banner-top12

Suxbat no image

Qosqan waqıtı Mamır 14, 2014 | 1  543 ret oqıldı | saýtqa qosqan shalqar

0

  «Ulttıq topıraqtan när almağan körkem ädebïettiñ bolaşağı joq» 

Dandaý Isqaq ulı, Süleýmen Demïrel atındağı wnïversïtet rektorınıñ keñesşisi, fïlologïya ğılımdarınıñ doktorı, professor, Xalıqaralıq Aýtmatov akademïyasınıñ jäne QR Gwmanïtarlıq ğılımdar akademïyasınıñ akademïgi:

   

     – Dandaý Isqaq ulı, äñgimeñizdi ötken jılğı şetelderde bolğan saparlarıñızdan bastasañız?

Men ötken jıldıñ qazan-qaraşa aýlarında ğılımï jumıstarğa baýlanıstı Äzirbaýjanda jäne Qıtaý elinde bolıp qaýttım. Äzirbaýjanda bolğanda, olardıñ köptegen ğalımdarı men aqın-jazwşılarımen kezdesip, äzirbaýjan xalqınıñ ulttıq turmıs-tirşiligi, tiliniñ jağdaýımen jäne ğılımı, mädenïeti, tarïxımen tanıstım. Äzirbaýjan Ğılım akademïyasınıñ Til bilimi, Ädebïet jäne Tarïx ïnstïtwtarında bolıp, ğalımdarmen pikirlesip, biraz mälelelerge qanıqqandaý boldıq. Olar, ulttıñ tarïxın, ädebïetin, mädenïetin, tilin zerttewde biraz jetistikterge qol jetkizgen. Ğılımï eñbekteriniñ jalpı deñgeýinde, zerttew ädisterinde ilgerlewşilik baýqaldı. Ğalımdarınıñ köpşiligi  ağılşın tilin ïgeripti, keýingi jastardıñ bäri ağılşın tiline jüýrik. Bizdiñ Qazaqstanda orıs tilinsiz kün köre almaýmız ğoý. Al ol jaqtağı jastar orıs tilin onşa bile bermeýdi eken.

Äzirbaýjannıñ memleket tili – äzerbaýjan tili emes pe?

– Memlekettik til retinde – äzirbaýjan tili, al xalıqaralıq til jäne ğılım tili retinde – ağılşın tili qoldanıla bastaptı. Barlıq xalıq äzirbaýjan tilinde söýleýdi, barlıq belgilemeler men jïındar äzerbaýjan tilinde ötedi. Äzirbaýjan ğalımdarı özderin türki älemindegi ülken xalıqtıñ biri sanaýdı. Olardıñ resmï emes mälimetimen älemde äzerbaýjan ultı – 60 mïllïon. 60 mïllïon bolmasa da, 45-50 mïllïondaý äzirbaýjan bar ekeni ras. Olar özderin «qaýğısı köp, bağı aşılmağan ulttardıñ biri – bizbiz» dep, sanaýdı. Öýtkeni äzirbaýjan törtke bölinip ketken. Solardıñ işinde jeke otaw tigip otırğanı – qazirgi Bakwdiñ töñiregindegi äzirbaýjandar. Al endi äzirbaýjandardıñ 25-30 mïllïondaýı qazirgi Ïranda ömir sürip jatır. Olardıñ ne mektebi joq, ne gazet-jwrnalı joq. Barlığı äzirbaýjan tilin turmısta, otbasında qoldanadı da qoğamdıq ömirde – parsı tili. Reseýdiñ quramındğı Dağıstanda da äzirbaýjandıqtar turadı. Kezinde Keñes ükimeti şekaranı bölgende ädiletsizdikpen äzerbaýjandar tutas turatın Derbentti Dağıstannıñ quramına qosqan. Üşinşi bir bölegi – Naxïçevanda. Bul Türkïyamen şektesetin Äzirbaýjannıñ oblısı bolğan. Sonda eni 10-50 şaqırımğa sozılatın äzerbaýjandar turatın añğardı Ärmenïyağa berip jibergen. Söýtip, bükil türki älemin, yağnï derbes el Türkïyanı Keñester Odağınıñ quramında qalğan türki tektes respwblïkalardan  osılaýşa bölip tastatadı. Türkiler birikpesin, küşeýmesin degen zulımdıq maqsatpen. Bul – kezindegi Keñestik ïmperïyanıñ qoldan jasağan kedergileri.

– Qarabaq oqïğası da osındaý ädiletsiziktiñ jemisi emes pe eken?  

Durıs aýtıp otırsıñ.Qazir ärbir äzirbaýjandıqtıñ janına qattı batatın närse – Qarabax mäselesi. Äzirbaýjan ğalımdarınıñ aýtwınşa, Qarabaq äzirbaýjan xalqı paýda bolğanan bastap, äzirbaýjannıñ jeri bolğan. Ärmender basıp alğan Qarabax qazir Äzirbaýjan xalqınıñ jarılmaý turğan, jarılwğa tïisti jarasınıñ biri sïyaqtı. «Soğısıp tartıp alwğa küşimiz jetedi. Biraq, ärmenderdi orıstar ölerdeý qorğaýdı» deýdi. Ustaranıñ jüzindeý qılpıldağan qazirgi zamannıñ sayatatın tüsinwdiñ özi qïın, kürdeli närse bolıp ketti ğoý. Öýkeni Reseý äskerin Grwzïyadan şığarğan kezde, sonı Qarabaxqa aparıp jaýğastırıptı. Äzirbaýjan Qarabax üşin soğısatın bolsa, ärmenmen emes, Reseý äskerimen  soğısatın bolıp tur. Qarabax mäselesi Äzirbaýjan memleketiniñ sayasatınıñ bir ülken temirqazığı dewge boladı. Sol sebepten de äzirbaýjandıqtar orıstar men ärmenderdi onşa jaqtıra bermeýdi.

Jaña «äzirbaýjandar özderin türki älemindegi iri xalıqtardıñ biri sanaýdı» dep qaldıñız. Sol twralı keñirek toqtala ketseñiz?

Bizdiñ ğalımdardıñ tujırımı boýınşa, «türki xalıqtarı burın Altaýda ömir sürip, keýin Ewrazïyağa keñinen tarağan. Kavkazğa, Atlant muqïtına deýin barğan» deýmiz ğoý. Al äzirbaýjandıq tarïxşı ğalımdar: «Joq biz atamzamannan beri Kavkazda turamız» deýdi. Kerisinşe, ärmender basqa jaqtan, Ïraqtan kelgen, olardıñ turıp jatqan jeri – türkilerdiñ jeri. Bizdiñ babalarımızdıñ twıp-ösken jeri». Bul közqarastar bizdiñ ğalımdardıñ pikirine qarağanda – özgeşelew. Mine, osındaý närselerdi aşıq aýtıp otır.

Biz azamattıq tarïxımızdı, ädebï tarïxımızdı endi-endi tereñdep zertteý bastadıq qoý. Al olar bizdiñ jıl sanawımızdan burınğı üş mıñ jıldıq azamattıq tarïxı men ädebïet tarïxın bilip otır. Üş mıñ jıl degen oñaý närse emes. Arxeologïyalıq zerttewler men jazba derekteri boýınşa, biz atam zamannnan Kavkazdıñ turğılıqtı xalqımız degen mazmundağı zerttewler jazıp, tom-tom kitaptar şığarğan.

Parsı ädebïetiniñ klassïkalıq şığarması atalıp kelgen «Avesta» jırı bar ğoý. Sol «Avestanı» qazaq ädebïeti men türki xalıqtarınıñ, sonıñ işinde qazaq ädebïetine qatısı jäýlı 1990-jıldarı Toqbolat Eñsegenov degen jigit zerttep doktorlıq dïssertatcïya qorğağan bolatın. Sonda bizdiñ ğalımdar: «Bul pikir durıs emes, bul bükil älem tanığan parsı ädebïetiniñ klassïkalıq şığarması, sonı bizge tartqanımız, türki xalıqtarına qatısı bar degenimiz, sıpaýlap aýtqanda, ol – bilmestik, ğılımï negizi joq» dep jañağı dïssertacïyanı bekitpeý tastatqan bolatın. T.Eñsegenovtıñ pikiri boýınşa, «Avestadağı» negizgi oqïğalar qazirgi Amwdarïya men Sırdarïyanıñ mañında ötedi. Jer-sw attarı men türkilik atawlar bar. Biraq endi, şığarma parsı tilinde saqtalğan. Al äzerbaýjan ğalımdardıñ aýtwınşa, «Avesta» kezinde türki tilinde jazılğan, keýin parsı tiline awdarılğan. Tüp nusqa joğalıp ketip, parsılardıñ qolındağı awdarması saqtalıp qalğan» degen pikirler aýtadı. Endi bizdiñ ğalımdar küni büginge deýin osı dawmen keledi. Al Äzirbaýjan ğalımdarı «ol bizdiki» dep ädebïetiniñ tarïxına äldeqaşan kirgizip qoýğan.

Sizdiñ osı äñgimeñizden keýin bizdiñ ğalımdar oýlanatın şığar?

– Birtindep, birtindep munı moýındaý bastadıq. Bizdiñ ädebïetimizdiñ tarïxın keşegi  1960-jılğa deýin 18-ğasırdan bastap keldik qoý, B.Kenjebaevtıñ bastawımen Muxtar Mağawïn qazaq ädebïetiniñ tarïxın arğı qazaq xandığınan bastasa, al Mırzataý Joldasbekov 6-7- ğasırdağı Orxon-Enïseý jazbalarına deýin apardı ğoý. Al qazir qazaq ädebïetiniñ tarïxın zerttew  tereñdep bara jatır. «Avesta» tek parsılardiki ğana emes, oğan türki xalıqtarınıñ da qatısı bar» degen sïpattağı pikirler joğarı oqw orındarınıñ bağdarlamasına kire bastadı.

Eñ ejelgi mädenïettiñ ökilderine şwmerler, al «şwmer jazwları» alğaşqı tarïxï eskertkiş dep sanalıp kelgen bolatın. Al şwmerler kim degende, «ol – evreýlerdiñ arğı ataları» degen pikir aýtılatın. Al Äzirbaýjan ğalımdarı «şwmerler» türkilerdiñ arğı ataları dep otır. Türiktiñ ğalımdarı da osındaý pikirde. Al bizde – basqaşa. Sondıqtan bizde qazaq xalqınıñ, onıñ ädebïetiniñ tarïxın zerttegende, tereñinen oýlanatın mäseleler barşılıq. Äzirbaýjan ğalımdarınıñ zertewlerimen tanısıp, olarmen pikir almasqanımız paýdalı bolmaq. Olardıñ ğalımdarı bizge kelip, konfrencïyalarğa qatısıp, bizdiñ ğalımdar olarğa barıp, aralas-quralas bolw özimizdi-özimiz tanwğa, türki tildes xalıqtardıñ tamırı, tübiri bir ekendigine, rwxanï birligine, bul türki tildes xalıqtardıñ  Ewrazïyada este joq eski zamandardan kele jatqanına közimizdi jetkize tüser edi.

Jaqında türki tildes xalıqtardıñ ortaq älipbïin birlikke keltirw twralı äñgime boldı. Munıñ bizge qanşalıqtı paýdası bar?

Bizdiñ rwxanï qundılıqtarğa tolıq ïe bola almaý otırwımızdıñ bastı sebebi,  özimizdiñ älipbïimizdiñ turaqtı bolmawınan der edim. Bir keze arab älipbïinde, sodan soñ latın älipbïinde boldıq. Qazir türkitildes xalıqtar aldı-aldına türli älipbï qoldanıp jür. Qıtaýdağı qandastarımız arab älipbïin qoldanıp keledi. Bizder orıs älipbïindemiz. Al bizden basqa elder latın älipbïine köşip ketti. Bügingi künniñ talabımen erteñgi kündi oýlaýtın bolsaq, bizge älipbïdiñ birligi – öte qajet. Bul mäsele bügin ğana köterilip otırğan joq. Ötken ğasırdıñ bas şeninde köterilgen bolatın. Mısalı, 1926-jılı türkitildes xalıqtardıñ ökilderi Bakwde bas qosıp ortaq älipbïge köşw twralı şeşimge kelgen tuğın. Sol şeşimnen keýin, türki xalıqtarı tügelge jwıq latın älipbïin qoldanısqa endirdi. Biraq keýin Keñes ükimeti bir künde onı özgertip, orıs grafïkasına köşirip jiberdi. Al sol burınğı şeşim boýınşa Türkïya latın älipbïinde qalıp qoýdı. 1991-jılı türkitildes xalıqtar täwelsizdik alğan kezde, osı mäsele qaýtadan köterildi. Söýtip, ğalımdardıñ köpşiligi türkitildes xalıqtardıñ birligin saqtaw üşin, basqa ulttarğa siñip ketpew üşin, jahandanwğa jutılıp ketpew üşin, ortaq älipbï jasawdı usınğan bolatın. Tübinde biz latın älipbïine  köşwimiz kerek. Munıñ birneşe sebepteri bar:

 Birinşiden, türki xalıqtarınıñ birligi üşin. Türki xalıqtarı büginge deýin  jasandı türde bölşektengen. Küni keşege deýin Taşkent qazaqtıñ qalasındaý  bolıp keldi. Meniñ awılım sol mañda boldı da toý tomalaq, as beretin bolsa bizdiñ eldiñ qazaqtarı kerek-jaraqtarın Taşkenttiñ bazarınan äkeletin. Kerek bolsa, qazaqtıñ ult zïyalılarınıñ birazı sol jerden şıqqan. Şekara degen bolmağan. Qırğız, özbek degen qazaqtıñ rwları sekildi äser etken. Al mına täwelsizdik alğannan keýin tipti bizdi jasandı türde bölip tastadı. Bölşektengen mıqtılıq emes. Bul älemdik jahandanwdıñ awzına bölşektep-bölşektep salıp berwge daýındağanmen birdeý. Şekaranıñ bolğanı durıs, bolsın. Biraq, türki tektes xalıqtardıñ rwxanï qundılıqtarı birge bolwı kerek. Oğan jetkizetin birden bir qural – til, ädebïet, mädenïet. Jaña älipbï mine, osığan qızmet etedi.

Osı jerde tağı bir mısaldı aýta ketken jön. Arab tilinde jïırma şaqtı elde turatın eki jüz mïllïondaý xalıq söýleýdi. Tili bir bolğanmen, arab äleminiñ şığısındağı Ïraqtıq pen batısındağı Morokkolıq bir-birimen söýleskende, erkin kete almaýdı. Al arabtıñ ädebï tilimen söleskende, jaqsı tüsinisedi. Sonda eki jüz mïllïondaý xalıqtı arab qılıp otırğan – ädebï arab tili. Arab eliniñ barlığında  bükil bilim, ğılım, sayasat osı ädebï arab tilinde, yağnï Qurannıñ tilinde jüredi. Şetelderde arab tilin oqığanda, osı jalpı arab elderine ortaq ädebï arab tilin üýrenedi. Söýtip, arabtıñ ädebï tili eki jüz mïllïonnan astam xalıqtı tegi jağınan da, rwxı jağınan da twıstırıp, ülken bir ulttıñ şañırağı astında ustap otır. Ortaq tildiñ qudireti degen mine osı jerden aýqın körinedi. Mäselege osı turğıdan kelgende, latın grafïkasına negizdelgen türki xalıqtarınıñ älipbïleri tüptiñ tübinde twıstas xalıqtardı jaqındata tüswge qızmet etwge tïis.

  Ekinşiden, qazaq älipbïinde qazir 42 ärip bar. Sonıñ on şaqtısı – qazaq tilinde joq artıq tañbalar. Bul xaripter orıs tilinen engen sözderdi tübirin saqtap jazw üşin kerek bolğan. Orıs tilinen engen sözderdi tübirin saqtap jazw – qazaq tiliniñ negizgi zañı – ündestik zañına tipti qaýşı. Latın älipbïine  köşw tilimizdi, sözimizdi basqa tilderden jönsiz engen qoqıstardan tazartw üşin de kerek. Tilimizdiñ özindik zañdılıqtarın qalpına keltirip, jat äripterdiñ közin joğaltwğa taptırmaýtın birden bir amal.

Üşinşiden, qazirgi zamannıñ talaptarına säýkes. Bükil älemdegi bilim-ğılımnıñ 80 paýızı latın grafïkasındağı ağılşın tilinde. Jaqında men Qıtaýğa bir xalıqaralıq konferencïyağa barıp keldim. Bir jarım mïllïard xalqı bar ult tek xanzw tilinde söýleýtin şığar desem, olaý emes eken. Ol jaqta da bilim-ğılım ağılşındana bastağan. Konferencïya bastan-ayaq ağılşın tilinde ötti. Sondıqtan bizdiñ jastarımız mına örkenïetten öziniñ ornın alw üşin, älemdik, qoğamdıq damwdan qalmawı üşin bilim-ğılımmen qarwlanwı kerek. Ol bilim-ğılımnıñ negizi, ädebïettegi közi osı latın älipbïinde jatır. Onıñ üstine kompyuter, ïnternettiñ bäri osı ağılşın tilinde ğoý, sol üşin de latın älipbïi qajet.

Qıtaýğa barğanıñızdı aýtıp qaldıñız. Bul sapar da sizdiñ ğılımï jumısıñızğa qatıstı ma, älde…

Qaraşa aýında Qıtaý Qoğamdıq Ğılımdar  akademïyasında ötken xalıqaralıq sïmpozïwmğa qatısıp,  Beýjiñde bolıp qaýttım. Qaraşanıñ 15-17 künderi épos tanwğa arnalıp ötken dünïe jüzilik ädebïettanwşılardıñ xalıqaralıq sïmpozïwmına älemniñ 37 elinen 120-ğa jwıq ğalım qatıstı. Özbekstan, Qırğızstan, Äzirbaýjannan bir adamnan barsa, Türkïyadan 2 adam, Qazaqstanan akademïk Seýit Qasqabasov  ekewimiz qatıstıq. Konferencïya bastan ayaq ağılşın tilinde jürdi. Meniñ bir baýqağanım, Qıtaýdıñ ğalımdarı ağılşın tiline jüýrik. Ädebïet tanwşı ğalımdardıñ bäri ağılşın tilinde saýrap tur. Al biz büginge deýin orıstıñ tili dünïeniñ kilti, orısşa bilsek, dünïeniñ barlıq jerinde bizge jol aşıq dep jüre berippiz. Söýtsek, Qıtaý turmaq mına Özbekstan, Äzirbaýjandarda da ağa urpaq bolmasa, keýingi urpaqtarı orısşa jön surawdı da onşa bile bermeýdi. Sol sekildi Qıtaýda da orıs tili ğılım tilinen qalıp, ornın ağılşın tiline bere bastağandaý körindi.

Siz bayandamañızdı qaý tilde jasadıñız?

Qazaq tilinde jasadım.

Qazaq tilin tüsingender boldı ma?

Beýjiñdegi Ulttar wnïversïtetiniñ professorı özimizdiñ qandasımız ağılşın tiline awdarıp otırdı. Meniñ bayandamamnıñ taqırıbı «Qazaq éposınıñ zerttelwi» boldı. Épostıq şığarmalar nağız ulttıq şığarmalar ğoý. Keñes ükimetiniñ kezinde bul şığarmalardı zerttewge, xalıq arasına taratwğa, nasïxattawğa şektew qoýılğan bolatın. Öýtkeni ol – ulttıq sana-sezimdi, ulttıq dästürdi jañğırtatın närseler.  Bul şektew 1991-jıldarğa deýin jalğastı.

Beýjiñdegi konferencïya qandaý qawlı qabıldadı?

Qıtaýdaulttıq ädebïetti zerttewge memlekettik turğıdan män beriledi eken. Sol ulttıq ädebïettiñ işinde qazaq ädebïeti de bar. Eki künge sozığan konferencïya soñında ğalımdar xalıqaralıq qarım-qatınastı nığaýta berwmen birge, ädebïettanwşılardıñ xalıqaralıq qawımdastığın qurıp, bir awızdan qawlı qabıldandı. Sol komïtetetke müşe boldıq. Qoğam Gankongta tirkelmekşi. Sonımen ädebïettanwşı ğalımdar jıl saýın ba, eki jılda ma bir ret bas qosıp otıratın boldı. Ädebïettanwşılardıñ xalıqaralıq qawımdastığınıñ törağası bolıp, Qıtaý Ğılım akademïyası Ulttar ïnstïtwtınıñ dïrektorı Sïgïnmenge (ultı moñğol), orınbasarlığınıñ birine amerïkalıq Garvard wnïversïtetiniñ professorı, ekinşisine Reseý Ğılım akademïyası Étnologïya jäne antropologïya ïnstïtwtınıñ bölim meñgerwşisi D. A. Fwnk, jawaptı ğalım xatşısı bolıp, osındağı Ulttar ïnstïtwtınıñ bölim meñgerwşisi, ğılım doktorı, professor  Ädil Jumatırdı (ultı qırğız) saýlandı. Qazir ädebïettanwşılar qawımdastığınıñ uýımdastırw jumıstarı jürip jatır.

Bul qoğamdı kim qarjılandıradı eken?

Qoğam jetekşileri: «Eñ birinşiQıtaý ükimetiniñmemlekettik esebine kirgizemiz, ekinşiden demewşiler tabamız» dep otır.

Atalmış konferencïyada ğılımï bayandama jasawmen ğana şekteldi me?

– Konferencïyağa Reseýdegi türki tildes xalıqtardıñ birazınıñ ökilderi  qatıstı. Xaqas, tuba, saxa degen sekildi. Al Qıtaýdağı qırğızdardan şıqqan eki jırşı «Manas» épostıq jırın jatqa orındasa, Reseýlik altaýlıqtar, moñğoldar men qalmaqtar «Jangr» degen sekildi jırların orındap, önerlerin körsetti. Ewropadan, Afrïkadan, Amerïkadan kelgen ğalımdarmen tanıstıq. Bir tañğalarlıq närse, neğurlım ataqtı ğalım bolsa, ol solğurlım qarapaýım.

Qıtaýda türki mädenïeti men ädebïetin zerttew jumıstarı qalaý jürip jatır eken?

– Ïnstïtwttıñ türki xalıqtarınıñ ädebïetin zertteýtin böliminiñ bastığı Ädil Jumaturdınıñ basşılığımen biraz jumıstar atqarılıptı. Mektepti xanzw tilinde oqıp, joğarı oqw ornın ağılşınşa bitirgen Ädil üş tilde erkin söýlep, erkin jazadı. Qırğızdıñ «Manas» éposı YU N E S K O uýımına Qırğızstan arqılı emes, Qıtaý arqılı tirkelgen. «Manas» jırınıñ bağı Qıtaý arqılı aşılğan. Manasqa Qıtaýda üş jerden eskertkiş qoýılıptı. Sonıñ bärine jañağı Ädil Jumaturdı degen qırğız jigit ıqpal etip otır. Kördiñiz be, bir adam osındaý ïgi isterdi istegen.

Qazaq ädebïetin zerttep jürgen Ğılım doktorı, professor Xwañ Jwñşïyañ degen xanzw azamatı. Ol qazaqtıñ salt-sanası, turmıs-ädeti men tiline jüýrik. Qulja töñireginde ömirge kelip, qazaqtardıñ arasında ösken, qazaq tili men ädebïeti mamandığı boýınşa joğarı bilim alğan Xwañ qıtaý, qazaq tilderine qosa, türki tilderiniñ köpşiliginde, ağılşın, orıs tilderinde erkin söýleýdi. Qazaq xalqınıñ awız ädebïetin, onıñ işinde épostıq jırların zerttep, qıtaý, qazaq tilderinde monografïyalar jazğan, jüzdegen ğılımï-köpşilik maqalaları jarıq körgen tanımal ğalım eken. Qıtaýda bolğanımızda, qazaq tilin jaqsı meñgergen qıtaý ğalımdarımen jüzdesip, dïdarlastıq. Olardıñ qatarında qazaqtıñ tilin, ädebïetin zerttep jürgen Beýjiñdegi Ulttar wnïversïteti ädebïet fakwltetiniñ dekanı Jañ Diñjiñ men Quljadağı İle pedagogïkalıq ïnstïtwtı fïlologïya fakwltetteriniñ dekanı W Jïnfıñ jäne äýgili ğalım, professorBï Xwn bar.

Qıtaýdıñ ékonomïkası da, turmısı da, rwxı da biraz köterilgen. Älemniñ är jerinen barğan  ğalımdardıñ kelip-ketw aqısın, jatın-tamaq şığının tolıq özderi köterdi. Demek, bul Qıtaý ékonomïkasınıñ köterilwiniñ arqasında ğılımğa den qoya bastağanın körsetedi. Ğılımğa qanşa qarjı kerek bolsa, sonıñ bärine aqşa tawıp berwge mümkindigi bar. Qıtaýda turıp jatqan 55 ulttıñ barlığınıñ ulttıq mädenïetin zerttewge  jağdaý jasawğa kirisken. Az ulttardıñ ädebïetin, mädenïetin, tarïxın zerttewge tolıq mümkindikter berilgen. Mäselen, bizben körşi Şïñjïañğa soñğı jıldarı 100 mïllïardtaý dollar aqşa bölip, ol az sandı ulttardıñ älewmettik, rwxanï jağdaýın jaqsartwğa jumsalğan.

Jazwşılardıñ kitaptarın şığarıp, qalam aqıların berip otır. Odan artıq olarğa ne kerek. Üý mäselesin de şeşip qoýğan. Bizdikiler sïyaqtı üýsiz-küýsiz jürgen adamdardı kezdestirw qïın. Aýtıstıñ özine jılına pälen mïllïard aqşa bölinedi eken. Awdan, oblıs, respwblïkalıq aýtıstar jıl saýın ötedi. Aqındar  älewmettik keleñsizdikterdi sınğa aldı ma, ol bïliktiñ qulağına sol mezette jetip, tezge salınıp otıradı eken. Aýtıstı memleket tikeleý özi qarjılardırıp otır. Qıtaýda aýtıstı ğılımï türde zerttew ïnïstïtwtı jumıs isteýdi. İle qazaq avtonomïyalı oblısınıñ Küýtin qalasındağı wnïversïtette aýtıstı zertteýtin ğılımï ortalıq (bastığı Jäken Qawıt ulı) jäne bolaşaq aýtıs aqındarın arnaýı tärbïeleýtin bölim bar. Tört jıl boýı ädebïetti, onıñ işinde söz öneri – poézïya tereñdetilip oqıtıladı. Endi termeni de osılaý jasawdı qolğa almaqşı eken. Terme de aýtıstan birde bir kem emes, nağız ulttıq, nağız fïlosofïyalıq, nağız tärbïelik, nağız gwmanïtarlıq bağıttağı öner ğoý. Termeni qolğa alwdıñ özi bul elde gwmanïstik rwxta adamzattıq tağılımdıq tärbïe berwge barınşa män berip otırğanın baýqatsa kerek. Şïnjïañdağı elge belgili Şämis Qumar ulı, Äwelxan Qalï ulı, Beksultan Qaseý ulı, Luqtarxan Ädilxan ulı, Erkin Awğanï, Muxtar, Ïyasın Qumar ulı, Idırıs Ädilqanov, Baqtıxan Biläl ulı, Ürimjibaý Jetibaý ulı, Nurseýit Mamırbek ulı, Ïyasın Jubpaý, Äbdixalıq Ospanqarı ulı, Mätqabıl Muxamedkärim, Sıraýıl Isqaq ulı sïyaqtı qazaq zïyalıları men ğalımdarı qazaq til men ädebïeti, mädenïeti men önerine aýtarlıqtaý ülesterin qosıptı. Aýtıstı YU N E S K O uýımına qazaqtıñ atınan tirketemiz dep biraz eñbektengen eken, bizdiñ eldiñ narazı bolwımen toqtatıptı. Toq eterin aýtqanda, bizde jasalwğa tïisti birşama ister sondağı qazaq zïyalılarınıñ at salıswımen atqarılıp jatır.

  Bizde de osındaý aýtısqa memlekettik qoldaw körsetilwi tïis. Aýtıs – ulttıq rwxtıñ şınaýı körinisi. Qazaqstanda da aýtısqa barlıq jağdaý jasalıp, ulttıñ rwxın köterwge, ulı isterge bastawşı, ädildikke, adaldıqqa, ultqa qızmet körsetwdiñ ülgisin nasïxattaýtın nağız öner bolwı kerek.

Qazirgi qazaq ädebïetiniñ xal-axwalı qalaý?

Qazaq ädebïeti, mädenïeti, öneriqazir tınıstap turğan sïyaqtı. Täwelsizdik alğannan keýin ulttıq ädebïet dürkirep damıp ketpedi, kerisinşe, kibirtiktep qalğandaý. Azat eldiñ xalıqtıq rwxı köterilip, ädebïetimiz men mädenïetimizdegi  ulttıq dästürdi älemdik örkenïetke bir-aq şığaramız dep oýlap edik, biraq olaý bolmadı. Munıñ birneşe sebebi bar:

 Birinşi, jüz elw jılğa sozılğan otarlawdıñ saldarınan ulttıq rwxımız äbden taptalıñqırap qalğan edi. Sodan küni büginge deýin ezilip qalğan ulttıq rwx qalpına kele almaý jatır. Bizden basqa ulttıq respwblïkalar birden ulttıq tili men ultıq rwxın köterip, sana-sezimin qalpına keltirip aldı da, bükil memlekettik sayasatı ulttıq arnada jürip ketti. Türli obektïvtik jäne swbektïvtik sebepterge baýlanıstı bizde bulaý bolmadı da, munıñ özi ädebïetimizdiñ toqırawına alıp keldi.

Ekinşi sebep, bizdiñ täwelsizdigimiz mınaw jahandanw ürdisine qabat keldi. Esimizdi endi jïyamız dep jatqanda, jalğandı jalpağınan basıp, jutıp kele jatqan jahandanwğa dwşar boldıq. Jalpı aşıq demokratïyalıq qoğam qurıp jatqan bağıtımız durıs. Solaý dep, biraq özimizdiñ ulttıq qundılıqtarımız ben ulttıq muramızdı tolıq ïgermeý jatıp, eñsemizdi  kötermeý jatıp, ekinşi soqqığa uşırap jatırmız. Budan älige deýin eseñgirep turmız. «Jahandanw» – ult atawlığa tübegeýli qarsı. Ädebïet pen mädenïet biri birimen aralasıp, toğısıp jatadı ğoý, al qazirgi ğalamdaswdıñ maqsatı müldem bölek. Munıñ bastı maqsatı – bükil älemdi batıstıq mädenïetke köşirw. Älem xalqın bir tilde söýleýtin, batıstıq ömir saltımen ömir süretin xalıqqa aýnaldırw.  Keñes ükimeti kezinde keñes xalqın bir ult bolwğa şaqırmadı ma? Onıñ qateligi de osında. Mine, biz osılaýşa jahandanwğa qoýıp kettik. Eger biz ulttıqrwxımızdı, ulttıq qundılıqtarımızdı kötere almasaq, qaptap jatqan rwxanï soqqılardan tura almaý qalwımız äbden mümkin.

Ädebïette «postmodernïzm» degen ağım bizge de jetti. Bul bizdiñ ulttıq ädebïetimizge tïgizer zïyanı bolmasa, paýdası joq körinedi?  

Biz emes,orıstardıñ özi budan qorğanwğa köşti. «Lïteratwrnaya gazetanıñ» betinde osı mäsele boýınşa bir jıldaý talqılaw jürdi. Soñında «postmodernïzm» degen – ulttıq ädebïetke qazılğan kör. Sondıqtan munı qabıldaý almaýmız, özimizdiñ ulttıq ädebïetimizben jürwimiz kerek» degen qorıtındığa keldi. Postmodernïzm adamğa körkemdik, éstetïkalıq läzzat bağıştaý almaýdı, adamgerşilik tärbïe bere de almaýdı. Ädebïettiñ zañdılığın joqqa şığaradı. Şığarmasın jaman dep sınasañ da moýındamaýdı. Ömirdi osılaý kördim, osılaý jazdım, meniñ pikirim osı deýdi. Keýipkeri joq emes, bar. Biraq keýipkeriniñ beýnesi aşılmağan. Mısalı, Alatawdı alıstan körgende, basqaşa da, işine barsañ tipti özgeşe ğoý. Är adam är türli sezinedi, aqın basqaşa, al jazwşı tağı basqaşa degendeý. Mine, men ömirdi osılaýşa köremin deýdi postmodernşil. Oğan ne deýsiñ sonda. Bul – ulttıq qundılıqtardı joqqa şığarwdıñ birden bir rwxanï quralı.

Bizdiñ qazaq ädebïetinde de batıstıñ ıqpalı küşti bolıp tur. Öýtkeni elimizdiñ ékonomïkalıq jağdaýı jaqsarğanımen, rwxanï ömirimizde, ädebïetimizde munıñ ıqpalı aşıq körine bastadı. Bizdiñ jastarımız élektrondı quraldar men batıs baspasözderi arqılı batıstıq ömir saltınıñ qundılıqtarımen «swsındap» jatır. Ulttıq qundılıqtarımızdı tärk etip, batısqa bet burıp baradı. Tipti ulttıq kadrlarımızdan göri, qazaqtıñ tilin bilmeýtin, batıstan ağılşınşa oqıp kelgen «bolaşaqşıldar» birinşi kezekte memlekettik qızmettiñ tizginin qolına alıp jatır. Bizde älige deýin ulttıq qundılıqtar memlekettik turğıdan bağalanıp, soğan jol aşw jağı jetiñkireý bermeýdi. Adamnıñ ömir sürwine eki türli närse qajet qoý. Birinşisi – materïaldıq qundılıq, ekinşisi – rwxanï qundılıq. Ökinişke oraý, bizde materïaldıq qundılıqqa köñil bölw basım da, rwxanï qundılıqtarğa älige deýin ıqılas jetisiñkireý bermeý jatadı. Şındığında da bul ekewi qustıñ qos qanatındaý qatar jürwi kerek.

Qudaýğa şükir, qazir qarnımız toq, kïimiz bütin, biraq işimiz tütin bolıp tur. Xalıqaralıq ékonomïsterdiñ eseptewine qarağanda, Qazaqstan baý on eldiñ qatarında. Endi ulttıq qundılıqtar men ulttıq müddeni birinşi kezekte oýlap, ulttıñ erteñine memlekettik turğıdan qızmet etetin  kez jetken sekildi. Ulttıq ädebïetke, ulttıq mädenïetke, ulttıq önerge jağdaý jasap, sonı damıtwdı qolğa almasaq, onı ultımızdıñ sanasına siñirmesek, uzın arqan, keñ tusaw jarğa soqtırwı äbden mümkin. Munıñ kilti atqarwşı bïliktiñ qolında tur.

–  Qalaý desek te, jazwşılardıñ qalamına erkindik berilgen joq pa?

– Erkindik berip «jaz-jaz» degenmen, jazğan kitabı basılmasa, basılğan kitabına qalamaqı tölemese, onı eşkim oqımasa, jazılğan kitaptan ne paýda, ne qaýır?!   Jaña aýttım ğoý, bizdiñ atqarwşı bïliktiñ negizgi tetikterinde orısşa, batısşa  tärbïe, bilim alğandar otır. Olar öziniñ körgenimen, baqqanımen üýrengenimen, bilgenimen şeşedi. Kezinde Axmet Baýtursın ulı: «Adam qandaý tärbïe aladı, sol tärbïe boýınşa qızmet etedi» dep beker aýtpasa kerek. Qazaqşa tärbïelengen bala qazaq ultına, orısşa tärbïelengender orıs ultına qızmet etedi. Al Batısta tärbïelengen bala Ewropalıq  dünïe tanım boýınşa, sol jaqtıñ ïdeyasına burmaý tura almaýdı. Ewropadan üýrenwimiz kerek, bilimin alwımız kerek. Biraq sol jaqqa ulttıq mektepterde oqıp, ulttıq sana-sezim qalıptastırğan qız-jigitterdi jibersek, durıs bolar edi. Biz älige deýin ulttıq sana-sezimi qalıptaspağan, qalıptasqan künniñ özinde batısşa qalıptasqan azamattardı jiberip jatırmız.

Elbasımız «qazaq pen qazaq qazaqşa söýlessin» dep, ılğï da aýtadı Ökinişke oraý, sonı jüzege asıratın jerde otırğandar – qulıqsız   Qaý bir jılı men Gwmïlev atındağı Ewrazïya wnïversïtetinde jumıs istep jürgende, Reseý prezïdenti Pwtïn kelip, söz söýledi. Sonda ol: «Qazaqstan ükimeti quramınıñ 33 paýızı Mäskewden bilim alğandar» ekendigin eske salğan edi. Ol durıs qoý, biraq bizdiñ elimizdiñ bolaşağın bürkep otırğan sol 33 paýız ba dep qorqamın keýde. Olar orıstıñ dünïe tanımımen ömir süredi ğoý. Ultına qızmet etwdi ömiriniñ mänine aýnaldırğan ultjandı azamattar atqarwşı bïlikke kelmeý, ulttıq mäseleler  şeşilmeýdi.

Memleket pen xalıqtıñ müddesin öz müddesinen joğarı qoyatın ulttıq kadrlardı atqarwşı bïlikke köptep tartw jağı qïın bolıp turğan joq pa?  

Öziñ aýtpaqşı, qolında bïligi bar adamdar türli amaldarmen eldiñ aldın orap ketip jatadı. Xalıq öz arasınan şıqqan adal azamatqa senim bildirwi kerek. Biraq bizdiñ saýlawdıñ barlığı ädil ötip jatır dep aýta almaýmız. Jañağı qolında bïligi bar adamdar türli aýlalarmen özin saýlatadı. Söýtip xalıqqa tolıq erik bermeý otır. Bizde tazarw procesi jürmedi. Olar jerşildigin, rwşıldığın qozdırıp, aqşamen arbaýdı, satıp aladı, basqa da türli qısımdar jasaýdı.

Tüsine bilsek, «rw» – degen adamzattıñ eñ bïik gwmanïstik därejesin körsetetin ïnstïtwt. Qazaqtıñ tanımı boýınşa, böten adam joq, barlığımız twısqanbız. Basqa xalıqqa qarağanda, bizdiñ bul jüýemiz – öte mıqtı. Biraq sonı keýbirewler özderiniñ aram pïğılına paýdalanıp jür. «Urı ketti, urı ketti» dep, iz keswşilerdi basqa jolğa salıp jiberetinder sïyaqtı.

Meniñ uğımımşa, adamnıñ birneşe deñgeýi bar. Bir adam bar öziniñ qaraqan basınıñ qamın oýlaýtın, ekinşi bir adam bar, ağaýın twıstarına ğana kömegin tïgizetin, üşinşi bir adam rwına qızmet etedi. Al endi bir adamdar ultına, xalqına, memleketine qızmet etedi. Demek, är adamnıñ sana-sezimi, deñgeýi är türli. Rwına, taýpasına qızmet etetinder – äli ulttıq sana-sezimi jetilmegender. Raxmanqul Berdibaýdı bilesiñ, ol kisi – öle ölgeninşe «ultım» dep ötken adam. Osı jaqında  Raxañnıñ 85 jasqa tolğan küni boldı. Birde bir basılım ol kisi twralı jumğan awzın aşpadı. Raxañ twralı materïal birde bir baspasöz betinde berilmedi. Kördiñiz be? Biz osındaý deñgeýge tüsip qalğanbız.

– Ulttıñ sözin söýlep, ulttıq qundılıqtar twralı aýtatındardı keleke jasaýtın bolğan joqpız ba?!

Durıs aýtasıñ. Ondaý teksizderdi qulağımız estip, közimiz körip jür. Belgili aqın, qoğam qaýratkeri Muxtar Şaxanov qazaq tiliniñ tağdırın aýta bastap edi, «onıñ ne aýtatını belgili ğoý» dep teris aýnalatındar şıqtı. M.Şaxanovtıñ özin sondaý därejege tüsirip qoýdı. Biraq xalıqtıñ arasında M.Şaxanovtaý qurmetteletin azamattar  qazir joq. Ötken jılı Qırğızstanda kezinde Şıñğıs Aýtmatov qurğan xalıqaralıq «Istıq köl» forwmı ötti. Sonda qırğızdırdıñ M.Şaxanovtı qalaý qumettegenin körseñ. Al bizde bïliktiñ qazaq tiline köñil bölmeý otırğanın aýtqanı olarğa jaqpaýdı. Muxañ aşıq aýtadı. Quddı sütke tïgen mısıq sekildi qılıp qoýğan kädimgi. «Jalın» jwrnalı memlekettik grantpen şığıp turwşı edi, endi sonı bermeý qoýıptı. Bul degen ultjandı azamattardıñ awzın türli amaldarmen jabw ğoý.

Qılışınan qan tamğan Keñes odağınıñ kezinde bïliktiñ özi ult zïyalılarımen sanasatın bolğan eken, al qazir täwelsiz memleket qurğan Qazaq elinde zïyalılardıñ üni şıqpaý qalğanı qalaý?

Ïntellïgencïya «zïyalı qawım» degen söz ğoý bayağı. Osı «zïyalınıñ» özin ärtürli tüsinwge boladı. Al bizde oqığan men qızmet istegenniñ barlığın zïyalı dep jür. Ädette «Zïyalını» ulttıq sana-sezimi joğarı, oqığan, bilimi joğarı azamat dep tüsinw durıs emes. Qarabasınıñ qamı üşin jürgenderdiñ bäri zïyalı emes. Zïyalı degen jeke basınıñ, äýtpese bir taýpanıñ nemese bir rwdıñ küni üşin emes, ulttıñ qamın oýlap, bükil ömiri men aqıl parasatın ultına qızmet etwge arnağandar.  Bulardıñ qatarında aqın-jazwşılar, ğalımdar men qoğam qaýratkerleri köbirek körinedi. Osı turğıdan kelgende, kez kelgen adamdı zïyalı dep aýtwğa bolmaýdı. Zïyalı – ulttıñ qaýmağı, onı örge süýreýtin rwxanï küşi. Xalıq zïyalılarğa qaraýdı, zïyalılarğa senip, soñınan eredi.

Täwelsizdik alğannan keýin zïyalılardıñ arasına jik tüsip ketti. Eki top bar. Köpşiligin türli täsildermen, qızmet bar, marapattar bar, köp qoý, bïlik özine qaratıp aldı.Sodan barıp bizdiñ köptegen aqın-jazwşılarımız özderiniñ zïyalılıq qasïetterinen arıla bastağan jağdaý da bar. Biraq öziniñ pendeşiligi bolğanımen de, öziniñ arı men ujdanın saqtap qalğandar da jetkilikti. Köptegen aqın-jazwşılarımız bïlikti maqtap öleñ şığarıp, poéma, äýtpese romandar jazıp,  türli joğarı sıýlıqtardı alıp jatır. Biraq olardıñ şığarmasın oqıp jatqan xalıqtı körw qïın. Kerisinşe, ulttıq ïdeyalardı, ulttıq müddelerdi jırlaýtın, xalıq süýip oqïtın aqındarımız, jazwşılarımızdıñ kün köris jağdaýı maqtarlıq emes. Mine, ömir degen – osındaý awmalı-tökpeli.

Xalıq – bïliktiñ közi. Bïliktiñ basında otırğan adamdar xalıqtıq müddege qızmet etwi kerek. Xalıq pen bïliktiñ arasında alşaqtıq bolmaw kerek. Bïlik xalıq, onıñ ökili zïyalılar aýtqan oý-pikir, ïdeyalarğa ılğï da nazar salıp otırğanı jön. Aqın-jazwşı – xalıqtıñ qulağı, közi, mïı, sana-sezimi. Olar qoğamdağı jağdaýlardı aldın ala sezip, bïlikke aýtıp otırwı kerek. Al qazir bizde bïlik basqaşa oýlaýdı, ult zïyalıları dep jürgenderimiz basqaşa oýlaýdı. Desek te ultjandılıqtan taýmağan azamattarımız da barşılıq. Küni keşe ğana ömirden ötken Raxmanqul Berdibaý ağamız tayaqtıñ bir uşı kelip özine tïip jatsa da şındıqtı batıl aýtıp ketken arıstarımızdıñ biri edi. Bul tizimdi soza berwge boladı. Ärbir sanalı azamat xalqınıñ baqıtımen baqıttı. Sol üşin küýip-pisedi, otqa da swğa da tüsedi. Xalqı baqıtsız bolsa, onda ol – da baqıtsız. Qazaqtıñ tarïxındağı eñ baqıttı kez – qazirgi waqıt dep oýlaýmın. Öýtkeni, eñ bastısı täwelsizdigimiz bar, qalğanınıñ bäri birtindep bola beredi.

Qazir bizde jetispeý otırğan bir ğana närse, ol – ultqa qızmet etw jağı. Ulttı saqtap qalw – ülken mäsele. Mine, osığan janı aşïtın  azamattar aşı aýtıp jatır. Olar bïliktiñ jawı emes, xalıqtıñ qası emes. Olar – nağız ulttıq batırlar. Solardı qoldawdıñ ornına, kerisinşe kewdeden ïterip jatırmız. Jaña aýtıs öneri jaýlı aýttıq qoý. Sonda aýtılğan aşı şındıqtardı jüzege asırwdıñ ornına, kerisinşe onı teledïdardan bermeý, ötkizbeý jatwımızdıñ özi äli de ulttıq sana-sezimniñ jetilmewinen der edim.

Qoğamdağı ädiletsizdikter men ädebïettegi naşar şığarmalar sınalıp jatsa da soğan män bermeýtin bolıp aldıq. Öýtkeni soğan etimiz üýrenip ketken…

– Meniñ mamandığım ädebï sın mäseleleri ğoý. Sın – qoğamğa öte qajetti närse. Sınsız min tüzelmeýdi. Biraq sınawdıñ özindik mädenïeti bar. Ğılımğa süýenip, mädenïetti sın jazw kerek. Jazılıp ta jür. İşinara uşqarı sındar da joq emes. Qazaq sözge turğan. Desek te bizde qazir sınalıp jatqan adamdar örlep ösip ketetini tağı bar. Ädebïette de sınalıp jatqan şığarmalar türli marapattarğa ïe bolıp, tipti memlekettik sıýlıq alıp jatatını adamnıñ namısına tïedi. Bul da – bizdiñ tragedïyamız. Qoğamımızdı jegideý jep jatqan närse – osı. Sın aýtılğan soñ sonı tekserip, sodan nätïje şığarw kerek qoý. Kerisinşe, bizde eregesip, «men mıqtımın, al şawıp al» degenge deýin baradı.

Qoğamda türli sınï pikirlerdiñ aýtılıp jatwı – zañdı. Qoğam solaý bolwı kerek. Türli közqarastar men ïdeyalar aýtılwı kerek, sonıñ işinen kerektisin paýdalanw xalıqtıñ, bïliktiñ enşisinde. Sonda ulı ïdeyalar jarqırap alğa şığadı, al ömiri ötken, kemşin ïdeyalar artta qaladı kömilip. Söýtip qoğam alğa jıljıp, damwğa mümkindik aladı. Sın aýtw, sındı tıñdaw mädenïeti bizde äli jetiñkiremeýdi. Ädebï sında da osı jağdaýlar qaýtalanıp jatır.

Qazirgi qazaq ädebïetiniñ bağınıñ aşılmaý jatqanı sınşılardıñ joqtığı nemese olardıñ atsalıspawınan dep pikir aýtıp jürgender bar.  

Bulaý aýtw durıs emes. Sınnıñ äseriniñ bolatını şındıq, baspasözde sındar jazılıp jatır. Biraq ädebïettiñ damımaý jatqanınıñ birneşe sebepterin joğarıda aýtıp kettim ğoý. Soğan qosa aýta ketetin bir närse – bizde rwxanï qundılıqtarğa, ulttıq qundılıqtarğa onşa män berilmeý, batıstıq qundılıqtarğa burılıñqırap  jatwımız. Eger bizdiñ memlekettik sayasatımızda ulttıq ïdeologïya basşılıqqa alınatın bolsa, ulttıq qundılıqtarımız negiz dep eseptelse, ulttıq ädebïetimiz nasxattalıp jatsa, ulttıq mädenïetimiz ulttıñ negizgi ömir sürw saltımızğa aýnalsa,  ulttıq ädebïet te damï tüser  edi. Al endi Batıstıñ postmodernïzm sekildi türli ağımdarı bizdi işteý iritip, qurtwğa äreket jasap jatır. Ulttıq ädebïetimizdi, ulttıq rwxanï qundılıqtarımızdı buzıp, sol arqılı ultımızdı joýıp jiberewi äbden mümkin.

Siz qazirgi qazaq ädebïetiniñ ulttıq rwxanï qundılıqtar därejesine  köterile almaý, batıstıq postmodernïzm ädebïetine moýınusına bastağanına qınjılasız. Bunıñ bäri ulttıq ädebïetimizdiñ bïlik tarabınan näsïxattalmaý jatwınan ekeni de – şındıq. Budan şığwdıñ basqadaý jolı joq pa?

Jalpı ädebïet mäñgilik qundılıqtardı jırlaýdı. Qazir bizdiñ qoğamımızda ulı özgerister bolıp jatır. Socïalïzmnen birden kapïtalïmge köşip kettik. Sonda bizdiñ ïdealımız ne? Qazirgi zamannıñ geroýı kim? Qazirgi qoğamda türli özgerister bolıp jatır. Qaýsısınıñ bolaşağı bar, qaýsısı waqıtşa närse? Mine, osılardıñ barlığı, yağnï qoğamdıq ömirdi fïlosofïyalıq, körkemdik turğıdan tanıp-bilwdiñ mümkin bolmaý jatqandığı, bolğan künniñ özinde de asa kürdeliligi, qïındığı äser etwde.

Qazir bizde kösemsöz barınşa jaqsı damwda. Pwblïcïstïkanıñ bastı maqsatı – bügingi künniñ problemaların köterw. Al ädebïet bügingi pwblïcïstïkamen jazılsa, onda bügingi künniñ deñgeýinde qalıp qoyadı. Ädebïet ötken ğasırlardıñ nemese osı zamannıñ ömirlik zärw mäselesin körkemdik deñgeýge köterip, mäñgilikke ketwi kerek. Mäselen, Abaýdıñ aýtqandarı küni büginge deýin öz qunın arttırmasa, kemigen joq qoý. Sondıqtan bügingi künniñ mäselesin jazwşı mïınıñ domnasına salıp, qorıtw üstinde. YAğnï, bügingi qoğamdıq ömirdiñ qaý jağı kerek, qaýsısı kerek emes, ne jetispeý jatır?  Eñ bastısı – bügingi zamannıñ geroýı kim? Anaw mïllïonerler me türli täsildermen baýıp jatqan, äýtpese şetelge qaşıp jatqan?  Joq, äýtpese, tek qana taza ömir süremin, tek qana ultıma qızmet etemin dep künin köre almaý jürgen azamattar ma? Batısta qalaý bolıp jatır?..

Biz kezinde eñ ädiletti qoğam – socïalïstik qoğam dewşi edik, onıñ jağdaýı anaw boldı. Socïalïstik qoğamda adamdardıñ älewmettik jağdaýın durıs şeşwdiñ barlıq mümkindikteri bar edi. Biraq mına Reseý de sol socïalïstik ïdeyalardı öziniñ otanşıldıq, otarşıldıq  pïğıldarına paýdalandı. Sodan aman qalğanımızğa qudaýğa mıñ da bir şükir. Bolmasa endi 50-100 jılda qazaq ultı joýılıp keter me edi, qaýter  edi. Mine, älewmettik qoğamdağı osındaý özgerister aqın-jazwşılarımızdı rwxanï dağdarısqa tap qıldı. Socïalïstik zamanda «bizdiñ zamanımızdıñ geroýı»  kommwnïster boldı. Al qazir kimder mïllïonerler me, joq türli dinï sektalardıñ basşıları ma, joq qarapaýım xalıq pa? Xalıq desek, mınadaý narıqtıq ékonomïkada olar eşqaşan eñsesin kötere almaýdı. Mine, jazwşınıñ sanasında osındaý sandağan problemalar men ömirdi tanıp-bilw, mïdan ötkerip, qorıtw jağı jürip jatır.

Bul process qaý kezge deýin jalğasadı dep oýlaýsız?

Memleket ulttıq til, ulttıq qundılıqtarğa öktemdik berwi kerek. Al «ulttıq qundılıq» degenimiz jalpı «adamzattıq qundılıqqa» qaýşı emes. Kerisinşe, solardıñ bir bölşegi, solarmen säýkes, ündes kelip, sol arqılı ult tanıladı. Älemdik örkenïetke özindik ülesin qosa aladı. Mine, osı jağı bizde öz därejesinde jürmeý otır. Socïalïzm kezinde ädebïet barınşa damıdı. Öýtkeni, kommwnïstik partïya ulttıñ zïyalı qawımın, ulttıñ qaýmağın, élïtasın kommwnïstik ïdeyalardı jüzege asırw jolında ügit-nasïxat jasawğa barınşa paýdalandı; olarğa barlıq jağdaý jasaldı. Al qazir de sondaý bolwğa tïisti edi. Ulttıq tilge, ulttıq qundılıqtarğa barınşa basımdılıq berip, ulttıq zïyalılarımızğa, ulttıq élïtamızğa barınşa qurmet körsetilwi kerek. Ulttı alğa süreýtin osı – ulttıq élïta, ult zïyalıları. Al bizde – kerisinşe.

Kapïtalïzmniñ jaqsı qağïdaları bar. Narıqtıq qatınas boýınşa, ulttıq baýlıqtıñ 50 paýızdaýı 10 paýızdaý ulttıq élïtanıñ qolına jïnaqtalıp, ulttıq müddeniñ asa mañızdı salalarına jumsalwğa, yağnï tek qana ulttıq müddege qızmet etwge tïis.Bul narıqtı koğamnıñ eñ jaqsı jağı, al bizde kerisinşe bolıp jatır. Osı ulttıq baýlıq ult zïyalıları men ult müddesin oýlaýtındarğa emes, basqaşa tärbïelengen, basqaşa oýlaýtın, bizge jat müddege qızmet jasaýtındardıñ qolında. Olar ulttıq baýlıqtarımızdı şetelge alıp ketip jatır. Mäselen, Maşkevïç Qazaqstan ékonomïkasınıñ bir tutqasın ustap otırğan azamat qoý. Men onı Qazaq eline, qazaq xalqına qızmet etedi degenge senbeýmin. Al endi ol bükilälemdik evreý radïosın aşıp, aqşasın soğan bölip, evreý üşin qızmet jasap jatır. Evreý ultına, evreý ultınıñ ulı ult ekendigine, Ïzraïl memleketiniñ sayasatın jüzege asırwğa janın sala qızmet jasap jatır. Al özimizdiñ qazaqtan şıqqan mïllïonerlerdiñ ultına qızmet jasap jatqan ataqtıları – joqtıñ qası. Qudaýğa qarağan birli-jarımdarın baspasözden oqıp qalğanımız bolmasa, nağız ultjandı mïllïonerler sïrek. Köpşiligi jeke basınıñ qamı üşin jür. Kerisinşe, ultqa zïyanın tïgizip, ulttıñ materïaldıq baýlığın ïtşe talap, şetelge äketip jatır. Mundaý jağdaý toqtawı kerek. Özimizge özimiz kelip, ulttıq qundılıqtardı jasaýtın, sonı boýına saqtap, keýingi urpaqtarğa şırqın buzbaý bere alatın bolsa, ulttıq ädebïetti jazatın, ğılımdı jazatın aqın-jazwşı, zertewşilerge keñ jol aşıladı. Sodan barıp ulttıq qundılıqtar ömirge keletin boladı, damïtın boladı. Ulttıq ädebïetimizdiñ boýına qan jügirip, jandanatın boladı.

Ulttıq ädebïetti jañğırtıp jürgen jawşılardan kimdi atağan bolar ediñiz?

Ärkimniñ öziniñ aýnalısatın taqırıbı bar. Meniñ käsibim – ädebïet tanw, ädebïetti zerttew. Onıñ işinde ädebïet teorïyası. Soñğı kezderde türki älemi ädebïetin zerttewmen aýnalısıp kettim de, qazaq ädebïetiniñ jaña twındıların oqwğa waqıt jetise bermeýdi. Biraq qazirgi körkem ädebïetpen aýnalısıp jürgen jaqsı jazwşılarımız jetkilikti. Batıstıñ mıqtı dep jürgen jazwşılarınıñ keýbir şığarmaların oqısañ, köñiliñ tola bermeýdi. Oğan qarağanda, bizdiñ aqın-jazwşılarımızdıñ şığarmaları jaqsı. Sonıñ işinde ulttıq naqışı bar şığarmalarğa köbirek iş tartamın. Mäselen, Tınımbaý Nurmağambetov, Dwlat Ïsabekov, Qabdeş Jumadilovtiñ şığarmaları. Q.Jumadilov – qazirgi zamandağı qazaq ädebïetiniñ xas şeberi. Al orta bwın jas jazwşılardan Nurğalï Orazdı erekşe atağan bolar edim. Ömirdiñ özin möldiretip, ulttıq boyawımen kestelegende, şığarmalarınıñ dämi tañdaýda qaladı.

Kaýbir jazwşılardıñ şığarmaların oqısañ, tipten tüsine de almaýsıñ. Öner xalıqqa arnalwı kerek, xalıq tüsinetindeý bolwı kerek. Osı turğıdan kelgende, abstrakt söýlep ketetin jas aqındardı da kezdestiremiz. Ultttıq bağıttağı aqındardan eñ aldımen, Temirxan Medetbekti atar edim. Bul tizimdi soza berwge boladı. Soñğı kezderde Elgezek Aqberen degen jas aqınnıñ öleñderi nazar awdartıp jür. Bularda ultıq ïdeya men ulttıq boyaw bar. Bärin aýt ta birin aýt, bizdiñ qalamgerlerdiñ köbinde ulttıq tamırğa qan jiberw jağı jetisiñkireý bermeýdi. Ulttıq topıraqtan närlenbeýinşe, ädebïettiñ bolaşağı joq.

Äñgimelesken

                                                  Älimjan ÄŞİM ULI

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 




Pikir üstew

É-poşta mekenjaýıñız jarïyalanbaýdı. Mindetti örister * tañbalanğan

Back to Top ↑