Halıqtıq mädeniet, köne mädeniet - bizdiñ negizgi tinimiz, tüp tamırımız. Bwl mädeniettegi köp närseni babalarımız tabiğattı zertteu arqılı tüysinip, janına siñirdi. Tabiğat pen ğalamdı tanıdı da sonı öz boyına tañdı. Öz ömirine köşirdi.Al sol babalardıñ bügingi wrpağı, yağni biz XXI ğasır tabaldırığın qazaqtıñ köne mädenietiniñ ökili bolıp attadıq. Biraq mwnı köpşiligimiz añday bermeymiz. Qazaq balasınıñ qolınan ne keledi? Ne keldi? Qazaq balası ekiniñ biri twrmaq, mıñnıñ biriniñ qolı jetpegen biikti bağındırıp, ğarışqa sapar şekti. Sportta top jardı, önerde qara üzdi, bilimde köş bastadı. Osınıñ bäriniñ tübinde halıqtıq mädeniettiñ küşi, wlttıq mädeniettiñ jigeri jatır. Ärine, bwl jöninde aytar söz köp. Biz bwl twrğıdağı äñgimemizdi qazaqtıñ qasietti baspanası, kieli kiiz üy töñireginen bastağandı jön kördik. Älem ğalımdarı ne aytadı?

Jalpı, dästürli baspanalardı zertteu isi älem ğalımdarın erte kezden-aq qızıqtırğan. Zertteuşilerdiñ wzaq uaqıt boyı jürgizgen jwmıstarı belgili bir baspananıñ erekşelikterimen qosa sol baspanada twrğan halıqtıñ dünietanımı men salt-dästürin, aqıl-oy parasatınıñ deñgeyin de aşıp körsetken. Mäselen, Afrika halıqtarınıñ mädenietin zerttegen Terner «qara terili» halıqtıñ baspanasına män beru arqılı kesek-kesek «oljağa» kezikken. Jäne osı eñbegi arqılı onıñ atı tarihta qaldı. Dästürli baspananı zertteuge elden bwrın ınta bildirip jäne özgelerden oza şapqandardıñ biri - orıstar. Älemdegi köp elder «orıstardıñ fol'klortanu ğılımı şırqau kökke köterilip, düniejüzilik fol'klortanudıñ twtqasına aynaldı» dep biledi. Bir Bayburinniñ «Şığıs slovyandardıñ dästürli baspanası» attı eñbeginiñ özi köptegen ğalımdarğa baspananı zertteudiñ älippesi sekildi körinedi.

Sol orıstardan tälim alıp, ğılımi eñbegin Mäskeude qorğağan akademik Seyit Qasqabasovtıñ körşilerimizdiñ köşeli metodologiyasın Qazaqstanğa «süyrep» äkelgenine de biraz boldı. Onıñ jetekşiligimen bwl taqırıptı qazir M. Äuezov atındağı Ädebiet jäne öner institutınıñ kişi ğılımi qızmetkeri Aqedil Toyşanwlı zerttep jür. Kiiz üydiñ kiesi jöninde bizge tüsinik bergen de osı kisi. Aqedildiñ aytuınşa, kiiz üy bwğan deyin jabıq taqırıp bolmağan. Kezinde onı Ş. Uälihanovtan bastap, Ä. Marğwlan, M. Mwqanov sındı ğalımdarımız zerttegen. Biraq olar kiiz üydi zattıq mädeniet twrğısınan ğana qarastırğan. Al ruhani mädeniet twrğısınan zertteu endi bastaldı.

Şañıraq

Kiiz üydegi keñistik - qazaq dünietanımınıñ toğısqan jeri. Osında adam düniege keledi, üylenedi jäne soñğı saparğa attanadı. YAğni adamnıñ tüzdegi tirşiligin qospağandağı ömiri osında ötedi. Kiiz üy - ğalamnıñ modeli. Bükil ğalam men adam arasın baylanıstıruşı. Ruhani mädeniet retinde qarastırsaq, kiiz üy baspana ğana emes arğı älemmen baylanıstırıp, qasköy ruhtardan qorğaytın kieli orın (bwl jöninde tömende söz etemiz). Qazaq üydiñ kiesi şañıraqtan bastau aladı. Şañıraq - qasietti. Şañıraq - künniñ simvolı. Şañıraq köterilip jatqanda eşkim söylemeydi. Öytkeni wlı is atqarılıp jatqanda ünsizdik ornauı tiis. «Jeti uıq şanşılğanşa jetesiz ğana söyleydi» degen söz osınıñ däleli. Şañıraqtıñ tört küldireuişi - tört taraptı bildiredi. Uıqtardı künniñ şaşırandısı dep wğıñız. Erterekte şañıraqqa ürlegen qarın baylap qoyatın bolğan. Onıñ mänisi, kwt qwyıladı dep eseptegen. Şañıraqtıñ astında oşaq ornalasadı. Oşaq - adamnıñ otı. Şañıraqtıñ üstinde Allanıñ otı mazdasa, tömende adamnıñ otı laulaydı.

Esik pen tör

Kiiz üydiñ esigi ädette şığısqa qaratıladı. Bwl - künniñ säulesi üyge birinşi tüssin degendi bildiredi. Esikke qarama-qarsı bette - tör. Tördegi adam esikke qarap otıradı. Eger ol maldas qwrıp otırsa, onıñ äkesi joq dep esepteñiz. Äkesi tiri adam maldas qwrmaydı. Otırudıñ öziniñ osınday tañbalıq mäni bar. Tördegi adam törelik aytadı. Törge aq pen qara tüsti sırmaq töseledi. Mänisi, tör - aq pen qaranıñ ara jigin ajırata alatın adamnıñ ornı. Törde otırıp, bilik aytqandar memleket biligine deyin köterilgen. Mwnı Orhon-Enisey jazbasındağı «tör» söziniñ memleket mağınasında qoldanılğanınan bayqauğa boladı. Qazaqta: «Edil üydiñ - esigi, Jayıq üydiñ - japsarı, Türkistan - wlı törimiz» degen söz bar. Bwdan ne wğamız? Bwdan halqımızdıñ qasietti jerin kieli kiiz üyindey qasterleytinin wğamız. Şıñğıs däuirindegi Aq orda, Kök orda, Altın orda degenderdiñ özi - keñeytilgen kiiz üydiñ köşirmesi ispetti. Al bügingi Astanadağı Aqorda osı tüsiniktiñ zañdı jalğası, halıqtıq mädeniettiñ bügingi künge auısuı.

Sosın törge qız bala otırğan. Öytkeni, qız - qonaq. Babalardan qalğan bir söz - «Qız bala - tör iesi, wl bala - üy iesi».

Keregeñ keñ bolsın, eki bosağañ teñ bolsın!

Bosağa - ekeu. Oñ jaq bosağa jäne sol jaq bosağa. Sol jaq bosağağa kebeje, saba, mes, kübi t.b. qoyıladı. Sol jaq bosağağa kelgen dünieni ğalımdar «qwt» kategoriyasımen belgileydi. Öytkeni joğarıdağı atalğan ıdıstarğa ayran, irkit, qımız, şwbat t.b. qwyıladı. Demek sol jaq bosağa - äyeldiñ simvolı. Däl osınday tüsinik älemniñ birqatar elderinde de bar. Al qazaq şwñğıl ıdıstı da äyeldiñ simvolı retinde bağalaydı. «Ayağın körip, asın iş, anasın körip, qızın al» degen maqaldağı «ayaq» osınday mağınası üşin de maqalğa engen. Sol bosağadan kirgen dünie sırtqa şıqpaydı, qapqa tüsedi. Qazaq mwnı «qapqa tüsken - qatındıki» dep bir-aq qayıradı. 

Al oñ bosağa - erkektiñ simvolı. Oñ jaqqa er-twrman, at äbzelderi, bürkit t.b. qoyıladı. Qattı jauın-şaşında maldıñ jas tölin de oñ bosağağa kirgizetin bolğan. Oñ jaq - aralıq meje. Bosağa attap kelgen kelindi oñ jaqta qarsı aladı. Ayağına «biyazı bolsın» dep aqsarbastıñ terisin töseydi. Bosağanı päk bolıp attağan boyjetken aralıq mejeden ötip, janwyalıq ömirin bastaydı. Üylengen soñ, tösek-ornımen sol jaqqa ötedi. Qaytıs bolğan adamdı da qazaq aq kiizge jatqızıp, oñ jaqtan şığaradı. Demek oñ jaq bir äleumettik satıdan ekinşi äleumettik satığa nemese bir älemmen ekinşi älemge ötkizetin köpir ispettes. Olay bolsa, «Keregeñ keñ bolsın, eki bosağañ teñ bolsın!» degen tilektiñ keyingi joldarında äke-şeşeñ aman bolsın degen astar jatır.

Qazan-oşaq

Şañıraqtı kötergende baqannıñ ekinşi wşı tigen jerge, yağni üydiñ däl ortasına oşaq ornalasadı. Oşaq ornalasqan soñ, qazan asıladı. Al qazan asılğan soñ mindetti türde oğan birdeme qwyıluı kerek. Qazannıñ bos twruı jaman ırımğa sanaladı. Qwt degen tüsinikti sarqa qwyıp alatın simvoldıñ bası osı - qazan. Onıñ bizge jetken keremet ülgisi - Türkistandağı Tayqazan. Qazaqtıñ qazandı qatın-balamen birge ataytını da osıdan kelip şığadı. Qayda köşse de qazanın tastamaytın ğwrıp bügingi künge deyin jalğasıp keledi.

Qazandı tatulıqtıñ belgisi retinde de manswqtaytın añızdar bar. Onıñ biri: «jaulasqan mıñ batırdıñ nayzasınıñ wşı eritilip, qazan qwyılğan eken» dep bastaladı. Olay bolsa qazandı bereke-birliktiñ simvolı retinde de tanuğa tiispiz.

Baqan, adalbaqan

Baqan da erkektiñ simvolı. Baqandı äyel adam wstamaydı. Baqan älemdi tirep twrğan närse. Al adalbaqannıñ röli bwdan da joğarı. Tösek-ornımen sol jaqqa şıqqan erli-zayıptılar jastarı öse kele törge bir taban jaqındasa, adalbaqanğa eki taban jaqındaydı. Adalbaqan - älem ağaşınıñ simvolı. Älem ağaşı, älem bäyteregi degeniñiz - Ertöstik ertegisinde aytılatın, samwrıq qws qonatın, arğı älem men bergi älemdi jalğastırğan ğajayıp ağaş. Adalbaqanğa jaqındağan adam - adaldıqqa jaqındağan adam. Däl osı jastağılardıñ densaulığı sır berip, janı küyzelgende «Törimnen körim jaqın» dep qinalatını da bar.

Tabaldırıqtı baspa!

Ertedegi tüsinik boyınşa, älem üş satıdan twradı. Aspan - ruhtar mekeni. Ondağı adamdar belbeudi basınan baylasa, jerdegiler belinen, al tömendegiler ayağınan baylaydı. Tabaldırıq sol tömendegi älemmen baylanısqa tüsiretin mänge ie. Mısalı, erterekte şala-jansar tuılıp, ölip qalğan maldıñ tölin tabaldırıqtıñ astına kömetin bolğan. Tüsikti de söytken. «Tabaldırıqtı baspa!» deytin tıyımnıñ şığu sebebi, mine, osımen baylanıstı. Otalmağan mıltıq pen qappağan qaqpandı domdau üşin tabaldırıqtıñ astına qoyıp, boyın taza wstaytın äyel adamğa attatatın bolğan. Sebep, arğı älem men bergi älemniñ arasındağı qasköy ruhtar mıltıq pen qaqpandı baylap tastadı deytin tüsinik.

Qarğıstıñ eñ auırı da kiiz üyge baylanıstı

* «Şañırağıñ şart sınıp, şandırıña qadalsın, küldireuişiñ kürt sınıp k...iñe qadalsın». Mwnı kezinde Radlov jazıp alğan.

* «Kök şöbiñ basılmasın, küliñ şaşılmasın». Bir qarağanda täp-täuir söz sekildi köringenimen bwl qarğıstıñ salmağı zil batpan. Bwl - üyiñniñ aynalasın jayqalğan şöp bassın, onı taptaytın üyiñde adam qalmasın, balalarıñ, ürim-bwtağıñ joyılsın degen söz. (Erterekte balalardı «külşaşar» dep te atağan). Bwl qarğıstı Moñğoliya qazaqtarınan Aqedil Toyşanwlı jazıp alğan.

 Atilla SANSIZBAYWLI