banner-top12

Salt-dästür 6d49aa

Qosqan waqıtı Aqpan 29, 2016 | 753 ret oqıldı | saýtqa qosqan shalqar

0

ULTTIQ DÄSTÜRLER – ULTTIQ RWXTIÑ TAÝQAZANI

Ärbir xalıqtıñ ulttıq turmıs-tirşiliginde, tarïxï damw barısında ğasırlar boýı qalıptasqan salt-dästürler, ädet-ğurıptar erekşe röl atqaradı. Ömir saltına xalıqtıñ älewmettik-ékonomïkalıq damwımen birge geografïyalıq ortası, sodan twındaýtın şarwaşılıq käsibi, sırtqı dünïemen qarım-qatınası, dünïetanımı – bäri-bäri äser etedi. Ewrazïyanıñ qaq ortasında uşı-qïırı joq keñ saxarada arman qwıp ömir sürgen qazaq xalqınıñ da ult bolıp uýıswına, qawım bolıp qalıptaswına saxara ömiriniñ özindik tınıs-tirşiligi, mal şarwaşılığımen aýnalısıp, köbine köşpeli tirşilik keşwi tikeleý ıqpal jasadı. Nätïjesinde eşbir xalıqqa uqsamaýtın qazaq ultı tarïx saxnasına şığıp, älemde teñdesi joq köşpeliler mädenïetin ömirge äkeldi.
Köşpeliler mädenïeti – jazw-sızwı keştew damığan eldiñ mädenï damwda artta qalğandığınıñ belgisi emes, kerisinşe, tarïxï damw barısında kezdese bermeýtin erekşe bir qubılıs. Qazaqtıñ köşpeli-ler mädenïeti älemdik ädebïette teñdesi joq awız ädebïetin jasadı. Asıl sözdiñ astarın, qır-sırın barınşa meñgergen söz öneriniñ maýtalmandarı – aýtıs aqındarınıñ swırıpsalmalıq önerine Ewropa küni büginge deýin tañ qalwmen keledi.
Köşpeliler mädenïetinde qazaqtıñ söz öneri barınşa şarıqtap, şırqaw şıñğa şıqtı. Qazaqtıñ bükil ömiri körkem sözben kömkerildi. Abaý aýtpaqşı, adam şır etip ömirge kelgen künnen bastap, onıñ ömirindegi ärbir elewli oqïğa önermen örnektelip otırdı. Teatrı, kïnosı joq xalıqtıñ bükil tirşiligi qazaqtıñ keñ dalasın tügeldeý öner saxnasına aýnaldırıp jibergendeý edi. Ärbir oqïğanıñ, sol jaqsı oqïğalardıñ qaýtalanwı barısında qalıptasqan ädet-ğurıptardıñ negizgi bölikterin öner élementteri quradı.
Söz öneri, saz öneri, akterlıq öner, bï öneri – bäri-bäri birigip ketip, tutas bir dala önerin – teñdesi joq tarïxï qubılıs qazaq mädenïetin tarïx saxnasına şığardı. Qazaq turmısında söz öneriniñ jan-jaqtı damwı üşin erekşe bir qolaýlı jağdaýlar twdı da, aqındıq, jırşılıq, jırawlıq, sal-serilik dästür barınşa damıp, qoğamnıñ negizgi rwxanï qajettiligin ötep otırdı.
Joğarıda aýtıp ötkenimizdeý, qazaqtıñ ärbir ädet-ğurpı, salt-dästüri sulw sözdiñ, sırlı sazdıñ, äsem qïmıldıñ şeber üýleswinen, tutastıq tawıp orındalwınan turadı. Osılardıñ işinde, äsirese, söz öneri jetekşi rölge ïe boldı. Söz öneriniñ jalpıxalıqtıq sïpat alğandığı sonşalıq, keñ dalanıñ tösinde at üstinde kele jatqan jolawşı da, mıñğırğan mal baqqan baqtaşı da än şırqap bara jatatın…
Ult bolıp qalıptasw üşin aldımen, ulttıq sana-sezim paýda bolw kerek. Qazaqtıñ ulttıq sana-sezimin qalıptastırğan – onıñ ädet-ğurıptarı, salt-joraları, solarda şırqalğan, aýtılğan ömirşeñ oýlarğa tolı öleñ-jırlar. Qazaqtıñ salt-dästürlerin köp körgen, özi de qatısıp, basınan ötkergen adamdı onda aýtılğan nebir oýlar oýlandırmaý, qızıqtırmaý, bükil jan-dünïesin şımırlatıp özine tartpaý qoýmaýdı. Soñında ol qazaqtıñ xalıqtıq dästürlerin jaqsı biletin, ulttıq murattarı boýına siñip, ulttıq sana-sezimi äbden qalıptasqan, ömirge ulttıq közben qaraýtın sanalı azamat bolıp şığadı. Demek, jas urpaqtı ulttıq dästürler negizinde tärbïelew, sol arqılı onıñ boýına xalqımızdıñ ğasırlar boýğı damw barısında jïnaqtalğan asıl qasïetterin siñdirw, ulttıq murattar bağıtında ömir sürwdi üýretw – bügingi tañdağı asa mañızdı mindetterdiñ biri.
Sonımen, belgili bir xalıq ult bolıp ömir sürwi üşin onıñ mindetti türde ädet-ğurıp, salt-sana türindegi ulttıq dästürleri bolwı kerek. Ulttıq dästürlerdiñ kemï bastawı – ulttıñ da joýıla bas-tawınıñ belgisi. Sondıqtan da ult bolıp ömir süremin degen xalıq aldımen tilin saqtaýdı, sol tilde qalıptasqan ulttıq dästürlerin jañğırta jalğastırıp otıradı. Ulttıq dästürleri mıqtı saqtalınğan xalıqtıñ ulttıq bolmısı oqşawlana köz tartıp, ulttıq sana-sezimi de, ulttıq rwxı da joğarı turadı.
Rwxı joğarı xalıq ömirşeñ keledi, jeñilmeýdi. Sondıqtan da otarşıldar bir xalıqtı bodan qılw üşin aldımen, onıñ tilin, ulttıq dästürlerin älsiretw arqılı barıp bağındırw ädisterin qoldanıp otırğan. Keñestik kezeñde jüzege asırıla bastağan «sovettik ömir saltı», «jalpıxalıqtıq til» sïyaqtı jalğan teorïyalardıñ tüpki maqsatı orıstan basqa ulttardı joýıp, olardıñ barlığın «sovet xalqına» aýnaldırw, yağnï orıstandırw bolatın. Qazirgi tañda älemdik awqımda jürgizilip jatqan jahandanw sayasatı da xalıqtardı ulttıq tilinen, ulttıq dästürlerinen aýırıp, olardıñ tilin, ulttıq bolmısın joyu arqılı barıp, üstemdik ornatwdı közdeýdi. Osındaý qawipti sezingen köptegen memleketter qazir özderiniñ ulttıq tilin, ulttıq dästürlerin saqtap qalwğa barınşa kirisip jatır.
Üş ğasırğa jwıq otarşıldıqtıñ buğawında bolıp, endi ğana täwelsizdiktiñ twın tigip otırğan qazaq xalqınıñ aldında da egemendigimizdi bayandı etip, jasaý berwi üşin ultınıñ ulttıq asıl qasïetterin saqtap qalw jolında qırwar mindetter tur. Ol jumıstar tüptep kelgende, tildi, ulttıq dästürlerdi saqtawğa kelip tireledi.
Babalar salıp ketken dañğıl jol – ata saltımen ömir sürw – ulttığımızdıñ bastı şartı. Ulttıq dästür negizinde ömir sürw, zamana talabına saý onıñ keýbir tustarın jañğırta, beýimdeý, jañaşıldıqpen uştastıra qoldanw – ömirşeñdik belgisi. Sondıqtan da jas urpaqtı ata saltı rwxında tärbïelew, babalarımız bolaşaq üşin bilektiñ küşimen, naýzanıñ uşımen salğan dañğıl jolmen jürip, ömir sürw – ärbir qazaqtıñ ult aldındağı azamattıq borışı.
Ana tilinde söýlep, ulttıq qundılıqtarmen ömir sürw – ulttığımızğa sın. Qazaq bolıp ömirge kelgen adamğa qazaq bolıp ömir sürwden basqa jol joq. Basqa joldıñ bäri qurdımğa aparadı. Sondıqtan da adamnıñ bükil ğumırın sulw sözben, sırlı sazben örnektep, adam ömirine sän beretin, när beretin, onıñ ulttıq sana-seziminiñ qalıptasıp, baqıttı ömir sürwine kömektesetin turmıs-salt jırlarınıñ mañızı zor.
Ult degenimiz – til, belgili bir tilde söýleýtin, belgili bir salt-dästürmen ömir süretin xalıq. Til men ädet-ğurıp, salt-dästürler – ulttıñ ult bolıp, xalıq bolıp ömir sürwiniñ bastı şartı, negizgi erejeleri, basqaşa aýtqanda, ata-baba saltı keýingi urpaq üşin – Ata jol. Al ulttıq dästürlerge negizdelgen ata saltımen ömir sürw – ärbir azamattıñ mına qım-qïğaş zamanda adaspaý, twra jolmen jürip, baqıttı ğumır keşwiniñ birden-bir kepili; sonımen birge öz baqıtın ult bolaşağımen baýlanıstırğan ärbir adamnıñ qoğam aldındağı azamattıq parızı.
Tildiñ özgerwi, ulttıq dästürlerdiñ älsirewi ulttıq bolmıstıñ älsirewine, ol tüptiñ tübinde ulttıñ joýılwına alıp keledi. Mäñgürttik, közqamandıq qubılıstar – ulttıq bolmıstıñ buzılwınıñ bası. Bul – onıñ boýında qazaqılıq minezden göri margïnaldıq qasïetter köbeýip, ultsızdana bastadı degen söz. Ulttıq tilinen ajırap, basqaşa qalıppen ömir sürip, rwxanï azıqtı basqadan alğan adamnıñ ulttıq sana-sezimi, ulttıq rwxı joýılıp, basqağa közsiz eliktewşilikke uşıraýdı. Al rwx azğındasa, adam azğındaýdı, adammen birge qoğam buzıladı. Sondıqtan da adamdı adam retinde saqtap qalatın – ulttıq orta, ulttıq dästürler, ulttıq mädenïet, ulttıq rwxanïyat. Ulttıq ömir saltınan basqaşa ömir sürw – ultsızdıqqa, yağnï azğındıqqa aparar kümändi jol.
Ulttıñ negizi – ulttıq rwxanïyat, ulttıq sana-sezim. Bular ulttıq dästürler negizinde qalıptasadı. Rwxanï jağınan baý, ulttıq sana-sezimi joğarı, jan-jaqtı jetilgen, jeke basınıñ ğana qamın oýlaýtın pendeşilikten göri ulttıq, xalıqtıq müddeni joğarı qoya biletin azamattardı tärbïelew – ärbir qoğamnıñ bastı mindeti.
Rwxsız adam – pende. Pendelik köbeýgen jerde qılmıs köbeýip, azğındıq öris aladı, ulttı işinen iritedi. Batısta adamgerşilik normalarına qaýşı türli qılmıstardıñ köbeýip jatqandığınıñ bastı sebebi – olardıñ ulttıq qundılıqtarın joğaltıp alwında. Bul – aqır soñında olardıñ ulttıq qasïetterin joýıp, ulttıñ joğalwına aparıp soqtıratın, adamzattıñ bolaşağı üşin asa apattı qubılıs.
Adamzat damwında ékonomïkalıq damw men rwxanï jetilwdiñ qatar jürip otırwı şart bolsa, osı üderiste rwxanïyattıñ artta qalwı, nemese dağdarısqa uşırawı – adamzat damwın qurdımğa bastar qaterli jol. Demek, ultsızdanwdı maqsat tutatın jahandanwdı adamzattıñ adam bolıp, qoğam bolıp ömir sürwine kömektesetin adamgerşilik qasïetterden, ulttıq rwxanï qundılıqtardan jurdaý qılatın, qoğamdı apatqa aparar asa qawipti jol dep qaraw kerek.
Ulttıq damwda ult birligi – asa mañızdı. Ädette, adamdar ömirde bir-birimen twısqan, jegjat, nağaşı, jïen, quda, böle, baja, dos bolıp degendeý, qarım-qatınasıp jatadı. Osılaý kelgende, qazaqta böten adam joq; bäri bir-birimen baýlanısta. Osı twısqandıq baýlanıstar türli salt-joralar türinde ulttıq dästürlerge aýnalıp, ult birligin, ult tutastığın qorğaýtın ata saltqa aýnalğan; ulttıq dästürlerde aldıñğı qatarğa şığadı.
Al ulttıq müddeniñ negizi – ulttıq rwxanïyat. Ulttıq rwxanïyat ulttıq sana-sezimdi qalıptastıradı da ol öz kezeginde ulttıq qoğamdıq damw jolında durıs bağıtta bolwınıñ temirqazığına aýnaladı.
Ulttıq ädet-ğurıptar, salt-dästürler ärbir adamnıñ jeke ïndïvïd retindegi ğumırınan bastap, ulttıq müddege qızmet etetin azamat bolıp qalıptaswına, sol adamdardan turatın xalıqtıñ ult retinde uýısıp, qoğamdıq ömir sürwine barlıq jağdaýlar jasaýdı. YAğnï jeke adam men qoğamnıñ arasındağı qaýşılıqtardı, türli alawızdıqtardı joýıp, xalıqtıñ birtutas ult bolıp jasaý berwin qamtamasız etedi; adamdardı twısqandıq jağınan ğana emes (qan birligi), rwx jağınan biriktirip, ulttıñ irgetasın bekite tüsedi. Sondıqtan da til birligine, din birligine, osı negizde qalıptasqan dil (mentalïtet) birligine bastaýtın ulttıq dästürlerdi ustanw, sol arqılı xalqımızdıñ ğasırlar boýı jasağan mädenï qazınasın joğaltpaý, tökpeý-şaşpaý bügingi, keleşek urpaqtıñ rwxanï azığına aýnaldırw – erteñin oýlağan eldiñ barlıq waqıtta da este ustar bastı mindeti.
Ulttıñ ulılığı onıñ ulttıq dästürlerinen, ulttıq tabïğatınan körinedi. Nağız qazaq – bärin bilip, orısşa, ağılşınşa saýrap turğan, sonımen birge ana sütimen awızdanıp, ultınıñ bar jaqsı qasïetterin boýına siñirgen, xalqınıñ dästürlerin, tarïxın, ädebïetin, önerin jetik biletin, älemdik rwxanïyattıñ ozıq ülgileri de jat emes azamat. Qazaqtı älemge tanıtw degende, qazaqtığımızdıñ bastı belgisi ulttıq mädenïetimizben, ulttıq dästürlerimizben, turmıs-saltımızben tanılw barlıq waqıtta este bolğanı jön.
Bizdiñ batıstan bastı aýırmaşılığımız da, bastı artıqşılığımız da – adamgerşilik prïncïpterine negizdelgen ulttıq dästürlerimizdiñ, ulttıq mädenïetimizdiñ, ulttıq rwxımızdıñ saqtalwında. Almatınıñ aportı Jetiswda ğana jaqsı ösip, mol önim bere alatındığı anıq bolsa qazaqtıñ är balası da qazaqşa söýlep, ulttıq dästürlermen ömir sürse, ol ärbir qazaqtıñ boýında tuqım qwalawşılıq boýınşa qalıptasqan negizde fïzïologïyalıq, rwxanï damwdıñ şırqaw şıñına şığa aladı. Ulttıñ damw bolaşağı da sol sïyaqtı. Demek, ulttıq orta – qoğamdıq damwdıñ qunarlı topırağı.
Ulttıñ bastı belgisi – ulttıq rwxanïyattıñ, ulttıñ sana-seziminiñ bolwı. Al ulttıq rwxanïyattıñ ömirdegi körinisi – ädet-ğurıptar, salt-joralar. Ädet-ğurıptar, salt-joralar – ulttıq rwxanïyattıñ ömir sürw forması da, turmıs-salt jırları – onıñ ulttıq mazmunı. Ekewi bir-birimen tığız baýlanıstı; birinsiz-biri joq. Xalıqtıñ ulttıq bolmısı, erekşelikteri, arman-añsarı turmıs-salt jırlarında öner tilimen şınaýı örnektelip, rwxanï ömirdiñ özegin quraýdı.
Sonımen, ult degenimiz – til, sol tilmen örnektelgen adamdar arasındağı älewmettik qarım-qatınastardıñ damwı barısında zamanalar boýı qalıptasqan ädet-ğurıptardıñ, salt-joralardıñ, bir sözben aýtqanda, ata dästürdiñ negizindegi ulttıq bolmıs. Ulttıq bolmıstı ulttıq sana-sezim quraýdı. Ulttıq sana-sezimi, rwxı jetilmegen, nemese älsiregen xalıqtıñ bolaşağı küñgirt. Sondıqtan da ulttıq sana-sezimi, ulttıq rwxı joğarı urpaqtı ata-baba jolımen tärbïelew, sol üşin ulttıq dästürlerdi jañaşıldıqpen jalğastıra tüsw – qaý zamanda bolmasın, asa mañızdı mäsele, ulttıq damwdıñ birden-bir şartı.
Tilin, ata saltın bilmegen ultınıñ qadir-qasïetin bilmeý, ögeý uldaý küý keşedi. Twğan tilinen, xalqınıñ jaqsı dästürlerinen ada adam ultın süýe almaýdı; xalqına adal qızmet ete almaýdı. Onda twğan jerdi süyu, otanşıldıq sezimderi joq; xalqınıñ basına qïın jağdaý twğanda, Otandı qorğawdıñ ornına bas qamınıñ jağdaýın jasap, jaýına ketedi. Al xalıqqa ulttıq namıstı, twğan jerdi qasıq qanı qalğanşa qorğawğa daýın ultşıl patrïottar kerek…
Al ultın, Otanın süýetin azamattar ulttıq topıraqta ana tilinde jasalınğan ulttıq rwxanïyattan wızında jarıp, xalıqtıq dästürler negizinde tärbïelengende ğana şığadı. Ulttıq rwxtıñ qaýnap jatqan qara qazanı – ulttıq dästürler de, onıñ qaýnar közderiniñ biri – turmıs-salt jırları.

Dandaý ISQAQULI,
S. Demïrel atındağı wnïversïtet
rektorınıñ keñesşisi, fïlologïya
ğılımdarınıñ doktorı, professor




Pikir üstew

É-poşta mekenjaýıñız jarïyalanbaýdı. Mindetti örister * tañbalanğan

Back to Top ↑