnkcïyasın orındaý alıp otır ma?

–         Ärtürli pikir bolğanımen memlekettik sayasat bolwı kerek. «Nurlı köş» memelekettik sayasat. YAğnï, biz ol adamdardı qaý jerlerge qonıstandırwımız kerek? Mısalı: Bizdiñ soltüstikti alsaq, ulttıq quramı jağınan azbız. Al endi Moñğolïyadan kelip jatqan qandastarımızdıñ ata tegi özi sol Soltüstik qazaqstan oblısı, Qostanaý, Kökşetaw öñiri. YAğnï olar osında kelgende öziniñ ata babalarınan qalğan genetïkalıq kodı bar twğan jerine kelmegende qaýda kelwi kerek? Sondıqtan da osı bağdarlama boýınşa sol jerlerde üýler salınıp, ol jeñildetilgen tärtippen nesïege alınıp , onı alw üşin jumıs közderin aşıp, şağın önerkäsip orındarın iske qosw kerek. Mısalı men jaqında ğana Oñtüstıq Qazaqstan oblısında bolıp, «Asar» möltek awldanında boldım. 450 den astam Kottedj salınıp tur. Adamdar turıp jatır. Xalıqpen kezdestim, osı 450 januyağa kömektiñ keregi joq. Olarğa Ükimettiñ tarapınan ülken qamqorlıq jasalğan. Är üýdiñ qasında jılıtw qurılğıları tur /teplïca/. Onda olar qızanaq-qïyarların ösirip, jılına eki-üş märte önim alıp sonı satıp kün körip otır. YAğnï olardıñ bäri meýramxanalarmen, asxanalarmen memlekettik organdardağı tamaqtandırw jüýesimen baýlanıstar ornatqan. Sondıqtan da olar alısqa at terletpeý aq bir jerde qızmetterin istep jatır. Balaları oqıp jatır, üýinde otırıp aq jumısın bitirip otır. Sondaý-aq qostanaý da da öndiris orındarı aşılıp şağın jumıs közderi iske qosılıp jatır. Kelgen oralmandardıñ barlığın biz Almatı, Şımkent, Jambılğa qalaýşa qonıstandıra beremiz? 2 jarım mïllïon xalıq onsız da Oñtüstik Qazaqstanda otır. Sondıqtan da olardıñ barlığın sansıratpaý eñbek reswrstarına baýlanıstırwımız kerek. Bul zamanawï sayasat. «Nurlı köş» bağdarlaması arqılı olardı qalağan jerlerine emes, basqa da  jerlerge zorlap otırğızıp jatır degen sayasattı estip jatırmız ol durıs emes.

–         Mısalı olar Qazaqstannıñ azamattığın alğannan keýin, elimizge äbden qonıstanğannan keýin 5 jıldan keýin köşkisi kelse üýin satadı da kez kelgen oblısqa barıp, köşip ketedi. Sondıqtan da bizge olardı turaqtandırw üşin belgili bir sayasat kerek. «Nurlı köş» bağdarlaması mine, soğan arnalğan. Däl qazir parlamentte «Köşiqon sayasatına» baýlanıstı jaña zañ jobası jatır. Özderiñiz bilesizder, Prezïdenttiñ jarlığı şıqtı, sol jarlıq qa baýlanıstı osı köşiqon sayasatınıñ deni, negizgisi işkiister  mïnïsterligine berilip otır. Burınğıdaý xalıqtı eñbekpen qamtamasız etw mïnïsterligine emes, ol mïnïsterlik negizinde kvota bölwmen aýnalısadı da, negizgi uýımdastırw jumıstarınıñ barlığı işkiister mïnïsterligine ötedi. Sondıqtan da osı mäselege biz nazar awdarwımız kerek. Sebebi, osı köşi qonnıñ jelewimen kimder kelip jatır, olardıñ arasında kimder jür? Qalaý bolğanda da memleketimizdiñ qawipsizdigi birinşi orınğa şığwı kerek. Ekinşi mäsele, mısalı küýewi qazaq, äýkli basqa ulttıñ ökili bolsa äñgime joq. Al endi, äýeli qazaq, küýewi basqa ulttıñ ökilderi bolsa biz onı qalaý şeşwimiz kerek, balalar problemasın qalaý şeşwimiz kerek? alğaşqı kezeñderde mundaý problema joq-tın. Keýin sol Qazaqstandağı naqtı ékonomïkalıq turaqtılıq, xalıqaralıq, ulttardıñ arasındağı tınıştıq saýıp kelgende Qazaqstanğa basqa ulttardıñ köptep kelwine mümkindik berip otır. Qazaqstanğa qazaq emes, basqa ulttıñ ökilderi kelwge müddelik tanıtıp jatır. Sondıqtan da osı mäseleni biz zañmen rettewimiz kerek. Osığan baýlanıstı zañ jobasın qaýta qaraw kerek boldı. Mısalı, twrïst bolıp qıdırıp kele me, Özbekstandağı qazaqtar mısalı qazağı bar özbegi bar 1 mïllïonğa jwıq beýtanıs émïgranttar qazaqstanda jumıs istedi. Munıñ bärin zañmen rettew twralı kezinde biz zañ jobasın qabıldadıq. Söýtip qazir 300 mıñnan astam adamnıñ Qazaqstanğa kelip jumıs istewge mümkindigi bar. Al endi Qazaqstandıq qazaqtardıñ aqşası sırtqa nege ketwi kerek? Zañdastırılğan sol 300 mıñ sırttan kelgender Qazaqstannıñ aqşasın alıp ketip jatır. Biz özimiz üý sala almaýmız ba, qurılıs jürgize almaýmız ba, egin ege almaýmız ba? Sonda qazaqtıñ barlığı papka ustap   bastıq bolwı kerek pe? Jumıs joq deýdi, eñ qurığanda öz üýin sala almaýdı, basqa ult ökilderin jaldap, jumıs küşin paýdalanadı. Osığan baýlanıstı bolaşaqta şegaranı aşıp qoýğandı toqtatwımız kerek. Qarım-qatınas üşin, qıdırıp kelw üşin, twrïstik turğıda äñgime joq al, twrïst bolıp kelip alıp jumıs jasaýdı. Onıñ ekinşi jağı bar. Ol kelgen adamdar zañmen jumıs istemeýdi, salıq tölemeýdi qazınağa aqşa tüspeýdi. Jasırın jumıs jasaýdı. Kelgen adamdardıñ qaýda turatının, qaý jerlerde tirkelgenin biz bilwimiz kerek. Nemen aýnalısıp jatır? Keşki altığa deýin sawdasın jasaýdı al altıdan keýin nemen aýnalasadı? Ärtürli qoğamdıq, dinï uýımdar da bar. Memlekettiñ sayasatına qarsı jumıs jasaýtın toptar bar solardıñ qatarına qosılıp alıp bilgenin istep jatsa biz ne istewimiz kerek? Sondıqtan da işki ister mïnïstïrilgine berwdiñ köşi qon sayasatınıñ uşı osında jatır. Birinşiden biz xalqımızdıñ, elimizdiñ, şekaramızdıñ tınıştığın qorğawımız kerek. Ulttıq turğıdan qarawımız kerek. Kim bolsa sol kirip-şığa beretin surawsız şekara bolmawı kerek qoý bizdiñ şekaramız. Külşeli bala süýmekke jaqsı degen, ärïne Qazaqstan bükil eldiñ qızığwşılığın tanıtıp otırğan şığar. Biraq….

–         Mınadaý derekter keltireýin mısalığa Qazaqstandağı soñğı eki jıldıñ işindegi zañ buzwşılıqtardıñ 70 paýızı sırttan kelgenderdiñ esebinen tüsedi. Urlıq-qarlıq, tonawşılıq solardıñ esebinde. Memlekettiñ tarapınan üýlestirilwi tïis dünïeler.

–         Qazaqstan täwelsizdigin alğanına bïıl 20 jıl tolğalı otır osığan baýlanıstı oýıñızben tüýindeseñiz…

–         Qazaqstan täwelsizdigiñ jïırma jıldığın atap ötwge bet burdı. Osı 20 jılda biz qandaý jetistikterge jettik, ne bitirdik? deýtin bolsaq, 20 jıldıñ işinde …

Gazetke bolsa, daýın materïal bar mende sonıñ işinen qajetteriñdi alsañ boladı.

–         Jalpı elaralıq «Şalqar-2» gazetine degen közqarasıñız qalaý? Gazet twralı bilesiz be özi?  Bul basılımnan qandaý xabarıñız bar?

–         Şalqar gazeti bul eñ alğaşqı şıqqan basılım. Keñes däwiriniñ özinde şıqqan basılım. Sırttağı qazaqtarımız üşin öte qajetti. Kezinde biz usınıs bergenbiz, sol jüzege astı ğoý dep oýlaýmın. Mısalı: kïrïlïcamen birge aqparattardı latın älipbïinde berw, eski arab älipbïimen berw twralı. Keýin bir eki ret qolıma tüskende qarağanımda sondaý närseler bar sekildi. Rezyume sekildi berilgen. Öýtkeni sırtta jürgen bizdiñ otandastarımız onı bilwi kerek qoý. Meniñ usınısım gazette osığan säkes Qazaqstan zañdarınan tüsinikteme berilip otırwı kerek. Kelgen adamdar Qazaqstanda bılaý oýlaýdı da: Otanğa kelsek boldı, bäri daýın tur dep oýlaýdı. Al Qazaqstannıñ da osındağı mıñ ölip mıñ tirilgen qazağı tur emes pe? Äli jağdaýı tömen qazaqtarı bar emes pe? Soñğı kezde bizdiñ zïyalı qawımnıñ arasında bir keleñsiz jağdaýlar boldı. Resmï telearnalarda, Qazaqstan telearnasında bizdiñ köptegen azamattar mısalı meniñ özim qurmetteýtin Jürsin Erman sekildi, Amangeldi Ermegïyaev sekildi azamattar mısalı osı biz oralmandardı nege şaqıramız, Qazaqstanda turıp jatqan qazaqtardıñ jağdaýın kötere almaý jatqanda biz bularğa nege jağdaý jasaýmız degen turğıdan keledi. Saýıp kelgende munıñ ekinşi qırı bar ğoý. Mäselen kelgen köş demografïyalıq mäselemizdi şeşwge ıqpal etedi, sırtta jürgen qazaqtarımızdıñ 4 aq paýızı pensïya jasında. Negizgisi eñbek etw jasında. Munıñ arasında 250 ğılım doktorı bar, 13 mıñnan astamınıñ orta-arnawlı bilimderi bar. Alıstan kelip jatqan oralmandar Qazaqstanğa masl bolıp otırğan joq. Qaýta öz tirşiligin özderi jasap jatır. olardı kişkene demep, beýimdep jibersek bolğanı. Al endi osı oralmandardı sayasatqa paýdalanıp jürgen bizdiñ azamattarımız bar. Eline, jeriñe kelip nege bulaý jasamaýdı, Ükimet eşteñe bermeýdi nege talap etpeýsiñder, dep aýdap salıp, äsirese saýlawlardıñ kezinde sol ortanı qarsı paýdalanadı. Keýbir syaasï uýımdarğa kirgizip, tartıp sol kezinde kelgen oralmandardı «Rwxanïyat» partïyasına kirgizip aldı. Osı jağına saq bolwımız kerek. Sayasat jağına oralmandardı paýdalanwdıñ qajeti joq. Qazaqstannıñ azamattığın aldıñ, depwtat bolw mindet emes. Qoğamdıq jumıspen aýnalısıp el eñbegiñdi bağalap jatsa depwtat, mïnïster bol, oğan eşkim kedergi jasamaýdı. Öz eñbegimen jetwi kerek oğan sayasï talaptar turğısınan kelip, mindetti türde bir oralmandı ötkizw kerek degen äñgime ol durıs emes. Ötkende men bir top oralmandarmen kezdestim. Şındığına kelgende Qıtaýdan kelgen oralmandardıñ köpşiligi baqwattı. Ömirge beýimdi. Solarğa men mınadaý pikir aýttım: Bastarıñdı qosıp, nege bir uýım qurmaýsıñdar? Qurılğan uýımdar al, sol uýımdar arqılı nege Qıtaýda jürgen bawırlarıñdı äkelmeýsiñder, qonıstandırıp,üý-jaý äperip kömektesiñder dep jatırmın. Prezïdentimiz aýtqan dïplomatïyalıq jolmen bolsa, ağaýınmen de jumıs istewge boladı degen osı. Meniñ oýımşa bul mäselege sayasï män bermeý, buğan ulttıq reñ berw kerek. Ulttıq turğıdan kelgende ğana bul mäselede demografïyalıq jağdaýımız şeşiledi, tilimizdiñ ornığwına äser etedi, kelip jatqan oralmandarımızdıñ köpşiligi xalıqtıñ önerin, qolöner dästürin jandandırıp äkelir jatır. Munıñ bäri saýıp kelgende ulttıq sayasatımızdıñ bir böligi  dep qaraýmın, bizdiñ Ükimet buğan barınşa nazar awdarıp otır. Keşe ğana öz joldawında Prezïdentimiz oralmandar mäselesin tağı da qadap aýttı. Sırtta jürgen qandastarımızdı elge äkelw mäselesi äri qaraý jalğasa beredi. Tek topırlatıp qana äkelw ğana emes, onıñ xalıqqa paýdası jağınan mänge ïe boladı.Bärin ekşep, kim qaý jerde otır, ne isteý aladı, soğan säýkes ornalastırwımız kerek. Sonda ğana biz köşi qon sayasatın jüzege asıra alamız. Sondıqtan da Şalqar gazeti osı sırtta jürgen qazaqtarğa  qazaqstandağı sayasattıñ qandaý ekendigin tüsindirwi kerek. Zañdardan şağın-şağın üzindiler berip, azamattıq alwdıñ jolı mınandaý, Qazaqstanğa kelgende mınadaý mäseleler bar Sizder bilwge tïis sonıñ işinde beýimdelw ortalıqtarı osındaý jerlerde bar, qazir köptegen adamdar Türkimenstannan, Özbekstannan qandastarımız munaýlı ölke Aqtaw, Atırawğa qaraý barıp jatır. Arğı jağında ülken munaýlı aýmağı bar taza oralmandar ğana turatın. Köbisi Jañaözende qonıstanğan kezinde barıp, oralmandarmen kezdesip, jağdaýların eskerip men «Egemen Qazaqstanda» ülken maqala jazdım. Sol maqalada: – Eger osı mäselelerdi qazir şeşpese, bul älewmettik jarılısqa äkeletin top,  keýingi kezde Jañaözende zañ buzwşılıqqa aparıp soğıp, ayağında kelisimge barıp, minekeý sondaý jağdaýlarğa jol bermes üşin aldın alatın sayasat kerek. Şalqar gazetiniñ sırtta jürgen öz oqırmandarı bar. Solarğa osındaý naqtı aqparat közi arqılı  mağlumat berilwi kerek. Şalqardan sonıñ bärin oqıp olar: Ïya, men elge barsam osındaý jeñildikter bar eken, zañdılıqtarı mınadaý eken, osığan beýimdelw qajet eken degen sïyaqtı , baj salığınan bosatıladı ekenmin mınadaý zañı bar eken, kedennen men neni ötkize alamın degen suraqtarğa jawap alwı kerek. Mısalı: Kedenge kelip olar: Köligimdi, stanogımdı keden bajınsız ötkizip ber dep jatadı. Onıñ barlığınıñ öziniñ tärtibi bar ğoý. Keýde onı satwğa alıp keledi. Onıñ bäri zañnıñ ayasında jasalwı kerek. Mısalı Germanïya, Ïzraýlda da, Reseýde de solaý. Zañ bärine de ortaq qoý.   Nemen kelseñ onımen kel dep  10 kölik, 10 traktorımen ötkizwge bolmaýdı ğoý. Osındaý osındaý mäseleleri bar. Sonı tüsindirw maqsatında gazet te öz ülesin qossa eken degim keledi.

–         Gazet ujımına aýtar tilegim osı mäseleler töñireginde kişkene komentarïýler, tüsiniktemeler berip otırsa degen tilek. Jazıp qana qoýmaý, sol komentarïý janına köşi qon sayasatına qatıstı tïisti mïnïstrliktiñ, quzırlı orındardıñ mamandarı jawap bergen tüsiniktemesin berse. Stïxïyalıq jağınan qandaý bolğanda da köşi qondı rettew kerek. Qudaýğa şükir barlıq memleketterde elşilikterimiz, konswldarımız qızmet etedi, solarğa tirkep, kezeñ-kezeñimen ret-retimen äkelwimiz kerek. Byudjet ten oralmandarğa bölingen qarjı sol qalpında tur, qısqarğan joq. Aqşa bar, zañmenen rettep bawırlarımızdı elge äkelwdi jaqsılap jorlğa qoyuwımız kerek. Bul jolda Sizderdiñ gazetteriñiz atqaratın qızmette qomaqtı bolw kerek degen oýdamın. Oqırmandarıñız köp bolsın, şığarmaşılıq tabıstar tileýmin, täwelsizdigimizdiñ 20 jıldığı quttı bolsın! Almatıdan arnaýı kelgeniñiz üşin Sizge raxmet!

            

 15-011-262x350

Äkim Isqaq

         Ömir ötken künder emes, este qalğan künder deýdi. Adam ötkenine bir şolw jasap almasa bolmaýdı. 20 jıl oñaý waqıt emes. Däl osı kün, osı bir künniñ bir säti üşin qanşama adam qan tökti. Osı üşin ata-babalarımız qandastarımız küresti. Naýzanıñ uşımen, bilektiñ küşimen atsalıstı. Şın mäninde armandadı, zarıqtı. Däl qazirgi kezde biz täwelsizdiktiñ qadirin sezine almaý jürmiz be? Meniñşe, äli de qadirin sezine almaý jürgen jaýımız bar. Bizdiñ ärbir azamttıñ negizgi maqsatı sol täwelsizdigimizdi nığaýtw bolwı kerek. Al onı nığaýtw üşin, ékonomïkamız mıqtı bolwı kerek ärbir azamatımızdıñ namısı mıqtı bolwı kerek. Osı kündi ärbir ata-babamız añsadı, armandadı desek artıq aýtqandıq emes. Şınında qarasaq, Täwelsizdiktiñ 20 jıldığı ärbir azamatqa, ärbir qazaqqa äser etetindigi anıq. Keşegi kündi elestetetin bolsaq 1997 jıldıñ qañtar aýı köz aldımnan äli künge deýin ketpeýdi. Mäjilis depwtatımın ol kezde. Ükimetten «Köşiqon twralı» zañ jobası tüsti. Men oğan jumısşı tobınıñ jetekşisi bolıp tağaýındaldım. Köşiqon älemimen tanıswıma twra keldi. Sırttan köşip kelgen ağaýındardı şaqırdım. Özim de biraz kisilermen pikirlestim. Tüptep kelgende qarasam Ükimettiñ daýındağan zañ jobası şïki eken. Nege? Sebebi onda bizdiñ qandastarımızdıñ jağdaýın oýlamağan. Mäselen, bir bapta Qazaqstan respwblïkasına köşip keletinderge bölinetin qarjı jergilikti jerdiñ esebinen dep jazılğan. Al, ekinşi bir bapta: Qazaqstan respwblïkasınan köşip ketetinder Respwblïkalıq byudjetten arnaýı qarjılandırılsın degen. Oýlap qaraýtın bolsañız, munıñ astarında ülken män mağana jatır. Qazaqstan Respwblïkasına köşip keletinder kimder, köşip ketetinder kimder? Öýtkeni jüregi bar, közi qaraqtı ärbir janğa tüsinikti närse. Qazaqstan degenge Otanımız dep köşip keletinder jalğız qandastarımız, bawırlas ağaýındarımız. Al köşip ketetinder özderiniñ Otandarı bar azamattar. Äri bul jerde bosqındarmen biriktirip jibergen köp närseni. Bosqındarmen biriktiretin bolsa bizdiñ Qazaqstan köşkinderdiñ, bosqındardıñ eline aýnalmaq. Osındaý mäseleler üşin köptegen kerağar pikirer dünïege keldi. Osılaý bolğanı üşin Ükimettiñ zañ jobasına jetekşi bolwdan bas tarttım da, Ükimettiñ zañ jobasına qarama-qarsı negizdelgen tuñğış ret qazaq tilinde daýındalğan öz zañ jobamdı usındım  depwtattıq quqımdı paýdalanıp. Ondağı negizgi maqsat, jalpı köşi qon mäselesimen aýnalıswımız kerek öýtkeni qazaqtıñ törtten biri sırtta. Dünïejüzine tarıdaý şaşırap ketken qazaq ağaýındarımız. Ol jerdegi negizgi qoýğan mäselemniñ biri, wäkiletti organ qurw. Al, wäkiletti organ degenimiz sol kezde eñbek jäne älewmetti qorğaw mïnïsteri bolıp kelgen Korjova xanım köşiqon jöninde sol mïnïsterlikte kişkene ğana basqarma bar eken sonıñ özin joq qılıp jiberdi. YAğnï, izdewşisi, surawşısı arnaýı wäkilettik organı bolmaýtın mekeme bolatın bolsa, onda köşi qonmen kim aýnalısadı? Korjova onımen mindetti türde aýnalıspaýdı onıñ da zeýnetkerlermen aýnalısatın waqıtı sol kezeñ bolatın. Onıñ üstine däl sol kezeñ aýlıqtar aýlap keşigip, zeýnetaqılar waqıtnda berilmeý jatqan kezeñ bolatın. Sondaý dağdarıs kezeñinde jergilikti byudjette qaýdan aqşa bolsın? Bizdiñ qandastarımızdıñ köşip kelwine arnaýı üýmen jabdıqtap, jağdaý jasawğa mümkindik joq edi ğoý. Sondıqtan da men arnaýı özimniñ tobımdı qurdım. Tobımızda birneşe depwtattar boldı. Oralman ağaýındarımızdı da sol topqa tarttım. Ondağı maqsat tikeleý Elbasığa bağınatın agenttik qurw jöninde. Elbasımen birge sayasattı jürgizip, barlıq jasalıp jatqan dünïeden xalıqtı aqparattandırw maqsatında. Öýtkeni qazaqtıñ köbeyui ol elimizdiñ qawipsizdigi. Qazaqtıñ köbeyui ol ärbir azamattıñ öziniñ otanında ömir sürip, täwelsizdikti nığaýtwı. Munıñ astarında ülken män mağana jatqandığın anıq sezindim.

Eki zañ qatar mäjiliste de senatta da talqılandı. Oñaý bolğan joq. Buğan 11 aý waqıt ketti. On bir aý boýı Korjova xanımmen şaýqasqanım ras. Tüptep kelgende men sol kezdegi mäjilistiñ de senattıñ da depwtattarına rïzamın. Degenmen jeñis oñaýlıqpen kelgen joq. Jeñistiñ buýırwına mümkindik twğızğan sol kezdegi «Egemen Qazaqstan» jäne «Qazaq eli» gazetine aýtar alğısım şeksiz. Zañ jobasın  xalıqtıq talqılawğa usınwğa berdi. Xalıqtıñ işinde eldiñ jağdaýın, xalıqtıñ jağdaýın keleli mäselelerin keremet biletin adamdar ün qostı. Birneşe, mıñdağan xattar keldi parlamentke. Sonıñ arqasında tüptep kelgen kezde 42 otırıs ötti. Bul az närse emes. Bir zañğa baýlanıstı 42 otırıs ötw degen bul tarïxta qalğan talqılaw boldı. Onıñ mäni de zor. Osı zañ qabıldanğannan keýin meni Sankt Peterbwrgke şaqırdı. Parlamentaralıq assambleya da tuñğış ret SNG deýmiz nemese TMD elderiniñ arasında köşiqon twralı zañ qabıldağan jalğız qazaqstan eken. Mine sondqtan da bizdiñ zañımızdı Reseýdegi ağaýındar da, Belarws, Qırğız ağaýındar da qoldap-qwattap modwldik zañ retinde usınıs berdi.

Ras, bäri de oñaý bolmadı. Zalda qanşama ulttıñ ökilderi bolsa da üş aq adamnıñ qalıs qalwımen basqa adamdardıñ qoldawımen zañ qabıldandı. Men üşin bul eñ qımbat, ayawlı künder. 1997 jıldıñ 8-13 jeltoqsan aralığı. Sol jılım tügeldeý qañtardan astap jeltoqsanğa deýin köşiqon mäselesimen ötti. Sondıqtan da sol jılı şağar bükil qazaqstandıq baspasöz «Jıl adamı» degen ataq berdi mağan. Mäjilis depwtatı-sayasatker retinde. Sondıqtan da bul künderdi umıtw mümkin emes. Bul xalıqtıñ jadında, xalıqtıñ jüreginde saqtalatın künderdiñ biri. Köşiqon sayasatı qaý kezeñde de  durıs bağıtta jüre berse eken, däl qazir aqsap turğan jerleri bar kişkene biraq onıñ ornığıp, tolığıp jüre kele sol köşi tüzeler degen oýdamız. Qazirgi depwtattarğa ol amanat dep bilemin.

– Almatıdan eñ alğaş Astanağa qonıs awdarğan keziñizdegi erekşe esiñizde qalğan oqïğa twralı aýtıp bere alasız ba?

Är arman asqaq erek qoý.

Adaldıq  asıl joldasıñ

Adam bop ötw kerek qoý,

Adamnıñ ulı bolğasın!  Şınında adamnıñ özi namıstan, jüregi jaqsılıqtan, izgilikten turatın bolsa ğana ol adam!  Öz eliñniñ adal ulı bolğanğa ne jetsin?! Astanağa eñ alğaş köşip kelgen kezde bäri ret-retimen ornaý qalıp, bäri keremet qalpında qalıptasa saldı dep aýta salwğa bolmaýdı. Alğaşqı ret osında kelgen kezimizde bizdi qarsı alğan borandı äli künge deýin umıtw mümkin emes. Dalanıñ swıqtığı jan dünïemizge qattı äser etti, äser etkeni sonşa, biz biraz waqıttan keýin şınaýı issaprğa ğana kelip, sol issapar bitkennen keýin qaýta ketetindeý äserde boldıq. Boran urıp turdı, swıq . Ol kezde parlament deptwtatımın. Munda kelsek Parlament äli daýın emes, qurılısı ayaqtalmağan. «Twrïst» degen qonaq üýge ornalastıq. Sırtqa şıqsañ ızıñdağan qattı boran. Biraq, dala qattı swıq bolğanımen işki jüregimizde bir jılılıq boldı. Ol ne jılılıq, ol täwelsizdiktiñ jılwı edi. Täwelsiz eldiñ perzentteri bolğandıqtın, bekerden beker Astanağa awıstırılıp jatqan joq qoý, onıñ tereñine män beretindeý azamatta oýlılıq , tereñdik män mağanası bar köş bolatın bul. Elbasınıñ tereñ sayasatın tüsinwge tırıstıq. Sonı tüsinwge tırısqan depwtattardıñ biri bolwğa tırıstıq. Kelgennen keýin elbası jïnalıs jasap, Aqmola-Qazaqstannıñ Astanası dep jarïyalap arnaýı jïnalıs ötkizdi. Sol jïnalıstıñ äseri bar, odan keýin kelgen kezde de köptegen adamdardıñ nege ekenin bilmeýmin qabağı qatwlı boldı. Bälkim ayaszdıñ äseri, joq älde burıñğı keñestik däwirdiñ äseri me.?…

Äli esimde, oblıstıq jasmtar komïtetinen bizdi bir jas qız qarsı alıp, «Twrïst» qonaq üýine ornalastırıp jattı. Lïftimen köterilip kele jatqanımızda Tölegen Qawnış degen mäjilis depwtatı suraq qoýdı. – Qarındas, atıñız kim? – dep. Ol özi qabağı qars aýrılıp turğan adamnan birnärseni bilgisi kelgendeý nïet jasadı. Söýtip edi, qarındasımız: Étogo znat ne obïzatelno! dedi.   Men sonda qarap tura almaý bılaý dep jawap qatqanım esimde: – Qazaq tilin bilesiz be? Degen suraq qoýdım. Ol ündemedi. Sol ündemegenniñ arğı jağında bilmeýtindigi sezilip turdı, no teper éto obïzatelno! dep aýtqanım esimde. Sol kezde qazaq tiliniñ mäselesi bul jerde tipti sın kötermeýtin jağdaýda edi. Qonaqüýge ornalasqan kezimizde tügel deý gazet-jwrnaldardıñ barlığı Reseýdiki edi. Birde-bir qazaqstannıñ basılımı joq. Täwelsiz elmiz dep mäz bolıp jürsek te birde-bir qazaq gazetin kezdestire almadıq. Bul da bizdiñ namısımızğa qattı äser etti. Sosın poçtağa, onıñ basşılarına xabarlasıp, «Egemen Qazaqstan», «Jas alaş», «Ana tilin», «Qazaq ädebïetin», «Qazaq elin» aldırtqanımızğa biz mäz-mäýram boldıq. Sonıñ özi sanawlı bolıp, tez aq tawsılıp ketetin. Osı waqıtqa deýin arnaýı jerlerde qazaq basılımdarınıñ satılmağandığına men tañ qaldım. Basqaşa sayasatpen, basqaşa tirlikpen ömir sürgen. Äli künge deýin äwejaýda bolğan oqïğa köz aldımda. Äwejaý qızmetkerleriniñ kïingen formasınıñ tüýmelerinde Reseýdiñ jazwı, belgisi turatın. Şınında orısşalaw, Reseýdiñ bağıtına berilgen, soğan beýimdelgen salqın közqarastağı, keñestiñ sayasatımen  Aqmola qarsı aldı bizdi! Elbasınıñ jarlığı, Parlament, Ükimettiñ osında köşip kelwi köptegen toñ bop qatıp qalğan muzdardı eritip, bir jılılıqqa, ädebï künşwaqqa  bölegendeý boldı. Al, sodan keýingi jıldarda qandaý küş äser etkenin bilmeýmin, kün de jılï bastadı. Mine, alğaşqı kezdñdardi eşwaqıtta, eşqaşan umıtw mümkin emes. Ol künderdiñ belesi ömirimizde däl osılaý qalıptasqan bolatın.

–         Bizdiñ gazetimizge aýtar tilegiñiz….

–         «Şalqar-2» basılımınıñ jarıq körip qaýta şığıp jatqandığına şınımdı aýtsam qwanıp otırmın. Sebebi, bul gazet men üşin ıstıq. Bir kezderde, jastaw şağımda bul gazetke de maqalalar bergen kezim bar. Awıldıñ egde tartqan aqsaqalraı üşin bir kezde bul basılım qasqaldaqtıñ qanındaý qasïetti boldı desem artıq aýtpaýmın. Sodan keýin gazet biraz waqıt közden ğaýıp bolğan edi… Men oýlaýmın basılımdarıñızdıñ bir kezdegi oqırmanınıñ basılımğa degen ıqılası äli de solaý bolwı kerek, basılım öz qundılığın joğaltqan joq dep bilem.Aldımızda kele jatqan ülken mereke nawrız quttı bolsın! Tuğırlı täwelsizdigimizdiñ jïırma jılında qalamdarıñız aq qağaz betinde jüýtkï bersin! Barşañızğa şığarmaşılıq tabıs tileýmin, ulı merekelerimiz quttı bolsın!

18 mawsım 2001 jılı  kültegin eskertkişiniñ köşirmesi Astanağa äkelindi.

 imgpreview (2)

Mırzataý Joldasbekov

Bağzı zamandardan xalqımız, bizdiñ babalarımız jasap urpaqqa amanat etip qaldırıp ketken asıl mura ol Qultegin eskertkişi. «Türik qağanatı» zamanınan, Tonıkök, Bilge xan eskertkişteri. Kültegin eskertkişin Japonïyağa awmağan köşirmesin jasatıp, «Osaka» deýtin qaladan 2000 jılı aldırdı. Bul meniñ ömir boýğı zerttep jürgen asıl muralarım, eñ qımbatım meniñ. Jaqınım. Munı awdarğan adammın, jañaşalağan adammın qazaqşağa.Qudaýğa täwba sonıñ arqasında keýin Kültegin de Tonıkök te basqa emes tek qazaqtıñ babaları dep xalıqtıñ sanasına endi. Sonda men aýtaýın eskertkiştiñ köşirmesi samaletke sıýmaý Osakadan Tokïoğa, Tokïodan Sewlge uştı samoletpen. Ol kezde Sewl men Qazaqstannıñ arasında ülken bir Samolet uşatın. Sol samoletke salıp, bizdiñ Almatığa keldi. Almatı men astananıñ ortasında ondaý ülken samolet joq samoletke sıýmaý munı poezdğa jeke vagonğa saldırıp, solaý jetkizgenbiz Astanağa. Kültegin kelip, jarıqtıq şalqasınan şalqaqtatıp ayağımen kirgizdik. Sol kezde men jıladım. Ebil-debil, bilmeýmin nege ekenin? Özimdi-özim ustaý almadım. O, baba oraldıñ ba baba otanıña, asılım aw jettiñ aw sen de qanşa ğasır jattıñ sen añsap 13 ğasır osını añsadıñ sen taban tireýtin jeriñ osı edi ğoý dep kök tiretip ornına qoýdıq. Elbası kelip özi aştı. Ülken tarïxï oqïğa. Biz konferencïya ötkizdik. Ïmanğalï Nurğalïulınan aýnalaýın, özi sol basm bolıp qasımda jürip, mağan ülken dem berip, Türki örkenïentti eli ğajap konferencïya ötkizdik. Türik kindiginen tarağan asıldardı jïnadıq ol jerge. Mustaý Kärimov tiri edi biraq jete almadı. Awrwmın şırağım, dep öz sebebin aýtıp kele almadı. Bärimiz tebirendik sol kezde.

Bir sumdıqtı aýtaýın, Ewrazïya wnïversïtetiniñ bas korpwsı salınğan jerdiñ astı bir kezde zïrat bolğan eken. Türikter osınıñ astın qazğan kezde sumdıq süýek şığıptı. Sol jerde biletin birew aýtıptı mınaw qorım edi, sender musılmansıñdar ğoý mınaw süýekterdiñ bärin bir jerge kömip quran oqıtıñdar dep. Onı eşkim jasamağan. Sonan keýin mında adam aýtsa nanğısız oqïğalar boldı men kelgen kezde. Qudaý saqtasın, tünde esik aşıladı, jabıladı şam janadı, sönedi. Neşe türli dıbıstar şığıp aýqaýlaýdı. Men küzettiñ de sanın köbeýttim osındağı balalar qorıqqannan keýin. Keýbir ıdıstar bıt-şıt bolıp sınad özinen özi. Qudaýğa täwba Kültegin kelgen soñ quran oqıttıq, qudaýı berdik sonıñ bäri pışaq keskendeý tıýıldı. Senesiz be soğan? Bul qudiretti adam bolğan, qasïetti. Qazir el aldıñğı qatarlı eldiñ qatarındamız. Bizben eseptesetin boldı, elimizdi tanïtın boldı, moýındadı. Qazir Qazaqstandı aýtsañ aldımen Nazarbaevtı aýtadı. Elbası Qazaqstannıñ sïnonïmine aýnaldı. Şın solaý bolsa qaýteýin? Ötirik eştene artıq jazıp jatqanımız joq qoý. Allağa mıñ şükirşilik etwimiz kerek, xalqınıñ qamın oýlağan, köşin bastağan azamatqa da täñir jarılqasın aýtwımız kerekpiz. Şükirşilikti köp aýtatın xalıqpız ğoý, qanağatşılmız. Zamanında ärwağıñnan aýnalaýın Zeýnolla Qabdolov ağamız tartıs-talqı köp bolıp ketkende Nazarbaevqa balama joq! dep   jar salğanı bärimizdiñ esimizde. Bolad, şığadı altın qursaq aman bolsa, qazaqtıñ anaları twadı perzentti mundaý. Biraq onıñ da zamanı kelw kerek şığar deýmin. Nurekeñ däl qazir Qazaqstannıñ köşin jaqsı bastap kele jatır. Köş kölikti, bayandı bolsın! Deýmiz.

Men osı kisiniñ janında köpten kele jatqan adammın. Qasında jürgen är saparı bir wnïversïtet. Ülken mektep.  1992 jılı küzde Türik memleketteriniñ alğaş sammïtine bardım Ankarada ötken. Osı kisiniñ tarpsırmasımen Türkistanda qazaq-türik xalıqaralıq wnïversïtetin qurw twralı kelisim-şartqa qol qoýdım. Türkïyanıñ tarapınan Xïkmet Şetïn deýtin Türkïyanıñ sol kezdegi sırtqı ister mïnïsteri qol qoýdı. Däl qazir osı wnïversïtet ülken salawattı wnïversïtetke aýnaldı. Odan şığa sala Ïranğa kettik. Ïranda birinşi ret bolwım meniñ. Barlıq qazaqtar sol jerde jïnalıp, bir meýmanxananı alıptı sol Ïrandardıñ qazaqtarı. Ne isteýmiz mınanı? Degen oýğa keldik. Sosın Elbası mağan tapsırma berdi. Sen meniñ atımnan qandastarımızben kezdesip, sol jïındı uýımdastırsañ dedi. Men kezdestim ğoý. Qudaý saqtasın, Awğanda bolıp, sodan qaşıp şıqqan qazaqtardı kördim, bet awzın opırıp oq julıp ketken. Neşe türli qïyamet qaýımdı basınan qïındıqtı ötkergen. Solarmen kezdestim. Ïran ükimeti bular ne isteýdi, ne aýtadı dep qadağalap, qasımızda özderi boldı. Prezïdentpen kelisip aldım, ol kisi aýttı, Ïrannıñ Prezïdentimen kelisip jatırmın meniñ atımnan sälem aýt, köşem degen eldi köşiremiz dedi. Ïrannıñ Prezïdenti Älïakpar Xaşemï Rafsanjanï  aýttı: – Bul jerge keldi, olar bizdiñ adamımız. Eşkim olarğa qïyanat jasamaýdı, al tarïxï Otanıma qaýtamın dese, jol aşıq kedergi bolmaýmız!-dedi. Aqıldı kisi edi. Sol jerde şäý işip otırğanımızda qaýtardıñ aldında. Osı jerde elşilik aşamın, qasısıñ kelesiñ elşi bolıp? Dedi ğoý Elbası? 1992 jılı. Jazğan basım men qaýdan bileýin? 1993 jılı däl sol jerge elşi bolıp men bardım. Onda ükimettiñ orınbasarı edim. Söýtip, elşilik aştıq. Ïrannıñ törinen üý aldıq. Sol Ïrandağı qazaqtardı şaqırdım elşilikti aşatın kezde. Şirkin aý deseýşi, jasım 87 de dep edi üş avtobws jiberdim Ïrannıñ Kaspïý jağında jağalawda Gorgan, Kwnbet, Bander Türkmen deýtin qalalarda turadı qazaqtar. Üş avtobwspen jetti. Soınñ işinde jası 87 jastağı Nurımşaq degen kisi bolıp ed qarïya. Saqalı selew, sözge şeşen adam. Mırzataý şıraq! dedi. Nursultan ekewiñ Tegerannıñ törinen üý tiktiñder, töbesine tw tiktiñder söýtip Ïrandağı ölgen qazaqtı tirilttiñder! Eki dünïede rïzamın şırağım dedi. Öte iri söýleýtin kisi eken. Jasım 87 de elşi şaqırıp jatır degen soñ qwanışım qoýnıma sıýmaý awırıp twrsam da jettim. Şaqırğan saýın kele beredi dep oýlama, bizdiñ turıp jatqan jerimizge sen kel! dedi. Nawrızda bükil elşilikti alıp toýğa bardım sonda. Sondağı qwanğanın körseñ qazaqtardıñ! Ïranda 2 mïllïon türkimen bar, bäri sol jerlerde otıradı. Qazaqtarmen birge aralasıp turadı eken. Bir-birimen tatw. Sol jerde Türkmenniñ qarïyaları bar eken. Solar: Eý, Nurımşaq! dedi. – sen baqıttısıñ ğoý. Sender jalpı baqıttı qazaqsıñdar! Meniñ elşimniñ bul jerge kelgenine eki jıl bolğan. Seniñ elşiñ kele salıp Ïranğa senderdi izdep şawıp keldi ğoý. Seniñ izdeýtiniñ bar eken ğoý, sen ölmeýdi ekensiñ ğoý,-dedi. Közimnen jas şığıp kete jazdadı. Sol jolı köp sırlastıq. Üýdegi jeñgeñ kişi jüzdiñ qızı ğoý, olardıñ bäri kişi jüz, adaýlar meni küýewbala-jezdesinip, jas qızdardıñ bärin qasıma otırğızıp qoyadı. Mına baldızdarıñ qasıña otırsın dep. Jağamdı ustadım, qanşa sırtta jürse de mınalar bağzı salttarımızdıñ qaýmağan buzbağan eken ğoý dep. Neşe türli äñgime boldı. Nurımşaq aýttı: – Mırzataý, körmegen qoqaýımız joq, biraq Ïran ükimetine raxmet, osılardıñ qoltığına sıýdıq biz, jalğasıp kettik. Elimizden qwdalanıp, amalsız kettik, qïmaý, jaltaq-jaltaq qarap, sonda osı jerge kelgende 4 jılğa deýin kelinder bala kötermedi. Oý, sorlağan ekenbiz ğoý, qurıdıq, joğaldıq dedik. Söýtsek jersinbegen eken, 4 jıldan keýin ğana qaýta bala kötere bastadı. Sol kezdegi qwanışımızdı körseñ, esimiz şıqtı dedi. Endi qazir jağdaýımız jaman emes, biraq armanım elge jetip bir wıs topıraq buýırsa eken deýmin degen.  Tap osı jerden astıma at berse kökeýimde saýrap tur, tötesinen tartsam, kindik qanım tamğan jerge men Mañğıstawğa üş künde jeter edim dedi. Jarıqtıq, ol armanına jete almadı. Kelesi jılı 88 jasında qaýtıs boldı, ïmandı bolğır. Öz eliñde twğan da, öz eliñde turğan da, öz eliñde ölgen de ülken baqıt! Eken ğoý! Meniñ şamamda twğan jerge jete almaý ölgen qazaqtıñ mürdede de süýegi qızıp jatatın bolwı kerek dedi. Men osınıñ bärin Ïrannan kelgennen keýin «Egemen Qazaqstan» gazetinde 1 bet maqala berdim. «Qazaqtar qañbaq emes köşe berer»  degen atpen. Elşi boldıq, onı da kördik, jaman bolğınımız joq. Atamız, babamız elşi bolğan joq, özimiz elşi boldıq, ükimettiñ müşesi boldım. El basqarğan adamnıñ biri boldıq, endi baqıttı emespin dep qalaý aýtarsıñ? Allağa täwba. Balalı-şağalı boldıq, arğı Keñestik zamannıñ da jaqsılığın kördik. Allağa mıñ täwba!

Täwelsizdikti bärimiz birge keregesin kerip, wığın şanşıdıq, şañırağın köterdik, üzigin japtıq, tüñdigin aştıq.

Qazir nemereli atamız. Şöbereli boldım! Qazir eki şöberem bar, atın özim qoýdım. Ülkeniniñ atı Älïxan kişisiniñ atı Elxan. Elxan türik qağanatı zamanında üş ğasır boýı üş aq xanğa Elxan degen ataq bergen. Qudaýqalasa endi meniñ de Elxanım keleşekte el basqarsın dep ırımdap qoýdım. Men kündelik jazatın edim. Sol  kündeligime jazğanım bar eken bılaý dep:

–         Jurt nemere tätti deýdi, res şınında da nemere tätti biraq ol şöbere süýmegenderdiñ sözi,şöbere odan da tätti. Biz qazir Älïxannıñ aldında bükil äwlet bolıp tört ayaqtaýmız, deppin. Sondıqtan meniñ äñgimemdi oqıp otırğan barşa qazaq bawırlarıma şöbere süýiñder, juptarıñmen birge qartaýıp baqıttı bolıñdar! deýmin.  Allah basımızğa qondırıp otırğanï baqıttı uşırıp almaýıq, abaýlañdar!

–         Kezinde jarıqtıq Dinmuxammed Qonaev ta osındaý jaqsı sözderi bolatın edi. Qazaq aýtatındaý aqırın jürip anıq bas, degen sïyaqtı. Şeşen xalıqpız ğoý, keýde artıq söýlep ketemiz, bärin ölşep ornımen söýlep, ekşep aýtw kerek dep oýlaýmın. Jaqsı zamanğa keldik. Endi qazaqtıñ basınan baq taýmasın dep tileýmin!

Biz keşegini ğana kördik qoý. Qazaqtıñ anıq 2 jarım mıñ jıl tarïxı bar. Qazaq aspannan tüsken joq. Qazaqtıñ 2 jarım mıñ jıl tarïxında däl bügingideý baqıttı urpaq bolğan joq. Sol baqıttı bağalaý biliñder deýmin jas urpaqqa. Birew artıq aýtadı, birewi kem aýtadı, men özim oýlaýmın qazaqtıñ namısşıl, ultınıñ qasïetin biletin, öziniñ twğan jerin ardaqtaý alatın, elin qızğıştaý qorğaýtın qazaqtıñ öte bilimdi, talanttı jaña urpağı ösip kele jatır dep oýlaýmın. Qazaqstan keleşek solardiki! Jaýnap turğan Astana da solardıñ qalası. Memleket senderdiñ memleketteriñ jastar! El senderdiki. Endi birte-birte, bir köş ekinşi köşti almastıradı degendeý, ata-babalarımız ölmese qaýda ketti? Urpaq almasadı. Endigi jawapkerşilik osı jas urpaqtıñ qolına tïip jatır. Bizdiñ jaskezimizden qazirgi jastardıñ ömiri äldeqaýda basqaşa. Biz eşqaýda şıqqanımız joq. Bir töbeden qır asqanımız joq. Qazir şetel eısp jaqsı men jamandı körip jatır, ekşep otır, talaý tildi bilip meñgerip jatır. Körgeni, sezgeni köp. Özge elmen terezesi teñ turıp söýlesip jatır. alla osı jastarğa ömir berip, ıntımağın bekitip, biriktirsin, tilsiz ult bolmaýdı, ol ulttıñ janı. Enkwin bölwge bolmaýdı, tilin qadirlep, ayalasın! 2020 jılı bükil mektepti bitirgen bala qazaq tilin tolıq meñgerip şığatın boladı. Keýin näsiline qaramaý, Prezïdent bolatındardıñ bärin alıp, şart boýınşa ol Qazaqstanda twılwı kerek, soñğı on bes jıl turw kerek, jası 40 qa tolwı kerek jäne qazaq tilin bilw kerek. Mindetti türde! Meniñ qawpim bar. Bizdiñ balalar bul öz tilim ğoý dep, tilge nemquraýlılıqpen qarap, özge ulttıñ balaları osı tildi jetik meñgerip alıp, erteñgi küni Prezïdent basqa ulttan saýlanıp jürmesin. Tizgindi bermew kerek. El, jer seniki! Ata babanıñ qanı, teri tamğan jer bul. Bükil azaptı osı jerden körgen, Sonıñ baqıtın osı urpağım körsin dep jasap otır ğoý. Sol baqıtqa kenelsin urpaq. Bilim jetedi qazaqta.

Öz basım awılda östim, awılda qazaq mektebin bitirdim, Almatığa kelip mañdaýımızğa itken jalğız wnïversïtet QazMwdiñ fïlologïya fakwltetin bitirdim. «Qazaq tili-ädebïeti» päniniñ muğalimi degen mamandıq aldım. Jurt sïyaqtı bälenbaý wnïversïtet bitirgem joq. Qazirgi balalardıñ qarasañ qolında 5-6 dan dïplomı bar. Onıñ bäriniñ ne qajeti bar, sanı bar sapası joq. Qazirgi zaman bilimdi jastardıñ zamanı. Eñ bastısı bilim alw tağı da bilim alw. Jastarğa Alla sana berip, ultın süýgizsin.

Biz özi jılqı minez xalıqpız, birdeñe bolsa qoğadaý japırıla salamız. Sengiş, öte ïlanğışpız. Keñes däwirinde bärimiz bir sätte ateýst bolıp şıqtıq. Endi qarasañ bäri musılman. Ïslamnıñ özi 90 taraw bolıp kelip jatır qazaqqa bul ne degen sumdıq? Neşe türli ağımdar. Ïslam ol sayasat emes, qolğa ustap jüretin jalaw emes, Ïslam-jürekte turatın qasïet. Ïslamdı sayasatqa aýnaldırıp, älekke salma. Din ustaý alsañ qasïetiñ – ustaý almasañ qasiretiñ… Dindi öz deñgeýinde ustaý almaý qasiret şegip jürgen elder az emes jer betinde. Bizdiñ dinimiz Ïslam, musılmanbız Ïnşallah! Biraq, ata-saltımızdan taýmawımız kerek. Bizdiñ ata-babalarımız osı dindi ustanğan kezinde. Odan burın da boldı bizde Täñir dini deýtin möp-möldir taza din bolğan. Biraq ne bolğanda da biz negizgi tamırımız ata-saltımızdan taýmawımız kerek. Qazir qarasañız külli jerde qaptağan qajılar. Qaý qudaý olarğa sen qajısıñ! Dep qolına qujat beripti? Onıñ üstine qajılıq degen uşaqpen barıp kelwi qajılıq emes. Tabanıñnan tawsılıp, öz mañdaý ter eñbegiñmen jïğan-tergeniñmen barıp, azap şegip, sonıñ jolında ötewiñ kerek. Sonan keýin qajığa barğannan keýin osı orındağan bas parızıñnıñ birin qabıldadı ma joq pa ol Allanıñ qolında ğoý. Onı Alla biledi. Mekkege üşıp barıp kele salıp men pälen qajı, tügen qajımın degenge tañ qalamın. Ol Allanıñ jolına da ïslamnıñ jolına da jat närse. Ïslam är kisiniñ sanasında. Eñ aldımen Ïslam jürekte saqtalwı kerek. Men soñımızdan ergen jastarğa osını aýtar edim.

2011 jıl.




Pikir üstew

É-poşta mekenjaýıñız jarïyalanbaýdı. Mindetti örister * tañbalanğan

Back to Top ↑