banner-top12

Awılım – altın besigim! SvPB28oCOQ5KyIWUDsafB9EgNyKAlb

Qosqan waqıtı Qaraşa 1, 2017 | 289 ret oqıldı | saýtqa qosqan shalqar

0

TEREÑNEN TARTILĞAN ARNALAR

Qojakent awılına – 50 jıl

 

Ne degen baqıttı ediñ keler urpaq,

Qaraýmın elesiñe men tañırqap.

Jañğırtıp jer saraýın sen kelgende,

Körpemdi men jatarmın qırda qımtap.

Qasım Amanjolov.

 

Qojalar tarïxın, olardıñ orta Azïyağa ne maqsatpen kelgenin 1970 jıldardan keýin ğana jarıq körgen oneki tomdıq Qazaq Sovet éncïklopedïyası Vİ tomınıñ 578 betindegi qojağa berilgen anıqtamadan oqıp bildim. Bul jöninde keýinirek basqa da qol jazba, şejirelik dünïelermen tanıstım. Men oqığan eñbekterdiñ birqatarında qoja rwı qazaq jäne özbektiñ, tatar men täjik, türikmenderdiñ arasında da bar bolıp şıqtı. Soğan qarağanda Orta Azïyağa ïslam dinin taratwğa kelgen ğulamalar är taýpağa bölinip, jergilikti turğındarmen siñisti bolıp ketkenge uqsaýdı. Al qojakenttikterdiñ köpşiligi musılmandıqtıñ negizin qalağan paýğambarımız Muxammed sallolahï wassalamnıñ senimdi serikteri Äzireti Äbw Bäkir Sıdıqtan, Äzireti Omar men Äzireti Äliden tarağan urpaqtardan bolıp şıqtı. Xorasan ata, Baqsaýıs ata, Jaqıp ata, Qılıştı ata keseneleriniñ darïyanıñ sol jaq öñirindegi Jañaqorğan  jerinde bolğanı da köp jaýdı añğartsa kerek. Sonıñ üşin de bükil qazaq xalqı kïeli sanağan bul urpaqtardı qurmettep sıýlap til tïgizbeýdi. Babalarımızğa ädildik jolın körsetken, jürekterine ïmandılıqtıñ nurın sepken äzïz äwlet, – dep qadir tutadı.

Ataqtı Qobılandı batır jırında batırdıñ äkesi Toqtarbaý men şeşesi Analıqtıñ bir perzentke zar bolıp, äwlïe qoýmaý qıdırıp, etegin şeñgel sıdırıp Xorasanğa kelip qoý aýtıp tünegende, tüsinde bir ul, bir qız bergeni, sodan keýin Qobılandı men Qarlığaştıñ dünïege kelgeni äserli jırlanadı ğoý. Sol Qorasan äwlïe Äziret Äliniñ urpağı. Munı atadan balağa awısıp kele jatqan añız äñgimeler de rastaý tüsedi. «Añız tübi – şındıq,» – deýdi xalqımız. Olaý bolsa – bir awılğa bir qoja azdıq ta etpeýdi, köptikte etpeýdi, – dep nege aýtqan. Jalğızdan-jalğız otırıp tereñ oýğa batamın. Äkemniñ: – Balam, birinşi nan men dändi qadirle, ekinşi qojanı sıýla, olarğa til tïgizwşi bolma, – degeni de oýğa oraladı.

-Kileñ köleñkeli jaqqa qumarsıñ, – deýdi işteý bir dawıs. Qoja men qazaq egiz uğımğa aýnalıp ketkeni qaşşan. Öýtkeni qojanıñ qazaqsız, qazaqtıñ qojasız küni joq, biriniñ joğın biri tolıqtırıp otıradı.

-Şındığında solaý ğoý, – deýmin özime-özim. Bul oýımdı XİX ğasırda ömir sürgen batır aqın Mädeli qojanıñ Qoñırattıñ Qanaý degen datqasınıñ eki jüzdiligine oraý aýtqanı tolıqtıra tüsedi. Batır aqın:                       Bar edi qandaý dosıñ menen jwıq,

Bolğanda sen kerege men em – wıq,

Juldızım saratannan ıstıq edi,

Sen meni ne sebepten kördiñ swıq.

Datqa eke osı jerde twıp edim.

Sağan kelgen jawlardı qwıp edim.

Betime badıraýtıp kwä boldıñ,

Tiriñde pir, ölgende twıñ edim, – depti. Öleñ aqınnıñ 2009 jılı Almatı qalasınan şıqqan jïnağınan alınıp otır. Demek, babalarımız Qojalardı Äzïz äwlet, – dep ğumır boýı sıýlap kelipti. Olaý bolsa Qojakenttikterdiñ: – Babalarınıñ atqarğan isteri men ğïbrattı da önegeli sözderin urpaqtarımız bilsin» -degeni barınşa quptarlıq jaý. Buğan özimniñ de kiriskeli otırğanıma qwandım. Bul jöninde Elbasınıñ bastamasımen qabıldanğan «Mädenï mura» bağdarlamasında keñinen aýtılğan. Ras, keşegi mızğımas keñestik däwirde salt-dästür, ädet-ğurıp sekildi köptegen qundılıqtarımızdı joğaltıp ala jazdadıq nemese müldem jadımızdan şıqtı. Äsirese ïslam dini jäne onı nasïxattağandardı bilse «jüýkesi qozatın Kommwnïstik ïdeologïya din ïeleri – qoja – moldalarğa qırğïdaý tïdi. Oğan – Qoja men moldanı qoýdaý qw şıbıqpen», – degen öleñ joldarı da kwä. Sol kezdiñ jandaý şap, ur da jıq şolaq belsendileri munı äldeneşe esege artığımen orındağan. Köptiñ kökeýine ïmandılıqtıñ nurlı säwlesin quýıp, jastardı adamï qasïetke bawlığan dinï ğulamalar jazıqsızdan jazıqsız qwdalanğan. Köpşiligi ölmes üşin jat ölkege – özbek, täjik jerine qaşa köşken. Tipti, keýbiri Awğanstan, Ïran, basqa da memleketterde jan saqtağan. Meşit-medreseler ayaq astı etilip, älipbïmen jazılğan qundı dünïelerimiz otqa örtengen. Belgili demograf Maxaş Tätimovtiñ keltirgen derekteri boýınşa sol jıldarı eki mïllïonnan astam qazaq aştan qırılğan. Solardıñ işinde mektep-medrese ustap, köpşilikke ğılım-bilim jolın nusqağan Jampür ïşan, Sırqojaulı jazıqsız atıldı. Şäkirtteri Şämşi mağzım, Begimbaý, Ädilxan, Şärip axwn, Bayanbaý, Aýdar mollalarmen qatar, Aýjigit, Tölegen, Äbsattar, Şaýxıdïn maqsumdar jasağan qılmısı bolmasa da qamawğa alınıp, jer awdarıldı, keýbiri bas sawğaladı. Qatıgezdik saldarınan köbisi twğan topırağına qaýta oralğan joq. Artında qalğan ağaýın-twıs urpaqtarı da uzaq jıldar boýı qaralı tawqımetterdiñ zardabın şekti. Munıñ bäri zulımdıq pen qïturqılıq ekenine keñes ökimeti tarqap, egemendigimizdi alğannan keýin ğana tolığımen köz jetkizdik.

Parasattı, oqığan, bilimdi adamdardı «xalıq jawı», – dep kinä tağıp jazıqsız ustatıp jibergendegi keñes ökimetiniñ maqsatın endi ğana uğınıp kelemiz. Sebebi, bïlik basındağılarğa aýtqanına  könip, qarsılaspaý, aýdağan jağına jüre beretin qara buqara kerek eken. Ol kezde oqımağan, jarlı jaqıbaýlar bul jımısqı sayasattı qaýdan bilsin, şenewnikterdiñ buýrığımen – Sovet ökimeti jasasın, – dep qol soğıp, tapsırmanı orındap jüre berdi. Al belsendileri qoradağı mal men qaptağı astıqtı, ruxsatsız zorlıqpen alıp ketip jattı. Kün körisinen aýrılğan qarañğı xalıq belsendilerdiñ qaqpanına osılaý eriksiz tüsti. Bïlik basındağılardıñ özi de alğaşqı kezderde ne isterin bilmeý dağdarısqa uşıradı. Öýtkeni, aldarında daýın turğan bağdarlama joq edi. Burınğı ökimet tusındağı zavodtar men fabrïkalar isten şıqqan, öndiris orındarı qïratılğan. Ne istew kerek? Suraqqa jawap tabw oñaý emes edi. Soğan baýlanıstı köşpendi xalıqtı bir jerge şoğırlandırmaq bolıp, «Artel», «Moýınqos» seriktestik sïyaqtı şağın ujımdar uýımdastırwğa kiristi. Toptanıp, birlesip etken eñbek durıs bolğanımen, önimderi jeke adamdardıñ qajetin ötewden artılmadı. Endi onıñ keleşegin ulğaýtw kerek boldı da, 1930 jıldardan ujımdıq şarwaşılıqqa birige bastadı. Ol kollektïvtik – şarwaşılıq kolxoz, – dep ataldı. Munıñ ustağan bağıtı da kömeski edi. Xalıq arasında jaña qoğamnıñ män jaýın tüsindirw üşin uýımdastırılğan Qızıl otaw müşeleriniñ özi de alda turğan mindetterdi  tolıq tüsindire almadı. – Oý, nesin aýtasıñdar kolxozğa müşe bolğandar bir qazannan as işip, tünde bir körpeniñ astında jatadı eken, dünïe-mülik, qatın, bala-şağağa deýin ortaq bolatın körinedi, – dewşiler de şıqtı. – Äwletpiz, Allanıñ aq jolında jürmiz, – deýtin äzïz jandarğa bul oñaý tïmedi. Kolxozğa müşe bolwdan köpşiligi bas tarttı.

Awdandıq partïya komïteti bul jaýlardı bilgennen keýin közi aşıq, bilikti, elge bedeli bar, – degen azamattardan arnaýı top qurıp köpşilik arasında ügit, tüsinik jumıstarın jürgize bastadı. Biraq, eldi ösek sözderden arıltw qïın edi. Bul jöninde de Zäkeñniñ köp jaýdan xabarı bar eken.

-Bozbala küngi alğaşqı jumısımdı komsomolda qolqanat bolwdan bastadım, – dedi ötken şaqtarı jaýlı tolğana söýlegen ağamız – nusqawşını ol kezde solaý ataýtınbız. Komsomoldıñ birinşi xatşısı arnaýı kwrstan ötip kelgen Jamal Qulımbetov – deýtin saqa jigit bolatın. – Birde ol: – №5 awıldıñ adamdarımen barıp äñgimeles, kolxozğa biriksin. Din ïeleriniñ birigip el bolwı qïın, – dep bizge küdikpen qarap otır. Men de qojamın, sen de qojasıñ – basşınıñ aýtqanın orındaw wäjip, – deýdi özderi, – aqılğa kelsin, awa jaýılmasın. Küşti qaşanda küştiligin jasaýdı. Bosqa arandap qalmasın, kolxozğa müşe bolğandarğa ğana özdi-özine kelgenşe astıq, mal beredi. Solardı paýdalansın! – Osı jaýlardı täptiştep tüsindir, – dedi. Maqul, – dep men de şuğıl iske kiristim. Ospan Aqqulov, Äbdikerim Ïbaev, Tölegen Äljanov, Äwez Jünisov, Qoqajan Bïmağanbetov, Kenjeev Äşim, Beýbitov Zäkir, Başarov Zulpıxar -ağalarımız kömekşi bolıp, meni qoldadı. Awdanğa qaýta oralıp bastığıma atqarğan isterimdi jetkizip edim, alğısın aýtqan ol, awdandıq partïya komïtetiniñ xatşısı K. Kösewbaevqa bastap bardı.

-Al, jigitim, – dedi xatşı bizderdi tıñdağan soñ rïzalıq bildirip, – ekewiñ awıl adamdarın tegis bir ortalıqqa jïnañdar. Erteñ emes kelesi küni bar jağdaýdı tüsindiremiz, uýımdassa şarwaşılıqtıñ törağasın belgileýmiz. Kim laýıq, sözi ötimdi, köpke aýtqanın istete alatın adam kerek. Söýlesiñder, qate bolıp jürmesin.

Tapsırmamen  erteñine Özgent köliniñ jağasındağı alañğa töte ärippen «Keñes ökimeti jasasın», – degen uranmen jalawlatıp daýın otırdıq. «Awdan basşısı keledi» – degen soñ darïyanıñ sol jaq öñirindegi turğındar tegis jïnaldı. Jamal ağamız birinşi xatşını tanıstırdı.

Kösewbaev ornınan sabırlı köterilip, köpşilikpen sälemdesti de negizgi mäselege köşti. Ol aldımen Keñes ökimeti xalıqtıñ ökimeti ekenin, adamdardı baý – kedeý dep bölmeý bärin birdeý köretinin, ärkim öz pikirin aşıq aýtwğa erikti ekenin qarapaýım tilmen jetkize bildi.  – Biz jaña däwirge qadam bastıq, – dep jalğastırdı sözin ol, – jaña däwirge janı taza,  rwxı bïik adamdar kerek. Al sizder bul qağïdağa laýıqtısızdar. Öýtkeni, keşegini bilesizder, bügingini körip otırsızdar, erteñgi kün osı ekewiniñ jalğası bolıp tabıladı. – Xatşınıñ sözine birewler tüsindi, birewler tüsinbedi.

-Keşe men bügin qalaý jalğasadı, – dedi aldıñğı qatarda otırğan Mämbet esimdi qart.

-Surañızdar, tağı kimde qandaý suraq bar? – xatşı nazarın köpke saldı.

-Biz qojamız, – dedi älgi kisi bul jolı erkin söýlep, – al sizder qoja men moldağa qarsısızdar ğoý. Bul jağı qalaý boladı? – Xatşı jaý jımïıp aldı da: – Aýnalañızdağı xalıqtı qoýılğan talapqa saý soñıñızdan ertip, erinbeý eñbek etseñiz, keşe men büginginiñ jalğası sol. Al qoja, molda degenge kelsek, jaña zamannıñ zañdarın qabıldap, jarlı jaqıbaýlardıñ qatarına qosılıñız da kolxozğa müşe bolıñızdar. Ulı kösemimiz Lenïnniñ körsetwi boýınşa bärimizge ojdan bostandığı berilgen. Qaý dindi ustaýsız, eriktisiz, biraq özgelerdi ügittewge bolmaýdı. Oğan ruqsat joq, – dedi.

-Buğan da şükirşilik, – dedi aqsaqaldar. Odan äri kolxoz jöninde köptegen suraqtar qoýıldı..

-Qazan ortaq, üý ortaq, – degen suraqtarğa xatşı: – Bul kolxozğa müşe bolğısı kelmegen, jaña ökimettiñ ustağan bağıtına qarsı xalıq jawlarınıñ äreketi, – dep aldıñğı qatarğa jaýğasqan jası kelgen kisilerge nazarın salıp az kidirdi de, dawısın qataýta şığarıp: – Memlekettiñ sayasatın qoldaýmın deseñizder birigip kolxozğa müşe bolıñızdar, – degendi qadaý aýttı.

-Awdan basşısı: – Ökimet xalıq üşin qızmet etedi, – dep otır, – kemşiligimizdi durıstap, joğımızdı tügeldeýtin bolsa, odan artıq bizge ne kerek – Ïbaulı Äbdikerim men Kenjeulı Äşimniñ sözi köpşilkke qozğaw saldı. Jas jigit Zäkir Beýbitov bul pikirdi qwattadı. Birinen soñ biri söýlegen Bäşim, Jïentaý, Meýrambekter de Zäkir, Äbdikerim, Äşimderdiñ sözin qoldadı. Olarğa Tölegen, Axataý, Säpï, Ospan, Äwezder qosılğan soñ jïnalğan qawım: – olaý bolsa köreýik, – dep täwekelge bastı. Turğındardıñ bağıtın baýqağan xatşı-ujımğa basşı bolwğa kim laýıq? – degen mäselege köşti. Qalıñ qawım birden Aqquldıñ Ospanı bolsın degen uýğarımğa keldi. Biraq kolxozdıñ atawı jöninde talas köp boldı: – Qojalar kolxozı bolsa qaýtedi.

-Joq, ol bolmaýdı, Özgent bolsın.

-Qoýlaqı bolsın.

-Ekewi de köldiñ atı kolxozdıñ esimi jaña zamanğa laýıq bolwı kerek. Daw talas köbeýe tüsti. Xatşı: – eldiñ de, jerdiñ de ïesi özderiñiz, kolxozdıñ atawın da özderiñiz tañdañızdar, – dep köpke erik berdi.

-Biz de elmiz, – dedi osı sätte söýlegen Axataý aqsaqal, – ötken ğasırdıñ ayağında Jañaqorğan aýmağı Perovskiden Türkistan wezine berilgennen keýin är awıl sandıq cïfrmen atala bastadı. Qarap tursañız, toptasqan awıldıñ adamdarı kileñ bir atadan iriktelgender. Al qoja atanğan bizder sol rwlardıñ işinde bölinip – bölinip jürmiz. Sondıqtanda jan-jağımızğa qarap biz de birıñğaý toptasıp, qawım bolıp otırğanımız durıs sekildi. Köpşilik bul pikirdi birden qoldadı.

-Oýımızğa kelgendi aýtıp ortaq pikirge kele almasaq, –jïnalısımız bügin ayaqtalmaýdı, – dedi osı sätte ortağa şığıp aýqaýlaý söýlegen Jamal Qulımbetov: – Olaý bolsa, – dedi manağı aqsaqaldardıñ biri:

-Bolaşaq senderdiki emes pe, mına jurttıñ köñilinen şığatın laýıqtısın atap bizge tüsindir, bärimiz soğan toqtaýıq?

-Durıs, – desti qalıñ köpşilik.

-Onda, – dedi Jamal, – dawısın bäseñdetip, – zamanımız jaña, jañadan uýımdasqan şarwaşılığımız da jaña. – Olaý bolsa kolxozımızdıñ esimi de soğan laýıq Jaña jol bolsın.

-Oqığan adamğa dawa joq degen, Qulımbettiñ mına balası tawıp ketti, – awılımız Jañajol bolsın, – dedi köpşilik te. Kolxozdıñ atawı kelisilgen soñ jaña törağa Ospan söýledi. – Xalaýıq, – dedi ol jan-jağına nazarın salıp, – Qazaqta jalğızdıñ üni şıqpas, jayawdıñ şañı şıqpas, – degen söz bar. Bul qandaý is bolsa da köptiñ qolınan keledi, – degendi bildiredi. Soğan saý eñbek eteýik. Bügingi pätwäğa Xorasan, Qılawız, Sabılt, Qırıqsadaq, Qılıştı, Dwana babalarımızdıñ urpaqtarı jïnalıptı. Olar Qoýlaqıdan beri qaraý Özgent öñirine deýin är töbeniñ bawraýında on bes – jïırma üýden bölinip-bölinip ğana otır. Bärin bir jerge jïnawğa ülken daýındıq kerek şığar. Birigwdi jedeldetwimiz kerek, äzirge «Jaña jolğa» Qırıq sadaq, Sabılt, basqa da ağaýındar birikse, qalğandarı da osılaý bas qosıp, öz aldına şañıraq köterse, eñbegimiz önimdi de berekeli bolar edi. Bul pikirdi özgeler de maquldadı.

«Jaña jol” kolxozınıñ şañıraq köterwi şınında darïyanıñ sol jaq öñirin mekendegen ağaýındarğa jañadan jol salğandaý boldı. Artınşa, Qılawız, Qılıştı ata, Qorasan atalardıñ urpaqtarı Äwez Mırzaulı basqarğan «Mädenïet» kolxozına, qalğandarı «Eñbek» kolxozına  birikti. Özgent mañına ornalasqan Keýden urpaqtarı «Polïtotdel», Ïssamïddïn urpaqtarı «Jañarıq» kolxozın qurdı. Jüzdegen jıldar boýı buýığıp jatqan sar dalada jaña zamannıñ jañadan uýımdasqan adamdarı jañaşa eñbek dabılın qaqtı.

Osı jaýlardı ret-retimen bayandağan Zäkeñ Tügisken alqabın ïgerw jönindegi negizgi mäseleni qaýta qozğaý kelip, aldımen Alla tağalanıñ jaratqan pendesine sıý retinde jibergen, bärimiz biletin jeti qazına jöninde oýın örbitti. Qazaq jeti qazınanı jüýrik at, sulw jar, qıran bürkit, beren mıltıq, – dep bastaýdı. Bul jaratwşı ïeniñ jibergeni emes, bul adamdardıñ özderiniñ qoldan jasap alğanı. Şın mänindegi jeti qazına, ğumır boýı adam balasına qızmet etetin tawsılmas baýlıq bolwı kerek.

Zäkeñ sodan keýin jeti qazınanı kün, aý, aspan, jer, ot, sw, ït, – dep sanap şıqtı da. – Bilip al, Allanıñ öz qulına bergen jeti qazınası osı. Mäselen, swdı alaýıq, swsız ömir sürw mümkin be, ärïne mümkin emes. Demek, swsız ömir joq, sw tirşiliktiñ qan tamırı, ömirimizdiñ ğajaýıp näri. Jeti qazınanıñ bäri de adamğa qızmet etedi. Ärqaýsısınıñ qajettiliginde bağa joq. Jer bolsa, ol bärimizge ana ispetti asırawşımız. Alısqa barmaý-aq Jañaqorğan jerindegi qunarlı, Tügisken dalasın alaýıq, ol ğasırlar boýı twsırap bar närin boýına jïıp tuýıq jatır. Mañdaý terimiz arqılı esebin tawıp ïdirip, el kädesine jaratwımız üşin sw kerek. Bul mäsele XX ğasırdıñ ekinşi on jıldığında-aq qolğa alına bastaptı.

Burınğılardıñ aýtwı boýınşa darïyanıñ sol jağalawınıñ turğındarı, äsirese, dïqandar egindik jerlerin özderi qorşap alıp, ağaş soqamen jırtıp, şığır qurıp, sonıñ swına tarı, bïdaý, jügeri egipti. Darïya swı tömendegen jıldarı kanaldar qazıp kölge quýdırıp, sonıñ swın paýdalanıptı. Biraq XVİİ-XİX ğasırlar kezeñindegi Joñğar, Buqar, Xïwa xandıqtarınıñ damılsız şabwıldarınıñ saldarınan turğındar dïqangerşiligin amalsız toqtatqan.

“Quttı qonıs – Qojakent” kitabınan üzindi.




Pikir üstew

É-poşta mekenjaýıñız jarïyalanbaýdı. Mindetti örister * tañbalanğan

Back to Top ↑