حالىقتىق مادەنيەت, كونە مادەنيەت - بiزدiڭ نەگiزگi تiنiمiز, تۇپ تامىرىمىز. بۇل مادەنيەتتەگi كوپ نارسەنi بابالارىمىز تابيعاتتى زەرتتەۋ ارقىلى تۇيسiنiپ, جانىنا سiڭiردi. تابيعات پەن عالامدى تانىدى دا سونى وز بويىنا تاڭدى. وز ومiرiنە كوشiردi.ال سول بابالاردىڭ بۇگiنگi ۇرپاعى, ياعني بiز XXI عاسىر تابالدىرىعىن قازاقتىڭ كونە مادەنيەتiنiڭ وكiلi بولىپ اتتادىق. بiراق مۇنى كوپشiلiگiمiز اڭداي بەرمەيمiز. قازاق بالاسىنىڭ قولىنان نە كەلەدi? نە كەلدi? قازاق بالاسى ەكiنiڭ بiرi تۇرماق, مىڭنىڭ بiرiنiڭ قولى جەتپەگەن بيiكتi باعىندىرىپ, عارىشقا ساپار شەكتi. سپورتتا توپ جاردى, ونەردە قارا ۇزدi, بiلiمدە كوش باستادى. وسىنىڭ بارiنiڭ تۇبiندە حالىقتىق مادەنيەتتiڭ كۇشi, ۇلتتىق مادەنيەتتiڭ جiگەرi جاتىر. ارينە, بۇل جونiندە ايتار سوز كوپ. بiز بۇل تۇرعىداعى اڭگiمەمiزدi قازاقتىڭ قاسيەتتi باسپاناسى, كيەلi كيiز ۇي توڭiرەگiنەن باستاعاندى جون كوردiك. الەم عالىمدارى نە ايتادى?

جالپى, داستۇرلi باسپانالاردى زەرتتەۋ iسi الەم عالىمدارىن ەرتە كەزدەن-اق قىزىقتىرعان. زەرتتەۋشiلەردiڭ ۇزاق ۋاقىت بويى جۇرگiزگەن جۇمىستارى بەلگiلi بiر باسپانانىڭ ەرەكشەلiكتەرiمەن قوسا سول باسپانادا تۇرعان حالىقتىڭ دۇنيەتانىمى مەن سالت-داستۇرiن, اقىل-وي پاراساتىنىڭ دەڭگەيiن دە اشىپ كورسەتكەن. ماسەلەن, افريكا حالىقتارىنىڭ مادەنيەتiن زەرتتەگەن تەرنەر «قارا تەرiلi» حالىقتىڭ باسپاناسىنا مان بەرۋ ارقىلى كەسەك-كەسەك «ولجاعا» كەزiككەن. جانە وسى ەڭبەگi ارقىلى ونىڭ اتى تاريحتا قالدى. داستۇرلi باسپانانى زەرتتەۋگە ەلدەن بۇرىن ىنتا بiلدiرiپ جانە وزگەلەردەن وزا شاپقانداردىڭ بiرi - ورىستار. الەمدەگi كوپ ەلدەر «ورىستاردىڭ فولьكلورتانۋ عىلىمى شىرقاۋ كوككە كوتەرiلiپ, دۇنيەجۇزiلiك فولьكلورتانۋدىڭ تۇتقاسىنا اينالدى» دەپ بiلەدi. بiر بايبۋريننiڭ «شىعىس سلوۆيانداردىڭ داستۇرلi باسپاناسى» اتتى ەڭبەگiنiڭ وزi كوپتەگەن عالىمدارعا باسپانانى زەرتتەۋدiڭ الiپپەسi سەكiلدi كورiنەدi.

سول ورىستاردان تالiم الىپ, عىلىمي ەڭبەگiن ماسكەۋدە قورعاعان اكادەميك سەيiت قاسقاباسوۆتىڭ كورشiلەرiمiزدiڭ كوشەلi مەتودولوگيياسىن قازاقستانعا «سۇيرەپ» اكەلگەنiنە دە بiراز بولدى. ونىڭ جەتەكشiلiگiمەن بۇل تاقىرىپتى قازiر م. اۋەزوۆ اتىنداعى ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتىنىڭ كiشi عىلىمي قىزمەتكەرi اقەدiل تويشانۇلى زەرتتەپ جۇر. كيiز ۇيدiڭ كيەسi جونiندە بiزگە تۇسiنiك بەرگەن دە وسى كiسi. اقەدiلدiڭ ايتۋىنشا, كيiز ۇي بۇعان دەيiن جابىق تاقىرىپ بولماعان. كەزiندە ونى ش. ۋاليحانوۆتان باستاپ, ا. مارعۇلان, م. مۇقانوۆ سىندى عالىمدارىمىز زەرتتەگەن. بiراق ولار كيiز ۇيدi زاتتىق مادەنيەت تۇرعىسىنان عانا قاراستىرعان. ال رۋحاني مادەنيەت تۇرعىسىنان زەرتتەۋ ەندi باستالدى.

شاڭىراق

كيiز ۇيدەگi كەڭiستiك - قازاق دۇنيەتانىمىنىڭ توعىسقان جەرi. وسىندا ادام دۇنيەگە كەلەدi, ۇيلەنەدi جانە سوڭعى ساپارعا اتتانادى. ياعني ادامنىڭ تۇزدەگi تiرشiلiگiن قوسپاعانداعى ومiرi وسىندا وتەدi. كيiز ۇي - عالامنىڭ مودەلi. بۇكiل عالام مەن ادام اراسىن بايلانىستىرۋشى. رۋحاني مادەنيەت رەتiندە قاراستىرساق, كيiز ۇي باسپانا عانا ەمەس ارعى الەممەن بايلانىستىرىپ, قاسكوي رۋحتاردان قورعايتىن كيەلi ورىن (بۇل جونiندە تومەندە سوز ەتەمiز). قازاق ۇيدiڭ كيەسi شاڭىراقتان باستاۋ الادى. شاڭىراق - قاسيەتتi. شاڭىراق - كۇننiڭ سيمۆولى. شاڭىراق كوتەرiلiپ جاتقاندا ەشكiم سويلەمەيدi. ويتكەنi ۇلى iس اتقارىلىپ جاتقاندا ۇنسiزدiك ورناۋى تيiس. «جەتi ۋىق شانشىلعانشا جەتەسiز عانا سويلەيدi» دەگەن سوز وسىنىڭ دالەلi. شاڭىراقتىڭ تورت كۇلدiرەۋiشi - تورت تاراپتى بiلدiرەدi. ۋىقتاردى كۇننiڭ شاشىراندىسى دەپ ۇعىڭىز. ەرتەرەكتە شاڭىراققا ۇرلەگەن قارىن بايلاپ قوياتىن بولعان. ونىڭ مانiسi, كۇت قۇيىلادى دەپ ەسەپتەگەن. شاڭىراقتىڭ استىندا وشاق ورنالاسادى. وشاق - ادامنىڭ وتى. شاڭىراقتىڭ ۇستiندە اللانىڭ وتى مازداسا, تومەندە ادامنىڭ وتى لاۋلايدى.

ەسiك پەن تور

كيiز ۇيدiڭ ەسiگi ادەتتە شىعىسقا قاراتىلادى. بۇل - كۇننiڭ ساۋلەسi ۇيگە بiرiنشi تۇسسiن دەگەندi بiلدiرەدi. ەسiككە قاراما-قارسى بەتتە - تور. توردەگi ادام ەسiككە قاراپ وتىرادى. ەگەر ول مالداس قۇرىپ وتىرسا, ونىڭ اكەسi جوق دەپ ەسەپتەڭiز. اكەسi تiرi ادام مالداس قۇرمايدى. وتىرۋدىڭ وزiنiڭ وسىنداي تاڭبالىق مانi بار. توردەگi ادام تورەلiك ايتادى. تورگە اق پەن قارا تۇستi سىرماق توسەلەدi. مانiسi, تور - اق پەن قارانىڭ ارا جiگiن اجىراتا الاتىن ادامنىڭ ورنى. توردە وتىرىپ, بيلiك ايتقاندار مەملەكەت بيلiگiنە دەيiن كوتەرiلگەن. مۇنى ورحون-ەنيسەي جازباسىنداعى «تور» سوزiنiڭ مەملەكەت ماعىناسىندا قولدانىلعانىنان بايقاۋعا بولادى. قازاقتا: «ەدiل ۇيدiڭ - ەسiگi, جايىق ۇيدiڭ - جاپسارى, تۇركiستان - ۇلى تورiمiز» دەگەن سوز بار. بۇدان نە ۇعامىز? بۇدان حالقىمىزدىڭ قاسيەتتi جەرiن كيەلi كيiز ۇيiندەي قاستەرلەيتiنiن ۇعامىز. شىڭعىس داۋiرiندەگi اق وردا, كوك وردا, التىن وردا دەگەندەردiڭ وزi - كەڭەيتiلگەن كيiز ۇيدiڭ كوشiرمەسi iسپەتتi. ال بۇگiنگi استاناداعى اقوردا وسى تۇسiنiكتiڭ زاڭدى جالعاسى, حالىقتىق مادەنيەتتiڭ بۇگiنگi كۇنگە اۋىسۋى.

سوسىن تورگە قىز بالا وتىرعان. ويتكەنi, قىز - قوناق. بابالاردان قالعان بiر سوز - «قىز بالا - تور يەسi, ۇل بالا - ۇي يەسi».

كەرەگەڭ كەڭ بولسىن, ەكi بوساعاڭ تەڭ بولسىن!

بوساعا - ەكەۋ. وڭ جاق بوساعا جانە سول جاق بوساعا. سول جاق بوساعاعا كەبەجە, سابا, مەس, كۇبi ت.ب. قويىلادى. سول جاق بوساعاعا كەلگەن دۇنيەنi عالىمدار «قۇت» كاتەگوريياسىمەن بەلگiلەيدi. ويتكەنi جوعارىداعى اتالعان ىدىستارعا ايران, iركiت, قىمىز, شۇبات ت.ب. قۇيىلادى. دەمەك سول جاق بوساعا - ايەلدiڭ سيمۆولى. دال وسىنداي تۇسiنiك الەمنiڭ بiرقاتار ەلدەرiندە دە بار. ال قازاق شۇڭعىل ىدىستى دا ايەلدiڭ سيمۆولى رەتiندە باعالايدى. «اياعىن كورiپ, اسىن iش, اناسىن كورiپ, قىزىن ال» دەگەن ماقالداعى «اياق» وسىنداي ماعىناسى ۇشiن دە ماقالعا ەنگەن. سول بوساعادان كiرگەن دۇنيە سىرتقا شىقپايدى, قاپقا تۇسەدi. قازاق مۇنى «قاپقا تۇسكەن - قاتىندىكi» دەپ بiر-اق قايىرادى. 

ال وڭ بوساعا - ەركەكتiڭ سيمۆولى. وڭ جاققا ەر-تۇرمان, ات ابزەلدەرi, بۇركiت ت.ب. قويىلادى. قاتتى جاۋىن-شاشىندا مالدىڭ جاس تولiن دە وڭ بوساعاعا كiرگiزەتiن بولعان. وڭ جاق - ارالىق مەجە. بوساعا اتتاپ كەلگەن كەلiندi وڭ جاقتا قارسى الادى. اياعىنا «بييازى بولسىن» دەپ اقسارباستىڭ تەرiسiن توسەيدi. بوساعانى پاك بولىپ اتتاعان بويجەتكەن ارالىق مەجەدەن وتiپ, جانۇيالىق ومiرiن باستايدى. ۇيلەنگەن سوڭ, توسەك-ورنىمەن سول جاققا وتەدi. قايتىس بولعان ادامدى دا قازاق اق كيiزگە جاتقىزىپ, وڭ جاقتان شىعارادى. دەمەك وڭ جاق بiر الەۋمەتتiك ساتىدان ەكiنشi الەۋمەتتiك ساتىعا نەمەسە بiر الەممەن ەكiنشi الەمگە وتكiزەتiن كوپiر iسپەتتەس. ولاي بولسا, «كەرەگەڭ كەڭ بولسىن, ەكi بوساعاڭ تەڭ بولسىن!» دەگەن تiلەكتiڭ كەيiنگi جولدارىندا اكە-شەشەڭ امان بولسىن دەگەن استار جاتىر.

قازان-وشاق

شاڭىراقتى كوتەرگەندە باقاننىڭ ەكiنشi ۇشى تيگەن جەرگە, ياعني ۇيدiڭ دال ورتاسىنا وشاق ورنالاسادى. وشاق ورنالاسقان سوڭ, قازان اسىلادى. ال قازان اسىلعان سوڭ مiندەتتi تۇردە وعان بiردەمە قۇيىلۋى كەرەك. قازاننىڭ بوس تۇرۋى جامان ىرىمعا سانالادى. قۇت دەگەن تۇسiنiكتi سارقا قۇيىپ الاتىن سيمۆولدىڭ باسى وسى - قازان. ونىڭ بiزگە جەتكەن كەرەمەت ۇلگiسi - تۇركiستانداعى تايقازان. قازاقتىڭ قازاندى قاتىن-بالامەن بiرگە اتايتىنى دا وسىدان كەلiپ شىعادى. قايدا كوشسە دە قازانىن تاستامايتىن عۇرىپ بۇگiنگi كۇنگە دەيiن جالعاسىپ كەلەدi.

قازاندى تاتۋلىقتىڭ بەلگiسi رەتiندە دە مانسۇقتايتىن اڭىزدار بار. ونىڭ بiرi: «جاۋلاسقان مىڭ باتىردىڭ نايزاسىنىڭ ۇشى ەرiتiلiپ, قازان قۇيىلعان ەكەن» دەپ باستالادى. ولاي بولسا قازاندى بەرەكە-بiرلiكتiڭ سيمۆولى رەتiندە دە تانۋعا تيiسپiز.

باقان, ادالباقان

باقان دا ەركەكتiڭ سيمۆولى. باقاندى ايەل ادام ۇستامايدى. باقان الەمدi تiرەپ تۇرعان نارسە. ال ادالباقاننىڭ رولi بۇدان دا جوعارى. توسەك-ورنىمەن سول جاققا شىققان ەرلi-زايىپتىلار جاستارى وسە كەلە تورگە بiر تابان جاقىنداسا, ادالباقانعا ەكi تابان جاقىندايدى. ادالباقان - الەم اعاشىنىڭ سيمۆولى. الەم اعاشى, الەم بايتەرەگi دەگەنiڭiز - ەرتوستiك ەرتەگiسiندە ايتىلاتىن, سامۇرىق قۇس قوناتىن, ارعى الەم مەن بەرگi الەمدi جالعاستىرعان عاجايىپ اعاش. ادالباقانعا جاقىنداعان ادام - ادالدىققا جاقىنداعان ادام. دال وسى جاستاعىلاردىڭ دەنساۋلىعى سىر بەرiپ, جانى كۇيزەلگەندە «تورiمنەن كورiم جاقىن» دەپ قينالاتىنى دا بار.

تابالدىرىقتى باسپا!

ەرتەدەگi تۇسiنiك بويىنشا, الەم ۇش ساتىدان تۇرادى. اسپان - رۋحتار مەكەنi. ونداعى ادامدار بەلبەۋدi باسىنان بايلاسا, جەردەگiلەر بەلiنەن, ال تومەندەگiلەر اياعىنان بايلايدى. تابالدىرىق سول تومەندەگi الەممەن بايلانىسقا تۇسiرەتiن مانگە يە. مىسالى, ەرتەرەكتە شالا-جانسار تۋىلىپ, ولiپ قالعان مالدىڭ تولiن تابالدىرىقتىڭ استىنا كومەتiن بولعان. تۇسiكتi دە سويتكەن. «تابالدىرىقتى باسپا!» دەيتiن تىيىمنىڭ شىعۋ سەبەبi, مiنە, وسىمەن بايلانىستى. وتالماعان مىلتىق پەن قاپپاعان قاقپاندى دومداۋ ۇشiن تابالدىرىقتىڭ استىنا قويىپ, بويىن تازا ۇستايتىن ايەل ادامعا اتتاتاتىن بولعان. سەبەپ, ارعى الەم مەن بەرگi الەمنiڭ اراسىنداعى قاسكوي رۋحتار مىلتىق پەن قاقپاندى بايلاپ تاستادى دەيتiن تۇسiنiك.

قارعىستىڭ ەڭ اۋىرى دا كيiز ۇيگە بايلانىستى

* «شاڭىراعىڭ شارت سىنىپ, شاندىرىڭا قادالسىن, كۇلدiرەۋiشiڭ كۇرت سىنىپ ك...iڭە قادالسىن». مۇنى كەزiندە رادلوۆ جازىپ العان.

* «كوك شوبiڭ باسىلماسىن, كۇلiڭ شاشىلماسىن». بiر قاراعاندا تاپ-تاۋiر سوز سەكiلدi كورiنگەنiمەن بۇل قارعىستىڭ سالماعى زiل باتپان. بۇل - ۇيiڭنiڭ اينالاسىن جايقالعان شوپ باسسىن, ونى تاپتايتىن ۇيiڭدە ادام قالماسىن, بالالارىڭ, ۇرiم-بۇتاعىڭ جويىلسىن دەگەن سوز. (ەرتەرەكتە بالالاردى «كۇلشاشار» دەپ تە اتاعان). بۇل قارعىستى موڭعولييا قازاقتارىنان اقەدiل تويشانۇلى جازىپ العان.

 اتيللا سانسىزبايۇلى