logo
burger menu search Қазақша language menu
МҰРА

Автор: ADMIN

МҰРА 2026-01-21 13:29:24

Біз әлеуметтік желілерде:

5

«كاليلا مەن ديمنا» تۋرالى

news single

      سوناۋ كونە زاماندا جازىلىپ, عاسىرلار بويى حالىق قازىناسىنا اينالىپ كەلە جاتقان شىعارمالار نەكەن-ساياق. دۇنيە جۇزىنە كەڭ تاراعان ۇندى حيكاياتى «كاليلا مەن ديمنانىڭ» عۇمىر جاسى اتاقتى اراب ەرتەگىسى «مىڭ بىر تۇننەن» دە ەگدە. شىعىس تابيعاتىنان تۋعان ۇشقىر وي, تاپقىر تىل, ادامدىق ىزگى قاسيەت بۇل كىتاپقا وشپەس ومىر بەردى. شىتىرمان وقيعالى شاعىن اڭگىمەلەر وقۋشىنىڭ جالىقتىرمايدى, جەتەلەپ وتىرادى.

 

    ار اڭگىمە وز الدىنا عيبرات - ونەگە, وقىرمانعا كوپ وي سالادى. مىنە, سونىڭ بىرى, بىرى دە بولسا بىرەگەيى, وسى «كاليلا مەن ديمنا» دەسەك قاتە باسپايمىز. بۇل كىتاپتىڭ العاشقى نۇسقاسى «پانچاتانترا» («بەس بايىت») بولىپ III عاسىردا, ۇندى تىلىندە, كاشميردە جازىلىپتى. جازعان براحماننىڭ اتى-جونى بەلگىسىز. مۇمكىن, ۇندى ەلىنىڭ ەسكىدەن كەلە جاتقان دانىشپاندىعىن جيناپ قورىتقان بولار.

 

    بىر جىلدىڭ ىشىندە وسىنشا مول, ماڭگى ولمەيتىن, دۇنيەجۇزىلىك ومىر تاجىربيەسىن ار سالادان تولعاپ شىعۋ بىر ادامنىڭ قولىنان كەلە قويۋى دا وڭاي ەمەس! وسى «پانچاتانترانى» التىنشى عاسىردا پارسى تىلىنە بارزۋيا دەگەن دارىگەر اۋدارىپتى, سەگىزىنشى عاسىردا ال-مۇكاف ۇلى اراب تىلىنە اۋدارادى.

   «كاليلانى» اۋدارۋ ارقىلى ونىڭ اتاعى دۇنيە جۇزىنە جايىلادى. ايداي الەمگە مالىم «مىڭ بىر تۇننەن» سەگىز عاسىر بۇرىن جازىلىپ, ۇش عاسىر بۇرىن اراب تىلىندە جارىق كورەدى. بىزدىڭ بولجاۋىمىزشا مۇنىڭ تۇپنۇسقاسى كونە سانكريت بولسا كەرەك, بىراق كەسىپ-پىشىپ ايتا المايمىز, ويتكەنى زەرتتەگەن بۇرىنعى اتى شۋلى عالىمدار: «ال-بيرۋني» دە, بۋزۋردجميحر دە, زاحۋ دا, اكادەميك كراچكوۆسكيي مەن بەرتەلьس تە انىقتاپ مىنانداي تىلدە جازىلدى دەگەن بايلام جاسامايدى, ونىڭ ۇستىنە العاشقى «پانچاتانترا» دا, برازۋيانىڭ اۋدارماسى دا بىزگە جەتكەن جوق. كەيىنگى اۋدارمالاردىڭ بارى دە اراب تىلىندەگى «كاليلا مەن ديمنانى» تىرەك ەتەدى. «پانچاتانتراداعى» ەكى كەيىپكەر «كاراتاكا مەن داماناكا» («قۇزعىن مەن جۋاسىتقىش») اراب تىلىندە «كاليلا مەن ديمنا» (ەكى شيەبورى) بولىپ شىققان. وسى اراب تىلىنەن كونە ەۆرەي تىلىنە, گرەك تىلىنە اۋدارىلادى.

 

   1762 جىلى ەسكى لاتىن تىلىنەن ورىس تىلىنە مۇنى بوريس ۆولكوۆ اۋدارادى, بىراق بۇدان بۇرىن گرەك تىلىنەن كونە سلاۆيان تىلىنە اۋدارىلعان ەكەن. ال 1923 جىلى اكادەميك كراچكوۆسكيي مەن كۋزьمين ەكەۋى قايتا اۋدارىپ, تولىقتىرىپ باستىرعان وسى ەڭبەك ورىس تىلىندەگى ۇشىنشى نۇسقا,1816 جىلى فرانتسۋز تىلىنە سيلьۆەستر دە ساسي اۋدارىپتى. 1888 جىلى وزبەك تىلىنە تاشكەنتتىك فازىلۇللا يسا اۋدارسا, بۇدان بىر جىل كەيىن – 1889 جىلى تاتار تىلىنە عابدۋلعاللام فايزحانۇلى اۋدارادى. «كاليلا مەن ديمنا» - دۇنيە جۇزىندەگى مادەنيەتى دامىعان ەلدىڭ بارىنە ايگىلى شىعارما. سونداي-اق قازاق تىلىندە دە بىز مۇنى بىرىنشى رەت اۋدارىپ وتىرعانىمىز جوق. «كاليلا مەن ديمنا» كىتابىنىڭ كەيبىر تاراۋلارى قازاق تىلىندە بۇرىن دا بولدى. مىسالى, جاھانگەر ۇلى شادى تورە جازعان «بالعۇم باعۇر» اتتى قيسسانىڭ 22-بەتىندە مىناداي سوز بار: «ات قوعان «باھار دونيش» بىر كىتاپتىڭ ايتقانىن بىلدىرەيىن ايلاپ ىزحار» اۋدارىپ وتىرعانىن وزى دە جاسىرمايدى. بۇل قيسسا تازا قازاق تىلىندە جازىلماعان, مۇندا اراب, پارسى, تۇرىك سوزدەرى ارالاس كەزدەسىپ وتىرادى.

 

   وسى تاراۋدىڭ ىشىندەگى باستى كەيىپكەر – بارحامان. مۇنى اۆتور قاتە تۇسىنىپ وتىر, «براحمان دىنىندەگى بىر ادام» دەۋدىڭ ورىنىنا ونى كەيىپكەردىڭ اتى دەپ ۇققان. ال بىرنەشە تىلدە جازىلسا دا, قازاق اۋدارىپ وتىرعانى ايقىن سەزىلەدى, ويتكەنى الگى بارحاماننىڭ ايەلىن سۋرەتتەگەندە: «بار ەدى بىر قاتىنى ونىڭ جانە, سۇلۋلىق سۋرەتىنە جوق تۇر شاما, جۇزى گۇل, شاشى سۇمبۇل, لەبىزى بۇلبۇل, كەلمەگەن ونداي ايەل بۇل جاھانعا»,- دەپتى. وسى قيسانىڭ 22-بەتىنەن 46-بەتىنە دەيىن, «بەس قاتىننىڭ حيكاياسى» ايتىلادى. كۇيەۋلەرىن الداعان بەس قاتىننىڭ مەكەرلىگىن «بەس بايىت» دەپ اتايدى, ونىسى «پانچاتانتراعا» («بەس كىتاپ - بەس اڭگىمە») مەگزەپ وتىرادى, ونىڭ ۇستىنە وسى «بەس بايىتتە» ۇشىرايتىن اڭگىمەلەردىڭ كوبى «كاليلا مەن ديمنادا» («پانچاتانترادا») كەزدەسەدى. 1917 جىلى ساكەن سەيفۋللين «قالتاسىندا بىرەۋدىڭ» دەگەن ولەڭ جازادى, ونى «پارسى اقىنى شايح - ساعديدەن» دەپ وزى كورسەتكەن ەكەن. (ال, ساعدي XIII عاسىردىڭ اقىنى, «كاليلا مەن ديمنادان» مىڭ جىل كەيىن تۋعان عوي). سول ولەڭىندە ساكەن: «قالتاسىندا بىرەۋدىڭ جۇپارى بولسا ساقتاۋلى, جۇپارىن ول داۋىستاپ كورمەيدى لايىق ماقتاۋدى. ماقتاماي-اق اركىمگە جۇپاردىڭ وزى-اق بىلدىرەر. ۇندەمەي-اق توڭىرەككە تاتتى يىسىن جايىپ سىڭدىرەر!» - دەيدى.

 

   وسىناۋ ساكەننىڭ ساعديدەن الۋى داۋسىز, ال «كاليلا مەن ديمنادا» بۇل سوزدىڭ ەگەۋقۇيرىققا قۇزعىن ايتادى. وزبەك جازۋشىسى ابدۋللا كاححار «قىپشاق» اڭگىمەسىندە «ۇلكەندىگى شىناشاقتاي قىپشاق دەگەن تورعايدى بىلەسىز بە? اياعى قىلداي... سول تورعاي «اسپان تۇسىپ كەتسە تىرەپ قالايىن» دەپ, ۇيىقتاعاندا اياعىن كوتەرىپ جاتادى ەكەن», - دەيدى. وسىنشا كۇردەلى پوۆەستكە وزەك بولعان مىنا سيۋجەت «كاليلا مەن ديمنادا» دا بار. قازاق تىلىندە اڭىز بولىپ تاراعان ەسكى اڭگىمەلەردىڭ نۇسقاسى دا وسى كىتاپتا ايتىلعان ەكەن. بىر كەزدە كرىلوۆ مىسالدارىنىڭ اۋدارماسى شىقتى, سوندا «كوپىردەن وتىپ بارا جاتقان يت اۋزىنداعى ەتتىڭ كولەڭكەسىن كورىپ سۋعا تۇسىپ كەتكەندە ەتتەن دە ايىرىلىپ, سۋدان دا تۇك تاپپاعانىن» وقىدىق.

 

   مىنە, وسى اڭگىمە «كاليلا مەن ديمنادا» كەزدەسەدى. باياعىدا, «ايداھارلى – قۇدايبەرلى» دەيتىن ناقىل اڭگىمە بولۋشى ەدى, سول اڭگىمەدە ايداھار مەن قۇدايبەرلى دوس بولادى, اقىرىندا قۇدايبەرلىنىڭ جالعىز بالاسىن ايداھار جۇتىپ قويادى دا, قۇدايبەرلى ايداھاردىڭ قۇيرىعىن كەسىپ تاستايدى.

 

   سوندا «بالاڭ ەسىڭە تۇسكەندە سەن كەشىرە الماسسىڭ, ال قۇيرىعىم ەسىمە تۇسكەندە مەن كەشىرە الماسپىن», - دەيدى دە, ايداھار دوسىنان اجىرايدى. وسى ۋاقيعا مۇندا «پاتشا مەن فانزا قۇس» بولىپ اتالادى. ەكەۋىنىڭ ماعىناسى بىردەي. ارينە, «اقىل-اۋىس, ىرىس-جۇعىس» قوي, بىراق وسىلارعا سۇيەنىپ تىكەلەي اۋدارما دەگەن شۇعىل بايلامعا ازىرشە كەلە قويۋ قيىن, زەرتتەلە تۇسۋى كەرەك سيياقتى. ەكىنشى جاعىنان الساق, ومىر شىندىعى تۋعىزعان كەيبىر ناقىلدار, ار ەلدە وزىنشە شەشىمىن تابۋى دا كادىك ەمەس پە? ال بىرىنەن بىرى تۋدى دەگەن پىكىردى قولداساق, وندا تۇپ قازىعى وسى كىتاپ بولاتىنى سوزسىز, ويتكەنى بۇل ۇشىنشى عاسىردىڭ جەمىسى.

 

  «كاليلا مەن ديمنانى» ىلگەرىرەكتە اراب تىلىنەن قازاق تىلىنە ساكەن عىلىمانوۆ پەن عۇبايدۋللا احمەتوۆ اۋدارعان ەكەن, بۇل ەكى كىسىنىڭ قولجازباسى (اراب ارىپىندە) قازىر قازاق عىلىم اكادەميياسىنىڭ كىتاپحاناسىندا ساقتاۋلى. تانىسقىسى كەلەتىن عالىمدار مەن ادەبيەتشىلەر كورۋىنە بولادى. (ساكەن عىلىمانوۆتىڭ قولجازباسى №335, عۇبايدۋللا احمەتوۆ - №1636). ەندى بىر ايتاتىنىمىز: اراب تىلىنەن اۋدارىلعان نۇسقا بولا تۇرىپ, ورىس تىلىنەن نەگە اۋدارىپ وتىرمىز? مىنە, بۇل سۇراۋعا جاۋاپ بەرەلىك. بىرىنشىدەن – كوكەمدىك جاعىنا كوڭىل اۋدارماي, ولار جولما-جول, سوزبە-سوز اۋدارۋعا تىرىسقان تارىزدى. ەكىنشىدەن – مۇسىلمان دىنىنە ۇيلەسپەيتىن جەرلەرىن «جونىڭقىراعان» نەمەسە بىر جولا اتتاپ وتكەن ەكەن. ۇشىنشىدەن – اراب تىلىنەن اۋدارىلعان نۇسقا كوبىنەسە كراچكوۆسكيي تەكستىنە سايكەسپەيدى, ال اكادەميك كراچكوۆسكيي «پانچاتانترانى» زەرتتەگەن كوپ ماتەريالدارعا سۇيەنىپ, اراب تىلىندەگى «كاليلا مەن ديمنانى» تۇزەتكەن دە, جوندەگەن دە, تولىقتىرعان دا سيياقتى. دىن جولىنا مۇقىلاس باعىنا قويماعان قازاق جۇرتشىلىعىنا شامانيزم دە, مازدەيزم دە, براحمانيزم دە, يسلام دا – بارىبىر عوي, سوندىقتان كراچكوۆسكيي پايدالى بولار دەگەن ۇمىتىمىز زور. اۋدارۋ ۇستىندە قيىندىقتار دا بولماي قويعان جوق. مىسالى, اراب تىلىن جەتىك بىلمەۋىمىز كوپ اقساتتى. ەكىنشىدەن, اڭدار مەن قۇستاردىڭ , حايۋاندار مەن ادامداردىڭ, قالالاردىڭ تۇرلى-تۇرلى اتالۋى بىرتالاي قيىندىق تۋعىزدى. ساكەن عىلىمانوۆ «كاليلا مەن ديمنانى» ەڭ اۋەلى «ەكى كۇزەن» دەپ اۋدارىپ, ارتىنان «تۇز يتى» دەپ وزگەرتىپتى. «شاكال» دەگەن سوزدى اۋدارىپ وتىر, ال ونىڭ اۋدارماسىن بىز شيەبورى دەپ الدىق.

 

   كىتاپتا كەزدەسەتىن كىسى اتتارىن بىز دە كراچكوۆسكيي باعىتىنا سۇيەنىپ وزگەرتتىك. مىسالى: كاباريوندى – كينان ابيزۋن, كوراكناحانى –كۋركانا, حايموندى – گاميون, سەنجيندى – ساحين, كازوندى – كاسيرۋن, راھزيندى – راز, جۋۆيرانى – جۋۆەيىر, - دەپ الدىق. «بايدابا, بايدابا» دەگەن ەسىمدى, بىز «بەيداۋا» («داۋاسىز») دەپ الدىق, وسىنى دۇرىس دەپ بىلەمىز, ويتكەنى بۇل كىتاپتا ايتىلعان اتتاردىڭ بارىندە دە بەلگىلى ماعىنا بار, ونىڭ ايتقان سوزى قاتە كەتپەيدى, ول داۋاسىز, ول ورىندالماي قالمايدى. قورىتا ايتارىمىز – ەكى مىڭ جىل بويى دۇنيەجۇزىلىك مادەنيەتى دامىعان ەلگە ۇلگى-ونەگە ەسەبىندە تارالىپ كەتكەن «كاليلا مەن ديمنانى» قازاق تىلىندە شىعارۋعا وتە ىنتالانىپ كىرىستىك.

 

  بۇل جونىندە بارىمىزدى كەيىنگى ۇرپاقتىڭ الدىنا تارتىپ وتىرمىز. بۇل «كاليلا مەن ديمنانىڭ» ورىس تىلىندە ۇش اۋدارماسى بولسا, «گاملەتتىڭ» وتىز اۋدارماسى بار. ەندەشە, زامان ىلگەرىلەپ, مادەنيەت دامىعان سايىن تىل دە, تالعام دا جاڭعىرا بەرمەك, ولاي بولسا سول تۇلەپ, جاڭعىرعان وسكەلەڭ داۋىرگە ساي وز اۋدارماشىسىن كۇتەتىن, ادام ومىرى بار جەردە ەسكىرمەيتىن كىتاپ «كاليلا مەن ديمنا» وزىنىڭ تيىستى اۋدارماشىسىن سول كەزدە دە تابار دەپ سەنەمىز.

Басқалармен бөлісе отырыңыз
Пікірлер

Басты жаңалықтар

img
Ұлттық құндылықтар 2026-01-14

WLTTIQ TÄRBIENİÑ OTBASINDAĞI MAÑIZI    
img
Ұлттық құндылықтар 2026-01-16

ТӘРБИЕ ДЕГЕН ТӘҢІР БАР    
img
Ұлттық құндылықтар 2026-01-16

TÄRBIE DEGEN TÄÑİR BAR    
news-img
overlay bottom
Ұлттық құндылықтар 2026-01-16
TÄRBIE DEGEN TÄÑİR BAR    

Последние новости

img
Ұлттық құндылықтар 2026-01-14

WLTTIQ TÄRBIENİÑ OTBASINDAĞI MAÑIZI    
img
Ұлттық құндылықтар 2026-01-14

ۇلتتىق تاربيەنىڭ وتباسىنداعى ماڭىزى    
img
Ұлттық құндылықтар 2026-01-14

ҰЛТТЫҚ ТӘРБИЕНІҢ ОТБАСЫНДАҒЫ МАҢЫЗЫ    

Все новости

news-img
overlay bottom
Ұлттық құндылықтар 2026-01-14
WLTTIQ TÄRBIENİÑ OTBASINDAĞI MAÑIZI    
news-img
overlay bottom
Ұлттық құндылықтар 2026-01-14
ۇلتتىق تاربيەنىڭ وتباسىنداعى ماڭىزى    
news-img
overlay bottom
Ұлттық құндылықтар 2026-01-14
ҰЛТТЫҚ ТӘРБИЕНІҢ ОТБАСЫНДАҒЫ МАҢЫЗЫ    
news-img
overlay bottom
Ұлттық құндылықтар 2026-01-15
TÄRBIE NEGIZI – OTBASINDA
news-img
overlay bottom
Ұлттық құндылықтар 2026-01-15
تاربيە نەگIزI – وتباسىندا
news-img
overlay bottom
Ұлттық құндылықтар 2026-01-15
ТӘРБИЕ НЕГIЗI – ОТБАСЫНДА
news-img
overlay bottom
Ұлттық құндылықтар 2026-01-16
TÄRBIE DEGEN TÄÑİR BAR    
news-img
overlay bottom
Ұлттық құндылықтар 2026-01-16
تاربيە دەگەن تاڭىر بار    
news-img
overlay bottom
Ұлттық құндылықтар 2026-01-16
ТӘРБИЕ ДЕГЕН ТӘҢІР БАР    
Международное интернет-издание "Shalqar kz"
Подписка на важную информацию международного интернет-издания "Shalqar kz" Будьте в курсе последних новостей Ваша электронная почта подписаться