banner-top12

Awılım – altın besigim! otanonim-300x192

Qosqan waqıtı Qaraşa 1, 2017 | 361 ret oqıldı | saýtqa qosqan shalqar

0

«XXİİİ PARTSEZD» SOVXOZI ŞAÑIRAQ KÖTERGENDE…

“Qojakent” awılına – 50 jıl.

Birlesken el ozar,

Birlespegen el tozar.

Intımaq ırıs qazığı,

Wäde jannıñ azığı.

Atalar naqılınan

1960 jıldardıñ basında awdandağı kolxozdar sovxozğa aýnaldırılsa, awdandar bir-birine qosılğan soñ mal şarwaşılığımen qatar egin egw, onıñ işinde küriş daqılınıñ kölemin arttırıp, mol önim alw kün tärtibine ötkir qoýıla bastadı. Munıñ özi jañadan şarwaşılıqtar aşwğa negiz boldı. Köp uzamaý Tömenarıq sovxozınıñ esebinen «Swnaqata» sovxozı boý köterdi. Artınşa «Talap» sovxozınan enşi alıp şıqqan «Kelintöbe» Tügisken tıñınıñ tuñğışı atansa, odan äri «Tügisken», «Zadarya» sovxozdarı boý köterdi. 1967 jılı küzde «Birlik» sovxozına qaraýtın, burınğı «Jaña jol», «Mädnïet», «Eñbek» attı şarwaşılıqtardıñ izindegi «Oktyabr» kolxozı negizinde Partïyanıñ XXİİİ sezi atındağı sovxoz qurıldı.

Jañadan aşılğan şarwaşılıqtardıñ jer kölemin aýqındaw, basşı kadrların belgilew, awdandıq awılşarwaşılığı basqarmasınıñ bastığı retinde tikeleý Zäkeñniñ aralaswımen şeşilip otırıldı.

-Ağaýındardıñ bir ortalıqta bolıp, öz aldına sovxoz bolwı köpten beri kökeýde jürgen arman edi. Bul bir ülken jetistigimiz boldı, – deýdi awıl aqsaqalı, köp jıl basşı qızmette bolğan Änwar Jaqıpov. Otızınşı jıldarı awıldıq keñes atqarw komïtetiniñ törağası bolğan Jañaqorğan kentiniñ turğını zeýnetker Kenjeev Äşim arnaýı kelip:

– Keşegi awır, aşarşılıq jıldarında qanşama azamattarımızdan aýrıldıq, «Mädenïet», «Jaña jol», «Eñbek» kolxozdarınıñ özinen belsendilerdiñ ılañınan bes jüzden asa şañıraq jan sawğalap özbek jerine köşti. Köbisi köz jumdı. Sol ağaýındardıñ urpaqtarı qazirge deýin özbek jerinde. Mine bügin öz aldarıña şañıraq köterip, sovxoz bolıp jatır ekensiñder! Endi sonaw jıldarı eriksiz ketken ağaýındardı da twğan topırağı, ata qonısına qaýta äkelwdi oýlastırıñdar, – dep quttıqtadı. Mundaý jürek tebirenterlik aq tilekter Özgent jeriniñ kïeli topırağına kindik qanı tamğan Qarmaqşı, Şïeli awdandıq partïya komïtetteriniñ birinşi xatşısı Ïsataý Äbdikärimov, Ğafwr Muxamedjanovtardan, Respwblïkalıq «Temir jolşı» gazetiniñ redaktorı Bazarbaý Sarbasov pen Özbek jerine bas sawğalap barğandardı uýımdastırıp ülken şarwaşılıqqa jetekşi bolğan Aýdar Qudaýbergenovterden awdan basşılarınıñ, äsirese Zulpıxar Musaxanovtıñ atına «el üşin etken eñbekteriñniñ jemisin köriñder», – degen jedel xat arqılı ïgi tilekterin bildirip jattı. Al tıñnıñ tuñğışı atanğan «Kelintöbe» sovxozınıñ dïrektorı Jumağalï Atabaev, Tügisken sovxozınıñ dïrektorı Şarap Zärerov, «Zadarya» sovxozınıñ dïrektorı Äbdiğappar Nurtazaevtar arnaýı kelip quttıqtap, jumısşılardı qanattasa eñbek etwge jäne özara bäsekege şaqırdı. Sonaw jıldarı «Oktyabr» kolxozı kezinde şarwaşılıqtıñ jetistik, kemşilikterin qatar jırlağan aqın Manap Kökenov awdandıq mädenïet böliminiñ körkem önerpazdar üýirmesimen kelip öner körsetip, endi jandana bastağan dalanı än-küýmen terbedi. Aqınnıñ özi aq dombırasımen köp aldına şığıp:

Wa, xalqım, abıroýdı saqtañızdar!

Künşil bolmaý ozattı maqtañızdar,

Partïya bar jağdaýdı jasap otır,

Otan Ana senimin aqtañızdar.

Tügisken tarıltpaýdı tınısıñdı,

Teriñdi tök te atqar jumısıñdı.

On ese qaýtaradı eñbegiñdi,

Taw-taw etip, Sır marjan kürişiñdi.

Seniñder qajır-qaýrat küşteriñe,

Bolmasın buqpantaýlıq işteriñde.

Sonda ğana bïikten körinersiñ,

Bereke-baýlıq enip isteriñe, – dep tolğadı.

-Eldigimizdi belgilep qasïetti jerimizge sw äkelip, ırıstı ölkege aýnalwğa jol körsetip jatqanda ökimetten ayanarımız joq, – dedi köpşilik birinen keýin biri söýlep:

Jaña sovxozğa dïrektor bolıp awdan, oblıs basşılarınıñ usınısımen, respwblïkanıñ awılşarwaşılığı mïnïstrligi jäne sol salanı basqaratın xatşınıñ kelisim-buýrığımen joğarı bilimdi Nurxan Daýırxanov, – degen azamat tağaýındaldı. Ol alğaşqı künnen burınğı kadrlardı qaýta iriktedi. – Äli esimde, – deýdi jaña dïrektordıñ jürgizwşisi bolğan zeýnetker Äsenov Turğanbek aqsaqal, – sovxozdıñ agronom men ïnjenerin, egis brïgadïrlerin bekitip alğan soñ 20 qaraşa küni tañerteñ №5 fermanıñ basqarwşısı Ergeş Üsenov, zootexnïgi Berden Tölegenov, qoýma meñgerwşisi Zäkir Beýbitov, soğıs ardageri Änäpïya Äljanov sïyaqtı jer jağdaýın jaqsı biletin azamattarmen keler jıldıñ egistik alqaptarın aralap körip, şarwaşılıq ortalığın Älimbet Äjiniñ  taqırı atanğan jerge ornalastırwğa kelisti. Biraq ol jer sovxozdıñ aldın ala belgilegen qartası boýınşa nağız küriş egiletin negizgi aýmaq bolıp şıqtı.

Zäwlim üýleri men eñseli ğïmarattarı bar bügingi ğajap ortalığımızdıñ alğaşqı qızığı sol künniñ erteñine qağılıp edi. Oğan da bïıl elw jıl tolıp otır. Tıñğa tartılğan kanal qurılısı bitken soñ-aq  sovxoz ortalıqtarın körkeýtip, abattandırw qolğa alınğan.

Alğaş şañıraq kötergen sovxoz keler jıldıñ kökteminde 500 gektar küriş, 200 gektar jügeri, 50 gektar bïdaý, 15 gektar kökönis baqşa daqıldarın ekti. Texnïka az, jumıs qoldarı jetimsiz. Onıñ üstine, Kelintöbe kanalı da mejeli jerge jetpegen edi. Küriş Köktas arqılı Özgent, Qoýlaqı kölderine quýılğan swmen swğarıldı. Sonıñ özinde tıñ jer bolğandıqtan är gektar kürişten 40 centnerden önim alındı. Bul tabıstar kanal bitken soñ keler jıldardan bastap üdeý tüsti. Şarwaşılıq mamandar men bilimdi kadrlarmen tolıqtırıldı. Ortalıqta jaña jobadağı ğïmarattar boý kötere bastadı. Aşarşılıq jıldarındağı awıp ketken twıs-bawırlardıñ eki jüzdeý şañırağın awıl aqsaqaldarı D.Şomanov, E.Üsenov, Ä.Tölegenov, Ä.Äljanov, Z.Beýbitov, Ä.Abdwllaev, Ä.Äsetovter ağaýındıq sözin aýtıp köşirip äkeldi. Ä.Mäwlenov, B.Ismaïlov, B.Burxanov, Q.Mämbetov sïyaqtı baýırğı turğındar olardı quşaq jaya qarsı alıp, alañsız, tüpkilikti ornığıp qalwına jağdaý jasadı. – Ulı Otan soğıs jıldarında bosqındıqqa uşırağan orıs, wkraïn, şeşen, grekterge deýin töbemizden jaý berdik emes pe?! Olarğa qarağanda bular özimizdiñ qandas bawırlarımız ğoý, – deýdi bäri de aqtarıla söýlep;

Ïä, solaý, kanal qazılıp, swdıñ kelwi ğasırlar boýı qulazıp jatqan dalada ömir tirşiliktiñ dwmanı qızıp, Sır marjanı – aq kürişti öndirw eselene tüsti.  Jaña şarwaşılıq keler jıldıñ özinde astıq molşılığın jasawdıñ negizin qaladı. Burındarı tegistelmegen jerdiñ özinen oýdağıdaý önim jïnap jürgen täjirïbeli jügerişi Ergeş Üsenov zvenosındağı 50 gektar jügeriniñ är gektarına 70-80 centnerden sobıqtaý önim alıp kelgen edi. Ol da küriş ösirwdi qolğa aldı, şïrek ğasırdaý ustazdıq etip, talaý şäkirtti tärbïelep şığarğan Esqoja Isqaqov ta Sır marjanın ösirwge kiristi. Babın taba bilse Tügisken dalasınıñ bereri mol, berekeli aýmaq ekenin alğaşqı jıldardıñ özindi-aq  körsetip berdi.

-1969 jıldı «XXİİİ partsezdikter» şañırağımız şalqıp, bosağamızğa baq qonğan jıl, – dep esepteýdi. Jaña sovxozdıñ otaw kötergenine üşinşi jılğa ayaq bastı. Alğaşqı jıldardağı jumıs burınğı ferma izindegi awılşarwaşılıq negizinde jürgizildi. Jügeri de, küriş te nasos arqılı swğarıldı. Bul qïındıqtardı retke keltirw üşin qırwar jumıstardı atqarwğa twra keldi. Alğaşqı sw «XXİİİ partsezd jerine» jaña kanal arqılı 1968 jıldıñ 30 säwirinde keldi desekte ol eski Köktas kanalı arqılı satılana jetkizilgen edi. Şarwaşılıqtıñ egisteri swmen negizgi kanal bitken soñ 1969 jıldan qamtamasız etile bastadı. Bul jılı 800 gektar küriş egilip, är gektarınan 40 centnerden önim jïnalıp, otan qoýmasına 24 mıñ centner astıq quýıldı. Jumıs qoldarı da şeşilip, qajetti texnïkalarmen qamtamasız etildi. Sovxozdıñ tüstik büýirinen arnaýı şlyuzdar salınıp, mamandar egistikterge swdı sol arqılı rettep jiberip otırdı. Arıqşalardıñ qabatındağı tıñ jerdiñ oñ jaq qanatına №1 Änäpïya Äljanov basqarğan brïgadasınıñ kürişi, sol jaq qanatına №3 Ergeş Üsenov basqarğan brïgadasınıñ kürişi ornalastırılğan. Är brïgadada jumısşılar üşin dala qostarı daýındaldı. Arnaýı qızıl burışqa gazet tigindileri, türli ädebï kitaptar men şaxmat, doýbı taqtaları qoýılğan. Jasalğan mına jağdaýlarğa süýsingen dïqandar men mexanïzatorlar qawımı: – memleketimizdiñ qamqorlığı ğoý bul «sıýğa-sıý, sırağa-bal» degen, biz de mañdaý terimizdi ayamawımız kerek, – dep dän darïyasın tasıtwğa qulşına kirisken. Eginşi märt, jer jomart, – depti dala akademïgi, eki märte Eñbek Eri atağın alğan ataqtı dïqan Ibıraý Jaqaev. Şındığı da sol. Bükil tirşilik atawlınıñ turaqtı da quttı mekeni, – Jer ananıñ tilin tawıp, emşegin ïdire bilseñ seni uyatqa qaldırmaýtını ras. «XXİİİ partsezdikter» bul qağïdanı özderiniñ bağdarlaması retinde qabıldap, jürekteriniñ tereñ tükpirinde saqtağan. Tıñ alqapqa egilgen eki brïgadanıñ kürişi de tögilgen terdiñ qaýtarımın paş etkendeý köz tartarlıqtaý bolıp, samal jelmen bayaw ırğatıladı, şilde aýı ayaqtalmaý tegis bas şığarıp qamırlana bastağanda, Respwblïka Ortalıq partïya komïtetiniñ birinşi xatşısı Dïmaş Axmetulı Qonaev Qızılordağa kelipti. Tügisken massïvinen birneşe sovxoz aşwğa memleket tarapınan bölingen qarjılardıñ qalaý jumsalıp, qalaý orındalıp jatqanın da köredi eken, – degen xabar taradı. Bul rasqa aýnalıp, köp uzamaý kanaldağı swdı bölw üşin salınğan köpirge qaraý jeñil maşïnalar tasqını ağıldı. Bul tamızdıñ 25-i küni bolatın. Awa raýı da tamaşa edi.

Respwblïka basşısın körwge kelgen xalıqta esep joq. Jeñil maşïnalardan aldımen awdan, oblıs basşıları tüsti. – Qonaev aqsaqaldı tuñğış ret sonda kördim, – deýdi Turğanbek – öte iri, salawattı kisi eken. Arıqtıñ eki jağındağı jaýqalğan kürişke qızığa qarap biraz turdı da, atızdardı aralawğa bettedi. Bizge äzer sälem beretin şenewnikter jügirip jür. Aqsaqaldıñ awzınan şıqqan sözge tegis bas şulğïdı. Ulı Abaýdıñ «Küştilerim söz aýtsa bas ïzeýmin şıbındap», – degeni de oýğa oraladı. Qonaqtar köp kidirgen joq, qaýta oraldı da Qonaevtıñ özi qatar turğan dïqan mexanïzatorlardıñ jeke-jeke qolın alıp, keýbirewimizden jağdaýımızdı da suradı. İşimizde ala taqïyalılar da bar edi, solardıñ birinen:

-Siz Taşkennen keldiñiz be? – dedi. Özbek arasında ösken qw ğoý, eki qolın kewdesine qoýıp, – jaqsı ükä, – dep basın ïgeni esimde qalıptı.

Sovxoz, awdan basşıları märtebeli qonaqtardı dastarxan basına şaqırdı, olar: – Köp otırmaýıq, – dese de jartı sağattaý kidirdi. Keýin bilsek, qonaqtarğa eki qoýdıñ bası qatar äkelinipti. Buğan tañdanğan Dïmaş Axmetulı – Bir adamğa qos bas tartılmaýdı ğoý. Bul salt-dästür qaýdan şıqqan, – dep tötesinen suraq qoýıptı. Bularıñ qalaý degendeý oblıstıq partïya komïtetiniñ xatşısı awdan basşılarına, al olar sovxoz dïrektorı Nurxan Daýırxanovqa qaraptı. Sol kezde ğana awdandıq awılşarwaşılığı basqarmasınıñ  bastığı Zulpıxar Musaxanov: – Dïmaş ağa, – depti ünsizdikti buzıp, – älginde körgeniñiz qatar ornalasqan özara jarıstas eki brïgadanıñ kürişi. Ekewi de sizge däm awız tïgizbek. Biraq waqıtıñızdıñ tapşı ekenin bilgen soñ eki brïgada dïqandarınıñ sizge degen peýil qurmeti ğoý bul. Älginde ğana tomsarıñqı küýge tüsken jüzderge rïzalıq nurı, jılılıq jügirdi. Qonaev aqsaqal aldına kelgen bastan awız tïdi de – xalqımızdıñ qonaqqa degen izet-qurmeti osılaý bolw kerek, – dep janındağılarğa usındı da qazaqtıñ sözge şeberligi taban astında tawıp aýtatın parasattılığı jöninde äñgime qozğadı. – İlgeride Şw boýında Böltirik, – degen parasattı adam ömir süripti, – dedi aqsaqal – qartaýğan şağı bolsa kerek. Sälemdeswge kelgen qonaqtardıñ biri äñgime üstinde – Böltöke öziñizge tartqan ulıñız bar ma? – degen körinedi. Üý ïesi oğan aldında otırğan eki jasar kenje ulın körsetipti. Älgi kisi – E.. e bul ulıñız jetilip äjetiñizge jarağanşa kim bar, kim joq, – deýdi nazırqanıp. Böltirik sonda ulına tekemet üstindegi nasıbaý şaqşasın körsetip, – balam, äkelip bere ğoý, – deýdi. Eki sözge kelmegen büldirşin tompañdap barıp şaqşanı äkesiniñ qolına ustatıptı.

– Äjetke jaradı degen osı, – deýdi sonda Böltirik te  älgi qonağına. Bul däleldi wäjge dastarxan üstindegiler de alğıs aýtıptı. Äñgimeni ayaqtağan Dïmaş aqsaqal Zäkeñe qarap: – Sizdiñ jawabıñızğa men de rïza boldım, – dedi jaý ğana jımïıp.  – Eldiñ seniminen artıq abıroý joq, bastağan isteriñ jaman emes sïyaqtı. Jer bar, sw keldi endigisi eñbek. Sonı bayandı etiñder!

Partsezdikter bul tilekti respwblïka basşısınıñ özderine bergen batasındaý qabıldap, astıq molşılığın jasawğa qulşına kiristi. Onıñ nätïjesi eki aýğa jetpeý körine bastadı. Sol jıldıñ 14 qırküýegindegi awdandıq «Kommwnïzm jolı» gazetiniñ kezekti sanında «Bul künderi partsezd» sovxozı №1, №3 bölimşeleriniñ zveno jetekşileri A.Äbïev, M.Äljanov, J.Süleýmenov joldastardıñ kürişi orılıp bitwge tayaw qaldı, är gektar saýın 50-55 centnerden önim alınwda.

Tıñnan köterilgen sovxoz 800 gektar küriş egip, onıñ gektarınan 40 centnerden önim alwğa mindettengen edi. Qazirgi körsetkişter jaman emes. Sovxozda 26 kombaýn küriş orwda. Olar eki smenada eñbek etip keledi. Özara jarıstı öristete tüsken oraqşılar kündik normaların asıra orındawğa jumıldırwda. Jatkaşı Äşimov, A.Äbilxaýırov joldastar nawqan jumısına üzbeý qatısıp keledi. Sodan apta ötpeý-aq №1 Ä.Äljanov basqarğan kollektïv egilgen 375 gektar kürişten 16875 centner astıq jïnaw jaýlı qabıldanğan mindettemesin 17346 centner etip orındağanı jaýlı raport berdi. Al Tügisken tıñın tületip mol astıq öndirip jïnap alğanı üşin Awdandıq partïya komïteti men Awdandıq soveti atqarw komïteti «XXİİİ partsezd» sovxozınıñ dïrekcïyası men partïya, käsipodaq, komsomol uýımdarına, barlıq eñbekkerlerine arnağan quttıqtaw xatın joldadı.

Bul tabıstar keler jıldarı odan äri jalğastı. Mäselen, sovxoz 1976 jılı memleketke 54363 centner astıq tapsırsa, 1978 jılı 1500 gektarğa egilgen daqıldan memleketke 55153 centner astıq satıldı. İsker dïrektor şarwaşılıqta eginmen qatar mal ösirwdi de qolğa aldı. Sovxoz 1977 jılı qoldağı bar 1636 iri qaranıñ är jüzinen 59 buzaw, 144 jılqınıñ är jüzinen 71 qulın alıp, memleketke 788 centner et, 2030 centner süt satqan.

Sovxoz ékonomïkasın köterw bağıtında jumıs jürgizgen brïgada dïqandarı otanğa 24 mıñ centner astıq tapsırmaq. – Gazettegi osı şağın xabardıñ özi bükil şarwaşılıqtağı dïqandarğa jetkizilip, astıq jïnawdıñ qarqını arta tüsti. Sovxoz dïrektorı Nurxan Daýrxanovtıñ basşılığımen bas ïnjener Äzim Zaýırov texnïkanı qosımşa bölşektermen qamtamasız etip otırsa, bas agronom Smaýıl Jumadillaev añızda masaq, jerde dän qalmawın qatañ baqılawğa aldı. Bölimşe basşıları men brïgada jetkşileri de öz mindetterin ülken jawapkerşilikpen atqara bildi. Sonıñ nätïjesinde şarwaşılıq memleketke astıq tapsırw jönindegi josparın orındap şıqtı. Soğan baýlanıstı üzdik zveno jetekşileri T.Şäripova, Ä.Bäkirov, Q.Seýdaxmetova, T.Toqqojaev, Q.Älqojaev, U.Äbişeva, kombaýner D.Şäripovterge Qazaqstan Kompartïyası awdandıq komïteti men awdandıq soveti atqarw komïtetiniñ quttıqtaw xattarı tapsırıldı.

Alğaşqı jıldıñ körsetkişi, dïqandarğa berilgen qosımşa aqılar jan-jaqtağı ağaýındardıñ köptep kelwine dañğıl jol aştı. Respwblïkalıq Glavrïs mekemesiniñ küşimen şarwaşılıq ortalığında jaña tïppen salınğan sändi ğïmarattar boý köterdi. Jaña dïrektor jumısşılarğa sendi. Bul jöninde kezekti eñbek demalısına ketkende ornına «Oqımağan ïnjener» atanğan qarapaýım mexanïzator Pazıl Mırzaxmetovtı qoýıp ketkenin aýtsaq ta jetkilikti. Öýtkeni Pazıl jürgen jerde birde-bir texnïka toqtağan emes, basqa da jumıstar da bitip jatatın. Onıñ eñbegin zamandastarı men qurbı-qurdastarı da bağalaý biletin. Al Daýırxanovtıñ özi: –  Meniñ senimdi orınbasarım, – dep demalısqa şıqsa da, is-saparğa attansa da ornına Pazıl Mırzaxmetovtı qaldırıp ketetin.

Köpşilik te onıñ isine rïza bolatın. Pazıl dïrektordıñ ornına waqıtşa otırğan künderdiñ birinde aldına jumısşı Ämze Tursınov erteletip kelse kerek. Sol kezde Pazekeñ stol üstindegi kül salğışta qalğan temekiniñ qaldığın alıp şege bastağan körinedi. Sonda Ämze «Pazılım bar, – dep men jürmin, axwrka şegip sen jürsiñ», – depti. Zamandastarı keýin bul sözdi san-saqqa jügirtip mätelge aýnadırıp jibergen. Ne degende Pazıldıñ «Oktyabr» kolxozı men «XXİİİ partsezd» sovxozınıñ qalıptasıp örkendewine qosqan eñbegi orasan zor. Onıñ Kelintöbe kanalı paýdalanılwğa berilmeý turğanda «Özgent», «Qoýlaqı» kölderine qurılğan nasostardı jürgizip, aýnalasındağı egindi swmen qamtamasız etwdegi eñbegi öz aldına. Eşkimniñ «tisi batpağan» nasostı iske qosıp, swdan qalwğa aýnalğan jügeriden mol önim alıp bergen de Pazıl. «Oqımağan ïnjener» atanwı da osı tus bolsa kerek. Köldegi balıqtıñ da sırın jaqsı bilgen. Dala qosında ettiñ tapşılığı sezilse boldı, köldegi balıqqa umtıladı eken.

-Biz balıqtı jaqsı köremiz, al Pazıl bizden on ese jaqsı köredi, – deýdi eken oblıstıq partïya komïtetiniñ awılşarwaşılığı jönindegi xatşısı Podolskïx qaýran qalıp.

***

Tügisken tıñınıñ alğaşqı qarlığaşı Kelintöbe sovxozı 1964 jılı qurıldı da kanal qurılısı  qızw qolğa alındı. 1966 jılı «Krasnaya zvezda» sovxozınan enşi alğan «Zadarya» sovxozı jañadan uýımdastı. Kanaldıñ uzındığı 100 kïlometrge ilingen soñ jaña şarwaşılıqtar birinen keýin biri boý kötere bastadı. «XXİİİ partsezd» sovxozı – qazirgi Qojakent eldi mekeniniñ kölemi -okrwg boýınşa awqımdı jerdi qamtıdı. Onıñ köpşiligi tegistelip, ïnjenerlik jüýege keltirilgen. Bılaýşa aýtqanda, egistik alqapqa, mal üşin jaýılımdıqtarğa bölingen. Qalğandarı şabındıq, üý irgelik jerler. Jalpı, okrwgte 3270 adamnan quralğan 425 şañıraq turadı. Sondaý-aq, orta mektep, awrwxana, kitapxana, klwb, poçta, 250 nüktelik ATS, küriş aqtaýtın birneşe dïirmen jumıs isteýdi. Turğındar negizinen mal ösirip, dïqangerşilikpen aýnalısadı.

Ötken ğasırdıñ jetpisinşi-sekseninşi jıldarında astıq molşılığın jasap, memleketke et, süt, baqşa önimderin tapsırwda şırqaw bïikke köterilgen ataqtı «XXİİİ partsezd» sovxozınıñ axwalı osıdan jartı ğasır burınğı deñgeýi qaý därejede edi?

-Aşığı ol kezde «Oktyabr» kolxozı mal şarwaşılığımen aýnalıstı da, 1960 jıldarı «Talap» sovxozınıñ quramına ötkizildi. Keýin «Birlik» sovxozına berildi. Bul asıra siltewşiliktiñ bir türi edi. Öýtkeni sovxoz ortalığına barıp kelw üşin eki kündeý waqıt ketetin. Darïyada bügingideý köpir de joq, qaýıqpen ötetin. Kolxoz tarağannan keýin köptegen turğındar qonıs awdarıp basqa jaqqa ketti. Tömenarıq aýmağınan köşip kelip, üý salıp endi güldenwge bet alğan awıl köre közge tozğındaý bastadı. Soğan qaramastan Berden Tölegenov, Änäpïya Äljanov, Ergeş Üsenov, Bäkir Beýbitov, Järimbet Rüstemov sïyaqtı baýırğı turğındar adamdardı «Eñbek etseñ emersiñ», – dep berekeli birlikke şaqırdı. Mine endi öz aldına otaw köterip, zaman talabına saý partïyanıñ XXİİİ sezi atındağı sovxoz bolıp otır. Özgenttikter üşin budan artıq qwanış bola ma?!

Jaña şarwaşılıqqa «Birlik» sovxozınan enşi basığa 6000 qoý-eşki, 300 iri qara, 150 jılqı, tüýe bölinipti jäne qırıqqa jwıq ot bası qosıldı. Al ortalıq jüdew mektep, medpwnkt, klwbqa arnalğan ğïmarattar da közge qoraş, jupını, turğın üýler bolsa tegis asarlatıp salınğan qorjın tamdar bolatın. Qatınas joldarınıñ bar degen atı ğana, jazda şañğa tunşığıp, topıraq jutsañ, jañbırlı künderi qara kebirdiñ laýı adımıñdı aştırmaýdı. Al qazir burınğı men bügininiñ arası jer men kökteý. Onıñ  däleli de, kwäsi de köz aldıñızdağı töbesi kökpen talasqan eñseli ğïmarattar, körkine köz toyatın eñseli üýler men oqtaý tüzw asfalttı köşeler, munıñ bäri özdiginen ornaý salmağanı belgili. Eñ  aldımen bul adamdardıñ ıntımaq-birligi, dostıq-tatwlığınıñ arqası. Sol aqjarqın ağa urpaq ökilderiniñ jüzdegen jıldar boýı ïesin kütip jatqan qunarlı aýmaq – Tügisken dalasınıñ tösin ïdirip, jaratwşı Allanıñ meýirimimen ömir tiregi – astıq molşılığın jasağanı bul bügingi qojakenttikter üşin ülken baqıt.

… 1971 jılğı küzgi egin jïnalıp bolısımen awdandıq partïya komïtetiniñ birinşi xatşısı Bäkirov Şaýmerden Qızılorda oblıstıq keñesi atqarw komïtetiniñ törağalığına saýlanıp ketti de ornına Özgent jeriniñ twması Ğafwr Muxamedjanov keldi. İsker azamat:  -Tügisken dalası quýqalı öñir, babın tawıp paýdalana almaý jürsiñder, – dep 1973 jıldıñ qañtarınan bastap dala akademïgi atanğan eki märte Socïalïstik Eñbek Eri Ibıraý Jaqaevtı senimdi serikterimen şaqırıp, Jañaqorğannıñ kürişşi dïqandarımen arnaýı keñes ötkizdi. Şïeli öñirinen Zahïra Erjanova, Şırınkül Qazanbaeva, Ulbala Altaýbaeva sïyaqtı mol önimşi kürişşilerdi tärbïelep, abıroý ataqtarınıñ Bükil Odaq kölemine belgili bolwına jol aşıp bergen aqsaqal jas dïqandarğa aqıl-keñesterin aýtıp, eñbektegi joldarına tabıs tiledi. Mol önimşi dïqan Arapbek Äbïevke qasïetti qara ketpenin usınıp, aq batasın berdi. «Qızır darısa baq qonadı» degen qanattı söz bar. Osı ras bolw kerek. 1973 jıldıñ küzinde bükil Jañaqorğandıqtar aýta qalarlıqtaý tabısqa qol jetkizdi. Awdan xalqı men dïqandarı sol jılı Tügisken ïgerile bastağalı beri tuñğış ret memleketke astıq tapsırwdıñ josparın da, qabıldağan mindettemesin de artığımen orındap şıqsa, XXİİİ partsezdikter top bastadı. Buğan awdandıq gazettiñ bir nömeri arnaldı. Onda dañqtı dïqannıñ Arapbek şäkirtine bergen batası qosa jarïyalandı.

… Alğaşqı dïrektor Nurxan Daýırxanovtıñ tusında küriş daqılınan täwir önim alınğanımen şarwaşılıqtıñ basqa salaları aqsap jattı. Aşarşılıq jıldarında jat jerge ketken ağaýındardı «jağdaýlarıñızdı jasaýmız», – dep köşirip äkelgenimen, turğın üýler jetispedi. Aqır soñında, qawın-qarbız, jügeri-bïdaý egip alwlarıñızğa jer beremiz, äzirge sonımen kün köre turasızdar degenge şıqtı. Buğan ata jurt dep kelgender renjwli edi. Soğan qarastan talaý tawqımetti körgen xalıq şıdap, keýin jaña sovxozdıñ beldi jumısşılarına aýnalıp ketti.

Ülken jañalıq respwblïkalıq Glavrïs mekemesi Tügisken tıñına ornalasqan sovxozdardıñ ortalığınan turğın üýler men mekeme, mektep ğïmarattarın jaña tïppen salwğa kiristi. Sondaý-aq, 1970 jılğa deýin segiz mıñ gektar jer ïnjenerlik jüýege keltirilse, ol 1980 jılı on bes mıñ gektarğa jetkizildi. Bul awdan üşin astıq öndirwdiñ orasan zor mümkindigi edi. 1967 jıldıñ küzinde şañıraq kötergen sovxozdı bes jıldaý basqarğan Daýırxanov basqa jumısqa awıstı da, ornına 1972 jıldıñ kökteminde awdandıq awılşarwaşılığı basqarması bastığınıñ ékonomïka jönindegi orınbasarı, joğarı bilimdi azamat Nälibaý Aýdarbekov keldi. Alğaşqı künnen burınnan orın alğan kemşilikterden arılwdıñ joldarı qarastırıldı. Äsirese, dïqan mexanïzatorlar tegis sovxozdağı ékonomïkalıq mektepke tartıldı, jazğı mezgilderde egin jaý basınan dala qostarı uýımdastırıldı. Sovxozdağı bilikti mamandarmen aqıldasa otırıp isker kadrlardı irkteý bastadı. Solardıñ işinen Änäpïya Äljanov, Qwandıq Seýtmuratov, Ergeş Üsenov, Äbilda Raxmanovtar basqarğan tört egis brïgadïri jasaqtaldı. Är brïgadada 15-17 aralığında zveno jetekşileri boldı. Olar 1973 jılı sovxoz boýınşa 1500 gektarğa küriş egip, onıñ är gektarınan 47,6 centnerden önim alıp, otan qoýmasına elw mıñ centnerden asa, astıq quyudı qamtamasız etti. – Ol kadrlardı da tanıp, irikteý biletin, – deýdi zamandastarı. Mäselen, Pazıl Mırzaxmetovtı eñbegine oraý, «oqımağan ïnjener» deýtin, soğıs ardageri Änäpïya Äljanovtı bir qolınıñ joqtığına qaramaý «istiñ közin taba biletinine qarap «jüregi jomart ağamız», – deýtin. Al iri qara fermasınıñ meñgerwşisi Amantaý Äpetov jöninde «sïırdıñ tilin biletin, qısılğanda qïınnan jol tabatın bilikti maman», – dep eñbegin joğarı bağalaýtın.

1976 jıldıñ birinşi toqsanında süt öndirip, memleketke ötkizwdiñ josparı sovxozda orındalmaý qaladı.

-Äbeke, bul qalaý boldı? – deýdi dïrektor.

-Sïırlar buzawlap bolğan joq, köktem bastaldı, endi orındaýmız ğoý, – deýdi Amantaý.

-Süt öndirwdiñ josparın awdanda üş şarwaşılıq orındamaptı, awdandıq partïya komïtetiniñ byurosı üşewiniñ de ferma basşıların tıñdamaq, soğan daýındalıñız, – deýdi dïrektor bul jolı qatwlı qabaqpen.

-Sonımen byuroğa keldik, byuro müşeleri on bir adam eken. Birinşi xatşıdan bastap suraqtıñ astına aldı. Jawap qaýtarsañ, – Süt qaýda, – deýdi. Basqa sözdi tıñdar emes. Jem, şöp jöninde aýtsañ anıq dawdıñ astında qalasıñ. Ötken jılğı mal azığı jöninde berilgen aqpardı alıp dawdı üdete tüsedi. Sodan olar orındaýmız, – degen bos wädemen qutıldı. Endigi kezek mağan keldi. Suraqtı üsti-üstine qoýıp jatır. Orındalğan jospar joq. Söz süt bolmaýdı ğoý. Men ündemeýmin.

-Äpetov seniñ tiliñ bar ma özi? – dedi xatşı Janpeýisov bir kezde.

-Tilim bar Aqa, biraq süt joq, – dedim. Otırğandar bir-birine qarap ezw tarttı.

-Qaşan boladı?

-Sïırlar buzawlap jatır, – dedim.

-Buzawlamasa şe?

-Orındaýmın, orındaladı.

-Biz sağan seneýik, qalaý orındaýsıñ sonı aýt, – deýdi birinen keýin biri.

Byuronıñ aldında Manap kezdesken bolatın.

-Reñiñ päs qoý, ne boldı? – dedi aqın.

-Süt öndirwdiñ josparı orındalmadı. Qazir byuroda tıñdamaq. Soğan ne jawap bererimdi bilmeý turmın dep edim. Ol küldi de:

Byuroğa jaña kelseñde,

Bolmas iske belsenbe.

Sağan olar senbeýdi,

Sen olarğa senseñde.

Süt planın orında,

Deýdi bäri ölseñde.

Orındaýmın jospardı,

Ögizdi sawıp bersem de, – dep aýt, – dedi. Tıñdağandar tegis külip edi. Mağan külw qaýda? Biraq oýlanıp qaldım.

Byuro müşelerinen bir jawap aýtpasam qutıla almaýtınımdı bildim de: – Orındaýmın, orındaladı, süt boladı, – dedim älgindegi oýımdı tolıqtırıp.

-Qalaý orındaýsıñ? – dedi tağı da.

-Joldas byuro müşeleri, tayawda gazetten oqıdım. Afrïkada süt beretin ağaş bar eken. Tipti, bolmasa sol ağaştıñ urığın äkelip ösiremin, süt boladı, – dedim. Byuro müşeleri jawabıma rïza boldı-aw, – deýmin tegis küldi. Janpeýisov te külkisin tïya almaý betime tañdana qarap:

-Ağaştan sawasıñ ba, sïırdan sawasıñ ba, bolmasa ögizden sawasıñ ba, süt bolsın, – dedi.

-Süt boladı Aqa, – dedim nıq söýlep. Kelesi kezdeskende, – Aman şığıpsıñ, ne jawap aýttıñ, – deýdi Manap. Byurodağı meniñ sözimdi estigen-aw, küledi. Ögizde süt bolatının xatşı da biledi eken, – dedim.

Osı sözim, keýin bükil awdanğa tarap ketipti, kezdeskender, – Ağaş sawğan bastıq qalaý, – deýdi. Qïnalğanda adam ne demeýdi. Biraq jıldıq jospar sïırdıñ sütimen-aq merziminen burın orındaldı, – dep edi kezinde Amantaý marqum.

“Quttı qonıs Qojakent” kitabınan üzindi.




Pikir üstew

É-poşta mekenjaýıñız jarïyalanbaýdı. Mindetti örister * tañbalanğan

Back to Top ↑